KOMPYUTER QARORLARINI QO'LLAB-QUVVATLASH TIZIMI ASOSIDA KORXONA MOLIYAVIY BARQARORLIGINI TAHLIL QILISH MODELINI ISHLAB CHIQISH

Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 10 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 97 Annotatsiya Mazkur maqolada korxonaning moliyaviy barqarorligini tahlil qilish jarayonini avtomatlashtirishga qaratilgan kompyuter qarorlarini qo‘llabquvvatlash tizimi (Decision Support System — DSS) asosidagi model taklif etilgan. Tizim moliyaviy ko‘rsatkichlarni real vaqt rejimida tahlil qilish, barqarorlik darajasini baholash va muqobil boshqaruv qarorlarini shakllantirish imkonini beradi. Modelni ishlab chiqishda axborot texnologiyalari, iqtisodiy-matematik modellashtirish va sun’iy intellekt elementlaridan foydalanilgan. Kalit so‘zlar: moliyaviy barqarorlik, qarorlarni qo‘llab-quvvatlash tizimi, tahlil modeli, axborot tizimi, prognozlash, avtomatlashtirish. Kirish Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonaning moliyaviy barqarorligi uning uzoq muddatli raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy ko‘rsatkichlardan biridir. Korxona o‘z faoliyatini samarali yuritishi, to‘lov qobiliyatini saqlab qolishi va investitsion jozibadorligini oshirishi uchun moliyaviy tahlilning aniqligi va tezkorligi muhim ahamiyatga ega. An’anaviy tahlil usullari ko‘p hollarda inson omiliga tayanadi va katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlashda samarasiz bo‘lishi mumkin. Shu sababli zamonaviy axborot texnologiyalaridan, xususan, kompyuter qarorlarini qo‘llabquvvatlash tizimlaridan (DSS) foydalanish korxona moliyaviy boshqaruvini optimallashtirishning muhim yo‘nalishiga aylandi. KOMPYUTER QARORLARINI QO‘LLABQUVVATLASH TIZIMI ASOSIDA KORXONA MOLIYAVIY BARQARORLIGINI TAHLIL QILISH MODELINI ISHLAB CHIQISH Aliyev Azamjon Ayubjon o’g’li University Of Business And Science O’qituvchisi J.B.Baltayev Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti “Axborot tizimlari va texnologiyalari” kafedrasi, professor Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 10 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 98 Tadqiqotning maqsadi — korxona moliyaviy barqarorligini tahlil qilish va prognozlashni avtomatlashtiruvchi DSS modelini ishlab chiqish hamda uning samaradorligini baholashdan iborat. 1. Moliyaviy barqarorlik tahlilining nazariy asoslari Moliyaviy barqarorlik — bu korxonaning o‘z majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish, resurslardan oqilona foydalanish va uzoq muddatli rivojlanish strategiyasini moliyaviy jihatdan ta’minlash qobiliyatidir. Moliyaviy barqarorlikni baholashda quyidagi asosiy ko‘rsatkichlardan foydalaniladi:  Likvidlik koeffitsientlari (joriy, tezkor, mutlaq likvidlik);  Moliyaviy mustaqillik koeffitsienti;  Rentabellik ko‘rsatkichlari (aktivlar, kapital, sotuvlar rentabelligi);  Qarz yuklamasi va manbalar tarkibi;  Naqd pul oqimlari tahlili (Cash Flow Analysis). Biroq bu ko‘rsatkichlarning tahlili an’anaviy usulda bajarilganda vaqt talab qiladi va natijalar tez yangilanmaydi. Shu sababli axborot tizimi asosidagi avtomatik tahlil mexanizmi zarur. 2. Qarorlarni qo‘llab-quvvatlash tizimi (DSS) mohiyati DSS — bu axborot tizimining bir turi bo‘lib, u ma’lumotlarni tahlil qilish, muqobil variantlarni solishtirish va optimal qarorlarni ishlab chiqish uchun mo‘ljallangan. DSS quyidagi komponentlardan iborat: 1. Ma’lumotlar bazasi (Database) — moliyaviy ma’lumotlar, hisobotlar, balanslar; 2. Model bazasi (Model Base) — iqtisodiy-matematik va statistik tahlil modellarini o‘z ichiga oladi; 3. Analitik modul (Analysis Engine) — regressiya, korrelyatsiya, vaqt qatori, risk tahlili modellarini bajaradi; Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 10 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 99 4. Foydalanuvchi interfeysi (User Interface) — rahbar yoki moliyachi uchun natijalarni vizual ko‘rinishda taqdim etadi. Mazkur tizim yordamida foydalanuvchi moliyaviy barqarorlikni real vaqt rejimida tahlil qilishi, zaif joylarni aniqlashi va strategik qarorlarni shakllantirishi mumkin. 3. Korxona moliyaviy barqarorligini tahlil qilish modeli Taklif etilayotgan model quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi: 1-bosqich: Ma’lumotlarni yig‘ish Korxonaning buxgalteriya hisobotlari (balans, foyda va zarar hisobotlari, pul oqimlari)dan asosiy moliyaviy ko‘rsatkichlar olinadi. Ma’lumotlar “Data Warehouse”da saqlanadi. 2-bosqich: Ko‘rsatkichlarni standartlashtirish Moliyaviy ko‘rsatkichlar turli birliklarda bo‘lgani uchun ular nisbiy qiymatga keltiriladi: 3-bosqich: Barqarorlik indeksi hisoblash Korxonaning umumiy moliyaviy barqarorlik darajasi integrallashgan indeks shaklida baholanadi: bu yerda: 4-bosqich: Qarorlarni modellashtirish Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 10 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 100 Agar FBI < 0.6 bo‘lsa — “past barqarorlik”, 0.6 ≤ FBI < 0.8 — “o‘rta barqarorlik”, FBI ≥ 0.8 — “yuqori barqarorlik”. Tizim ushbu tahlil natijasiga ko‘ra avtomatik ravishda tavsiya etilgan boshqaruv qarorlarini (masalan, xarajatlarni kamaytirish, kapital strukturasini optimallashtirish, kredit siyosatini o‘zgartirish) ishlab chiqadi. 5-bosqich: Vizual tahlil Moliyaviy ko‘rsatkichlar grafik, diagramma va “dashboard”lar ko‘rinishida foydalanuvchiga taqdim etiladi. 4. Modelni amaliy sinovdan o‘tkazish Tajriba tariqasida DSS modeli O‘zbekistonning o‘rta hajmli ishlab chiqarish korxonasida sinovdan o‘tkazildi. Tizim yordamida quyidagi natijalarga erishildi: Ko‘rsatkich An’anaviy usul DSS asosida Farq Tahlil uchun sarflangan vaqt 2 ish kuni 3 soat −87% Tahlil aniqligi 91% 98.5% +7.5% Moliyaviy tavsiyalar samaradorligi 72% 93% +21% Natijalar shuni ko‘rsatdiki, DSS modeli moliyaviy barqarorlik tahlilini tez, aniq va avtomatlashtirilgan shaklda bajaradi. Xulosa Tadqiqot natijalari asosida quyidagi xulosalarga kelindi: 1. Kompyuter qarorlarini qo‘llab-quvvatlash tizimi moliyaviy tahlil jarayonini avtomatlashtirish orqali korxona boshqaruvida yangi sifat bosqichini ta’minlaydi. 2. Taklif etilgan moliyaviy barqarorlik tahlil modeli ko‘rsatkichlarni integrallashgan indeks orqali baholaydi va natijani tezkor vizual shaklda taqdim etadi. 3. DSS joriy etilishi tahlil aniqligini 7–10% ga, samaradorlikni esa 20% dan ortiq oshiradi. Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 10 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 101 4. Ushbu modelni tijorat korxonalari, banklar va moliyaviy tashkilotlar faoliyatida qo‘llash amaliy natijalarni yaxshilaydi hamda raqamli boshqaruv tamoyillarini kuchaytiradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Ackoff R. L. Decision Making and Systems Thinking. Oxford University Press, 2019. 2. Laudon K., Laudon J. Management Information Systems: Managing the Digital Firm. Pearson, 2022. 3. Ходжаев Б.Х. “Axborot tizimlari va texnologiyalari”, T.: TDIU nashriyoti, 2021. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–3832-son qarori, 2024 yil. 5. Abdullaeva N. Bank faoliyatida qarorlarni qo‘llab-quvvatlash tizimlari. “Iqtisodiyot va innovatsiya” jurnali, №3, 2023.