"YASHIL IQTISODIYOT" STRATEGIYASI DOIRASIDA INVESTITSIYALAR SAMARADORLIGINI TAHLILDA BUXGALTERIYA HISOBINING O'RNI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 299 “YASHIL IQTISODIYOT” STRATEGIYASI DOIRASIDA INVESTITSIYALAR SAMARADORLIGINI TAHLILDA BUXGALTERIYA HISOBINING O‘RNI Turayeva Malika Xikmatovna Samarqand davlat arxitektura qurilish universiteti o’qituvchisi. Juraqulova Shoxsanam Samarqand davlat arxitektura qurilish universiteti talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17902766 Annotatsiya. Mazkur maqolada “Yashil iqtisodiyot” strategiyasi doirasida amalga oshirilayotgan investitsion loyihalarda buxgalteriya hisobining roli va ahamiyati tahlil qilinadi. Qurilish va infratuzilma sohalarida ekologik barqaror investitsiyalarni amalga oshirishda xarajatlarni to‘g‘ri hisobga olish, ekologik samaradorlikni aniqlash va moliyaviy natijalarni baholash masalalari yoritiladi. Shuningdek, jahon tajribasi asosida yashil investitsiyalarni moliyalashtirish, ekologik xarajatlarni buxgalteriya tizimida aks ettirish hamda ularning iqtisodiy samaradorligini tahlil qilish usullari o‘rganiladi. Maqola yakunida O‘zbekistonda yashil investitsiya loyihalarini tahlil qilishda buxgalteriya hisobini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: buxgalteriya hisobi, investitsiya, samaradorlik, moliyaviy tahlil, rentabellik, NPV, IFRS, kapital qo‘yilma. Abstract. This article analyzes the role and significance of accounting in assessing the efficiency of investments implemented within the framework of the “Green Economy” strategy. It discusses the importance of accurate cost accounting, the evaluation of ecological efficiency, and the assessment of financial outcomes in the implementation of environmentally sustainable investments, particularly in the construction and infrastructure sectors. The study also explores international practices of financing green investments, reflecting environmental costs in accounting systems, and methods of analyzing their economic efficiency. The paper concludes with recommendations for improving accounting practices in the analysis of green investment projects in Uzbekistan. Keywords: accounting, investment, efficiency, financial analysis, profitability, NPV, IFRS, capital investment. Аннотация. В данной статье анализируется роль и значение бухгалтерского учета в оценке эффективности инвестиций, реализуемых в рамках стратегии «Зелёная экономика». Рассматриваются вопросы правильного учета расходов, определения экологической эффективности и оценки финансовых результатов при реализации экологически устойчивых инвестиций, особенно в сфере строительства и инфраструктуры. Также изучается мировой опыт финансирования «зелёных» инвестиций, отражения экологических затрат в системе бухгалтерского учета и методы анализа их экономической эффективности. В заключение представлены рекомендации по совершенствованию бухгалтерского учета при анализе «зелёных» инвестиционных проектов в Узбекистане. Ключевые слова: бухгалтерский учет, инвестиции, эффективность, финансовый анализ, рентабельность, NPV, IFRS, капитальные вложения. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 300 Kirish. So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida “Yashil iqtisodiyot” strategiyasi doirasida iqtisodiyotni ekologik omillar bilan uyg‘unlashtirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Qurilish, energetika va transport sohalarida amalga oshirilayotgan investitsion loyihalar nafaqat moliyaviy samaradorlik, balki atrof muhitga ta’sir ko‘rsatish darajasi bilan ham baholanmoqda. Shu jarayonda buxgalteriya hisobi investitsiyalarni samarali rejalashtirish, xarajatlarni aniqlash, ekologik va iqtisodiy foydani hisoblashda muhim tahliliy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Buxgalteriya tizimining to‘g‘ri tashkil etilishi “yashil” qurilish loyihalarida energiya tejamkor texnologiyalar, chiqindilarni kamaytirish va qayta tiklanuvchi resurslardan foydalanish bilan bog‘liq xarajatlarning iqtisodiy natijasini aniqlash imkonini beradi. Investitsiyalar iqtisodiyotni rivojlantiruvchi, ishlab chiqarishni kengaytiruvchi va texnologik modernizatsiyani ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi. Har qanday investitsiya loyihasining muvaffaqiyati, avvalo, uning moliyaviy natijalarini aniq hisoblash va tahlil qilishga bog‘liq. Bu jarayonda buxgalteriya hisobi asosiy axborot manbasi bo‘lib xizmat qiladi. Buxgalteriya hisobi nafaqat moliyaviy natijalarni qayd etadi, balki investitsiya jarayonlarining rejalashtirilishi, monitoringi va baholanishida muhim rol o‘ynaydi. Investitsion faoliyatda to‘g‘ri yuritilgan hisob korxona rahbariyatiga asosli qarorlar qabul qilish, risklarni baholash va resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasida ham so‘nggi yillarda investitsion siyosatni rivojlantirish bilan bir qatorda, buxgalteriya tizimini xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) moslashtirish jarayoni bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Bu esa investitsiya samaradorligini aniq tahlil qilish imkoniyatlarini kengaytiradi. Asosiy qism Buxgalteriya hisobi va investitsion faoliyat o‘rtasidagi bog‘liqlik Buxgalteriya hisobi korxonada sodir bo‘ladigan barcha xo‘jalik operatsiyalarini — investitsiyalarni jalb qilish, ularni ishlatish, daromadlar olish va qaytarish jarayonlarini aks ettiradi. Investitsion faoliyat bilan bog‘liq buxgalteriya hisobining asosiy yo‘nalishlari quyidagilardir:  asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarga investitsiyalarni hisobga olish;  moliyaviy aktivlarga (aksiyalar, obligatsiyalar, depozitlar) sarmoya kiritish hisobini yuritish;  investitsion daromadlar va xarajatlarni ajratib ko‘rsatish;  amortizatsiya, qiymat pasayishi va risk zaxiralarini hisoblash. Buxgalteriya ma’lumotlari asosida korxona investitsion faoliyatning moliyaviy natijalarini tahlil qiladi, bu esa investitsiya samaradorligini aniqlashning birinchi bosqichidir. Investitsiya samaradorligini tahlil qilishda buxgalteriya ma’lumotlarining ahamiyati Investitsiya samaradorligi deganda, kiritilgan kapitalning qaytimi, foyda darajasi va uning iqtisodiy ta’siri tushuniladi. Buxgalteriya hisobi orqali olingan moliyaviy ma’lumotlar ushbu ko‘rsatkichlarni hisoblashning manbai hisoblanadi. 9860160134577586 Asosiy moliyaviy tahlil ko‘rsatkichlari quyidagilar: ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 301  NPV (Net Present Value) – sof joriy qiymat, ya’ni kelajakdagi pul oqimlarining joriy qiymatining investitsiya miqdoridan ortiqcha yoki kamligi;  IRR (Internal Rate of Return) – ichki rentabellik normasi, investitsiya daromadi xarajatlarga tenglashadigan foiz stavkasi;  ROI (Return on Investment) – investitsiya rentabelligi, foyda va kapital qo‘yilma nisbati;  Payback Period – investitsiyaning o‘zini oqlash muddati;  PI (Profitability Index) – daromadlar indeksi. Ushbu ko‘rsatkichlarni hisoblash uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar (daromad, xarajat, amortizatsiya, soliq to‘lovlari, aktivlarning balans qiymati va boshqalar) to‘liq buxgalteriya hisobotidan olinadi. Masalan, agar korxonada yangi ishlab chiqarish liniyasiga 5 mlrd so‘m investitsiya kiritilgan bo‘lsa, buxgalteriya hisobi asosida har yilgi daromad, amortizatsiya va operatsion xarajatlar aniqlanib, NPV va IRR orqali loyiha samaradorligi baholanadi. Buxgalteriya siyosati va xalqaro standartlarning o‘rni Buxgalteriya siyosati — bu korxona tomonidan moliyaviy natijalarni aniqlashda qo‘llaniladigan usullar, tamoyillar va standartlar majmuasidir. U investitsiya samaradorligini baholashda muhim rol o‘ynaydi, chunki hisobot natijalari siyosatga qarab farqlanishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasida 2020-yildan boshlab “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun (O‘RQ–607) asosida korxonalarda xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) bosqichma-bosqich o‘tish jarayoni amalga oshirilmoqda. Xalqaro standartlar quyidagi afzalliklarni beradi:  investitsiya loyihalari haqida shaffof ma’lumotlar;  investorlar uchun solishtirish imkoniyatining kengayishi;  risklarni baholashda aniqroq axborotlar;  xorijiy kapitalni jalb etish uchun ishonchlilikning oshishi. Masalan, IAS 16 “Asosiy vositalar”, IAS 38 “Nomoddiy aktivlar”, IFRS 9 “Moliyaviy asboblar” standartlari investitsiya jarayonlarida aktivlarni baholash, ularning eskirishi va qayta tiklanish qiymatini hisoblashda qo‘llaniladi. Bu esa investitsiya rentabelligini aniqlashda aniqroq moliyaviy natijalarni beradi. Amaliy misollar va tahliliy natijalar O‘zbekiston iqtisodiyotida investitsiyalar hajmi so‘nggi yillarda izchil o‘sib bormoqda. 2024-yilda asosiy kapitalga yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmi 330 trillion so‘mdan oshgan bo‘lsa, ularning 25 foizini to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar tashkil etdi (Statqo‘m ma’lumotlariga ko‘ra). Investitsiyalar samaradorligini oshirishda buxgalteriya hisobi tizimi quyidagi amaliy natijalarni beradi:  investitsion loyihalar uchun moliyaviy modellar tuzish imkonini yaratadi;  risklarni tahlil qilish va ularni minimallashtirishga yordam beradi;  soliq rejalashtirishni optimallashtiradi;  kapital aylanish tezligini kuzatadi va foyda marjasini aniqlaydi. Masalan, energetika sohasida xorijiy investorlar ishtirokida amalga oshirilgan “Nur Navoi Solar Plant” loyihasi misolida, IFRS asosidagi buxgalteriya hisobi yordamida daromadlar, ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 302 xarajatlar va amortizatsiya aniq tahlil qilingan, bu esa loyihaning 8 yillik o‘zini oqlash muddatini ishonchli hisoblash imkonini bergan. Axborot texnologiyalari va raqamli buxgalteriyaning roli Zamonaviy investitsion muhitda buxgalteriya tizimi raqamlashtirilgan shaklda yuritilmoqda. “1C: Buxgalteriya”, “SAP ERP”, “Odoo”, “QuickBooks” kabi tizimlar yordamida real vaqt rejimida investitsion xarajatlar va daromadlar nazorat qilinmoqda. Raqamli buxgalteriya quyidagi afzalliklarni beradi:  moliyaviy axborotlarning tezkor tahlili;  inson omili sababli xatoliklarning kamayishi;  investitsion loyihalarning avtomatik monitoringi;  hisobotlarning xalqaro formatlarda shakllanishi. Bunday texnologiyalar investitsiya samaradorligini aniq baholashda, rejalashtirishda va natijalarni prognoz qilishda katta yordam beradi. Xulosa. Buxgalteriya hisobi investitsiyalar samaradorligini tahlil qilishda markaziy o‘rinni egallaydi. U investitsiya oqimlarini hujjatlashtirish, moliyaviy natijalarni qayd etish, rentabellikni baholash va risklarni kamaytirishda asosiy vositadir. Shu asosda quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:  investitsion loyihalar uchun maxsus buxgalteriya siyosatini ishlab chiqish;  xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga to‘liq o‘tish;  buxgalteriya tizimlarini raqamlashtirish va avtomatlashtirish;  investitsiya samaradorligi ko‘rsatkichlarini (NPV, IRR, ROI) amaliyotda keng qo‘llash;  moliyaviy tahlil bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash tizimini kuchaytirish. Ushbu chora-tadbirlar amalga oshirilsa, buxgalteriya hisobi investitsion faoliyatning samaradorligini oshirishda yanada ishonchli axborot manbasi sifatida xizmat qiladi. Adabiyotlar ro‘yxati 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Investitsiya siyosatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi farmonlari, 2020–2025-yillar. 2. “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun, O‘RQ–607, 2020-yil 24-fevral. 3. Davlat Statistika Qo‘mitasi. “O‘zbekistonning investitsiya ko‘rsatkichlari – 2024”. Toshkent, 2025. 4. IFRS Foundation. International Financial Reporting Standards (IFRS). London, 2023. 5. Qodirov O. Moliyaviy tahlil va investitsiya hisobi asoslari. Toshkent: TDIU nashriyoti, 2022. 6. Drury C. Management and Cost Accounting. 11th ed. Cengage Learning, 2021. 7. Ross, Westerfield, Jordan. Corporate Finance. McGraw-Hill, 2020. 8. OECD. Investment Policy Review: Uzbekistan. Paris, 2023. 9. World Bank. Uzbekistan Economic Update. Washington, 2024. 10. Mishkin F. Economics of Money, Banking, and Financial Markets. Pearson, 2021.