O'ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA XOTIN-QIZLARNING HUQUQ VA MANFAATLARINI QONUNIY HIMOYA QILISH

INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 344 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA XOTIN-QIZLARNING HUQUQ VA MANFAATLARINI QONUNIY HIMOYA QILISH Karaxodjayeva Maxpuza Xamidullaevna Toshkent axborot texnologiyalari universiteti O‘zbek va rus tillari kafedrasi dotsenti, pedagogika fanlari nomzodi https://doi.org/10.5281/zenodo.17911108 Annotatsiya. Mazkur maqolada xotin-qizlarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish masalalari, ularning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish, huquqiy madaniyatini yuksaltirish hamda davlat siyosatida ayollar manfaatlarini ta’minlashga qaratilgan islohotlar tahlil qilingan. Shuningdek, xotin-qizlarning huquqiy himoyasi bo‘yicha xalqaro tajribalar va O‘zbekiston amaliyotidagi asosiy yo‘nalishlar o‘rganilgan. Kalit so‘zlar: xotin-qizlar, huquq, manfaat, gender tengligi, huquqiy himoya, ijtimoiy siyosat. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston Respublikasida xotin-qizlarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish masalalari davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Ayollarning jamiyatdagi o‘rni va nufuzi, ularning siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy hayotdagi faolligini oshirishga qaratilgan qator huquqiy hujjatlar, farmon va qarorlar qabul qilindi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 46-moddasida “Ayollar va erkaklar teng huquqlidirlar” degan qoida belgilangan bo‘lib, bu norma mamlakatda gender tengligini ta’minlashning konstitutsiyaviy kafolatidir. Xotin-qizlar huquqlarini himoya qilishning huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasi tomonidan xotin-qizlarning huquq va erkinliklarini kafolatlashga qaratilgan bir qator qonun hujjatlari qabul qilingan. Jumladan: “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun (2019-yil 2-sentabr); “Ayollarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun (2019-yil 2sentabr); “Oila kodeksi”, “Mehnat kodeksi”, “Jinoyat kodeksi” va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar. “Oila kodeksi”da ayollarning haq-huquqlari haqida quyidagi moddalar keltirilganligi buning yorqin dalili desak bo‘ladi: Nikohdagi tenglik huquqi 17-moddada “Er va xotin oilada teng huquqli hisoblanadi”. Ularning har biri: o o‘z kasbini, turar joyini, yashash joyini erkin tanlash huquqiga ega; o oilaviy hayotdagi masalalarni o‘zaro kelishuv asosida hal etadi; o oila nomidan chiqish (masalan, mulkka oid shartnomalar tuzish) huquqiga ega, agar bu o‘zaro ishonch asosida amalga oshirilsa. Onalik va bolani himoya qilish huquqlari 65–68-moddalarda “Ayolning onalik huquqi va sha’ni himoya qilinadi”: INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 345 o Homilador ayollarni va onalarni mehnatga oid ayrim toifadagi ishlarni bajarishga jalb etish taqiqlanadi. o Ayol bolani parvarish qilish davrida davlat himoyasida bo‘ladi. o Bola onasi bilan yashash huquqiga ega, agar bu bolaning manfaatiga zid bo‘lmasa. Mazkur qonunlar xotin-qizlarni turli shakldagi kamsitish, tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish, shuningdek ularning ijtimoiy himoyasini ta’minlashda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish Davlat tomonidan ayollarni jamiyatning faol a’zosi sifatida qo‘llab-quvvatlash, ularning ta’lim, mehnat va siyosiy jarayonlarda ishtirokini kengaytirish bo‘yicha tizimli ishlar amalga oshirilmoqda. Masalan: Xotin-qizlarning siyosiy partiyalarda, davlat boshqaruvi tizimida va mahalliy kengashlarda ishtirok etish ko‘rsatkichlari yildan-yilga ortmoqda; Ayollar tadbirkorligini rivojlantirish uchun imtiyozli kreditlar, o‘quv kurslari, “Ayollar daftari” tizimi orqali manzilli yordam mexanizmlari joriy etilgan; “Oila va xotin-qizlar qo‘mitasi”, “Xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash markazlari” faoliyati kengaytirilgan. Ayollar parlamentdagi o‘rinlari bo‘yicha: Masalan, Oliy Majlis Qonunchilik palatasida ayollar taxminan 33.6 % deputatlik o‘rnini egallagan. Ayollar partiya ro‘yxatlarida ham: Saylovlar to‘g‘risida Qonun 70-moddasida «ro‘yxatdagi har beshta nomzoddan kamida ikki nafari ayollar bo‘lishi lozim» deb belgilangan. Ayollar va gender masalalari bo‘yicha: UN Women ma’lumotiga ko‘ra, ayollar va erkaklar o‘rtasida siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy faollik jihatidan hali ham tenglikka erishilmagan sohalar mavjud. Bu ko‘rsatkichlar xotin-qizlarning siyosiy faolligini oshirish bo‘yicha salohiyat mavjudligini, lekin hali ham biroz ish qilinishi kerakligini ko‘rsatadi. Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish So‘nggi yillarda oilaviy zo‘ravonlikka qarshi kurashish, jabrlangan ayollarni reabilitatsiya qilish va huquqiy yordam ko‘rsatish tizimi mustahkamlanmoqda. “Ayollarni reabilitatsiya markazlari”da psixologik va huquqiy maslahat xizmati yo‘lga qo‘yilgan. Bundan tashqari, profilaktika inspektorlari hamda mahalla faollarining o‘zaro hamkorligi orqali ayollarning huquqiy himoyasi ta’minlanmoqda. Bu tizimning samarali ishlashi natijasida ayollarning huquqbuzarliklarga duch kelish holatlari kamaymoqda. Xalqaro tajriba va O‘zbekiston amaliyoti Bugungi globallashuv davrida ayollarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish, ularning siyosiy va ijtimoiy hayotdagi faolligini oshirish masalasi jahon miqyosida dolzarb mavzulardan biridir. Xotin-qizlar jamiyatning yarmi bo‘lishi bilan birga, barqaror taraqqiyotning muhim omilidir. Shu bois ko‘plab mamlakatlarda ayollar huquqlarini himoya qilish, ularning siyosiy vakilligini oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar olib borilmoqda. O‘zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkilotining “Ayollar kamsitilishining barcha shakllariga barham berish to‘g‘risida”gi Konvensiyasiga (CEDAW) qo‘shilgan. Bu xalqaro hujjat doirasida mamlakatda gender siyosatini amalga oshirish bo‘yicha milliy harakat rejalari ishlab chiqilgan. INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 346 Yevropaning eng demokratik mamlakatlaridan biri bo‘lgan Shvetsiyada gender tenglik siyosati davlat boshqaruvi tizimining ajralmas qismi hisoblanadi. • Siyosiy partiyalar o‘z nomzodlar ro‘yxatlarida “zebra tizimi”ni qo‘llaydi, ya’ni erkak va ayol nomzodlar navbatma-navbat joylashtiriladi. • Bugungi kunda parlamentda ayollar ulushi 47%, hukumat tarkibida esa 50% gacha. • Davlat siyosati “Gender mainstreaming” tamoyiliga asoslanadi, ya’ni barcha siyosiy qarorlar gender tahlilidan o‘tkaziladi. Hindiston Konstitutsiyasida 1993-yilda o‘tkazilgan islohotlarga ko‘ra, mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarida (panchayatlarda) ayollar uchun 33% kvota joriy etilgan. Natijada, millionlab ayollar qishloq darajasidagi boshqaruv organlariga saylanib, ijtimoiy muammolarni hal etishda faol ishtirok etmoqda. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, ayollar huquqlarini himoya qilishda davlat siyosatining barqarorligi, fuqarolik jamiyati institutlarining faolligi hamda ta’lim tizimi orqali huquqiy ongni oshirish eng muhim omillardir. Ayollar huquqlarini himoya qilish va ularning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish – har qanday davlat taraqqiyotining ajralmas qismidir. Shvetsiya va Hindiston kabi mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ayollarni teng huquqli subyekt sifatida qarash, ularga ishonch bildirish va institutsional qo‘llab-quvvatlash ularning real siyosiy ta’sirini kuchaytiradi. O‘zbekiston uchun ushbu tajribalarni milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirib joriy etish — demokratik jamiyat barpo etish yo‘lida muhim qadam bo‘lib qoladi. Takliflar Madaniy-an’anaviy gender ro‘llari, qishloq joylarda ta’lim va transport imkoniyatlari cheklanganligi, iqtisodiy mustaqillikning pastligi xotin-qizlar faolligini cheklashi mumkin. Ayollarning iqtisodiy mustaqilligini oshirish: bu siyosiy va jamoat faolligiga ham turtki beradi. Keng jamoatchilik kampaniyalari orqali gender tengligi, ayollar vakolatlari haqida xabardorlik oshirish. Mahalliy bosqichda ayollar uchun maxsus mentorlik va tarmoq (networking) dasturlarini yo‘lga qo‘yish. Saylov bosqichida partiyalar tomonidan ayollar nomzodlarini rag‘batlantirish, qo‘llabquvvatlash mexanizmlari yaratish. Xulosa Mustaqillik yillarida O‘zbekiston xotin-qizlarning huquqlarini himoya qilish bo‘yicha mustahkam huquqiy baza yaratildi. Davlat siyosati doimiy ravishda ayollarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish, ularni iqtisodiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash va zo‘ravonlikdan himoya qilishga qaratildi. Bu boradagi islohotlar Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida ham davom etmoqda va xalqaro miqyosda e’tirof etilmoqda. Xotin-qizlarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish — demokratik jamiyat qurishning ajralmas qismi hisoblanadi. Bu borada qonunchilik bazasi yetarli bo‘lsa-da, amaliyotda ularni to‘liq amalga oshirish uchun huquqiy madaniyatni yuksaltirish, fuqarolik jamiyati institutlari faoliyatini kuchaytirish zarur. Kelgusida xotin-qizlarning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlash, ularning rahbarlik lavozimlarida ishtirokini kengaytirish, oilaviy zo‘ravonlikning oldini olish borasida kompleks chora-tadbirlarni davom ettirish dolzarb vazifa bo‘lib qoladi. INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 347 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ayollarni qo‘llab-quvvatlash va oila institutini mustahkamlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni, 2021-yil 2fevral. 3. “Ayollarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun, 2019-yil 2-sentabr. 4. “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, 2019-yil 2-sentabr. 5. CEDAW Konvensiyasi. BMT, 1979-yil. 6. Karimova S. O‘zbekistonda gender tengligi siyosati va uning rivojlanish tendensiyalari. Toshkent. 2022.