Maria Keffermüller – wspomnienia w stulecie urodzin

1 Edward Baraniak1 , Andrzej Nowosad1,2 Maria Keffermüller – wspomnienia w stulecie urodzin https://doi.org/10.5281/zenodo.17912036 1 Zakład Zoologii Systematycznej, Instytut Biologii Środowiska, Wydział Biologii UAM, ul. Uniwersytetu Poznańskiego 6, 61-614 Poznań, Polska, e-mail: [email protected], ORCID: 0000-0003-4598-8131; 2 e-mail: [email protected], ORCID: 0000-0001-9548-392X Abstract: Prof. Assoc. Dr. Maria Keffermüller – commemoration on the centenary of the birth. The life and work of doc. dr. hab. Maria Keffermüller are discussed. She worked as researcher in the Department of Systematic Zoology, Faculty of Biology in Adam Mickiewicz Uniwersity. The main object of her scientific interests were mayflies, she is the author of 21 publications. The list of her publications is also presented. Key words: obituary to Maria Keffermüller, Ephemeroptera, bibliography. W 2024 roku minęła setna rocznica urodzin dr hab. Marii Keffermüller (Ryc. 1), docenta Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, długoletniego pracownika naukowodydaktycznego Zakładu Zoologii Systematycznej UAM, cenionego zoologa, entomologa, wybitnego efemeropterologa zajmującego się systematyką, faunistyką i ekologią jętek, szanowanego nauczyciela akademickiego i wychowawcy wielu pokoleń studentów. ROCZNIK MUZEUM GÓRNOŚLĄSKIEGO W BYTOMIU PRZYRODA Vol. 31 (online 016): 1–5 ISSN 0068-466X, eISSN 2451-0467 (online) Bytom, 12.12.2025 Ryc. 1. Doc. dr hab. Maria Keffermüller (1924-2011). Fig. 1. Prof. Assoc. Dr. Maria Keffermüller (1924-2011). 2 Urodziła się dnia 17 października 1924 roku w Warszawie. Pierwsze dwa lata życia wraz z rodzicami spędziła w Modlinie, następne sześć lat w Chełmnie na Pomorzu, a w 1932 wraz z rodziną przeniosła się do Poznania. Szkołę powszechną ukończyła w roku 1937 w Poznaniu. Okres okupacji spędziła wraz z matką na wysiedleniu, w Krakowie, gdzie w tajnym nauczaniu ukończyła gimnazjum, a 10 marca 1945 roku liceum ogólnokształcące. W czasie okupacji straciła ojca, podpułkownika Wojska Polskiego, osadzonego w więzieniu „Brygidki” we Lwowie i uznanego za zaginionego. Po powrocie do Poznania w kwietniu 1945 roku rozpoczęła studia biologiczne na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Poznańskiego. W dniu swoich 25 urodzin, 17 października 1949 roku, uzyskała stopień magistra filozofii w zakresie botaniki na podstawie pracy pt. „Elementy geograficzne we florze Ziemi Lubuskiej”. Wybór na magisterium kierunku botanicznego wynikał z tego, że w czasie okupacji przygotowywała się na tajnych kursach pod kierunkiem znanego botanika – prof. dr. hab. Zygmunta Czubińskiego. Jednak to zoologia stała się głównym obiektem Jej późniejszych zainteresowań biologicznych. Zgodnie z opinią prof. dr hab. Kazimierza Simma, „...była zawsze jedną z najpilniejszych osób, dobrze przygotowaną, bez zarzutu opracowującą tematy konwersatoryjne i biorącą żywy udział w rzeczowych dyskusjach...”. Oficjalne zatrudnienie mgr Marii Keffermüller w charakterze kontraktowego młodszego asystenta w Zakładzie Zoologii I UP nastąpiło 1 grudnia 1949 roku a od 1 września 1950 roku uzyskała awans na starszego asystenta. W opinii o mgr Marii Keffermüller prof. dr. hab. Kazimierz Simm, ówczesny kierownik Zakładu Zoologii Systematycznej, napisał: „..dała się poznać, jako bardzo pilna i sumienna pomocnicza siła naukowa o dużych zainteresowaniach naukowych. Ma również duże zdolności dydaktyczne, co udowodniła w prowadzeniu powierzonych jej ćwiczeń z wielką korzyścią dla studentów...”. Od rozpoczęcia pracy w Zakładzie do roku 1967 mgr Maria Keffermüller pełniła dodatkowo funkcję bibliotekarza porządkując bibliotekę liczącą wiele tysięcy pozycji, doprowadzając organizację biblioteki z czytelnią do stanu wzorowego. Dokonała także inwentaryzacji preparatów mikroskopowych, wykorzystywanych na zajęciach dydaktycznych ze studentami, oraz opracowała wykaz tych preparatów, wykorzystywany do dnia dzisiejszego przez pracowników Zakładu Zoologii Systematycznej. W roku 1949 rozpoczęła wszechstronne badania nad jętkami (Ephemeroptera) w Polsce Środkowej i Zachodniej. W badaniach prowadzonych w latach 50 i 60-tych w środkowym biegu Warty między Sieradzem a Koninem, stwierdziła występowanie wszystkich europejskich psammofilnych gatunków jętek. Jej późniejsze prace zawierały opisy gatunków, znalezionych po raz pierwszy w Polsce a także nowych dla wiedzy. Wszystkie jej prace zawierały zawsze szczegółowe opisy stadiów rozwojowych: larw, stadiów subimaginalnych oraz jaj. Tytuł doktora nauk biologicznych uzyskała 31 maja 1960 roku na podstawie obszernej monografii „Badania nad fauną jętek (Ephemeroptera) Wielkopolski”, w której opracowała klucz do oznaczania gatunków z rodziny Caenidae Klapalek dla imagines i larw. Promotorem rozprawy doktorskiej był prof. dr Wacław Skuratowicz, a recenzentami byli doc. dr Jan Rafalski i prof. dr Józef Mikulski. Po uzyskaniu stopnia doktora w dniu 23 czerwca 1960 roku awansowała na etat adiunkta. Praca habilitacyjna dr Marii Keffermüller dotyczyła zmienności gatunku Baetis tricolor Tsher. i opisu nowego dla wiedzy gatunku Baetis calcaratus. Jej kolokwium habilitacyjne odbyło się na Wydziale Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UAM w Poznaniu w dniu 13 listopada 1972 roku, a Centralna Komisja Kwalifikacyjna ds. Kadr Naukowych decyzją z dnia 15 października 1973 roku zatwierdziła uchwałę Rady BiNoZ UAM w sprawie 3 nadania stopnia naukowego doktora habilitowanego. W dniu 1 marca 1975 roku Minister Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki powołał dr hab. Marię Keffermüller na stanowisko docenta w UAM w Poznaniu. Za swoją działalność naukową i dydaktyczną była wielokrotnie nagradzana nagrodami JM Rektora UAM i Dziekana Wydziału BiNoZ-UAM oraz Ministra Szkolnictwa Wyższego. Za wieloletnią i wzorową pracę pedagogiczną otrzymała Złoty Krzyż Zasługi, nadany przez Radę Państwa w 1974 roku. Od 1975 roku była członkiem Prezydium Komisji Biologicznej PTPN. Brała też udział w konferencjach naukowych gdzie wygłaszała referaty (m.in. w dniach 23-28.08.1975 roku na II Międzynarodowej Konferencji „Ephemeroptera” w Krakowie, gdzie wygłosiła referat pt. „Porównanie dwóch bliskich gatunków rodzaju Ephemerella Walsch.” w języku niemieckim). Uczestniczyła też w badaniach międzyresortowych MR.II.3.B/I-25: „Ephemeroptera”. Była członkiem Polskiego Towarzystwa Entomologicznego, Polskiego Towarzystwa Zoologicznego oraz Komisji Biologicznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Od 1950 roku była członkiem ZNP, a od 1980 roku NSZZ „Solidarność”. Maria Keffermüller współpracowała z Muzeum Przyrodniczym PAN w Poznaniu, Biologiczną Stacją Rybacką w Wałczu oraz Zakładem Rybactwa i Łowiectwa WSR w Poznaniu. Współpraca z Zakładem Rybactwa WSR w Poznaniu miała ważny aspekt gospodarczy, gdyż dotyczyła oceny wartości odżywczej jętek, jako pokarmu dla ryb jezior i rzek Wielkopolski i Pomorza oraz wykorzystania jętek jako gatunków wskaźnikowych do oceny stanu czystości wód powierzchniowych. W pracy naukowej cechowała się niezwykłą sumiennością, skrupulatnością, ostrożnością w wysuwaniu wniosków końcowych. Dopiero po drobiazgowych badaniach porównawczych oraz po przestudiowaniu całej dostępnej literatury, decydowała się na wypowiedzenie swego sądu i to po wyczerpującym przedyskutowaniu zagadnień z miejscowymi i pozamiejscowymi pracownikami. Szeroko w świecie znane były jej badania nad gatunkiem Behningia lestagei Motas et Bacesco, unikalnym reliktem naszej fauny, któremu groziła całkowita zagłada, a którego stwierdziła po raz pierwszy w Polsce w 1955 roku. Brała też udział razem z doc. dr hab. Sową (UJ Kraków) w przygotowaniach do monograficznego opracowania fauny jętek Polski w „Faunie Słodkowodnej Polski”. Wszystkie publikacje doc. dr hab. Marii Keffermüller są wysoko cenione w kraju i za granicą i nadal są cytowane przez specjalistów całego świata, z którymi utrzymywała żywe kontakty naukowe. Pani Docent zaliczana jest nadal do grona wybitnych badaczy tej grupy owadów nie tylko w Europie. Zbadała faunę jętek Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej, wzbogacając listę fauny krajowej o 19 nowych gatunków. Jednocześnie jest autorem opisu jednego nowego rodzaju oraz 6 gatunków nowych dla wiedzy. Pozostawiła wartościowy dorobek naukowy, wysoko ceniony przez specjalistów na całym świecie. W okresie wielu lat pracy dydaktycznej Maria Keffermüller prowadziła różnorodne zajęcia na Wydziale BiNoZ UAM. W zależności od zmieniających się programów nauczania i liczby studentów biologii, prowadziła liczne zajęcia dydaktyczne na studiach stacjonarnych i zaocznych (ćwiczenia laboratoryjne z zoologii dla studentów II-V roku biologii, pracownię zoologiczną na III roku biologii obejmującą: gąbki, robaki płaskie i obłe, ryby oraz płazy, pracownię specjalizacyjną na IV i V roku, pracownię magisterską dla V roku, seminarium dla IV i V roku oraz zajęcia terenowe. Opracowała autorskie wykłady z „Parazytologii” (V rok) oraz „Biologii wybranych grup zwierzęcych” (II rok biologia środowiskowa). Pełniła też różne funkcje na Wydziale jak np. opiekun grup i lat studentów biologii, brała udział w egzaminach wstępnych na studia biologiczne. W latach późniejszych prowadziła różnorodne zajęcia dla 4 słuchaczy Studium Zaocznego Biologii (wykład kursowy „Zoologia” dla studentów II roku, proseminarium dla III roku i seminarium dla IV roku, oraz pracownię specjalizacyjną na III roku i IV roku). Pod jej kierunkiem wykonano 24 prace magisterskie (m.in. dotyczącymi fauny jętek Ziemi Lubuskiej). O wysokim poziomie tych prac świadczy fakt, że większość z nich została opublikowana, a kilka zostało nagrodzonych. Rozległa wiedza, umiejętność jej przekazywania słuchaczom, wieloletnie doświadczenie oraz poczucie odpowiedzialności za wykonywaną pracę, stawiają doc. dr hab. Marii Keffermüller wśród wyróżniających się nauczycieli akademickich. Własny zapał do prac badawczych potrafiła wszczepić młodzieży, a równocześnie, własnym przykładem, nauczyć rzetelnej pracy i samodzielności. Uczniem doc. dr hab. Marii Keffermüller i kontynuatorem badań nad jętkami w Zakładzie Zoologii Systematycznej UAM w Poznaniu jest jej doktorant – Adam Głazaczow, obecnie prof. UAM w Poznaniu. Z dniem 1 października 1982 r. przeszła na wcześniejszą emeryturę z powodu złego stanu zdrowia, lecz nadal niemal codziennie bywała w Zakładzie Zoologii Systematycznej w Collegium Maius przy ul. Fredry 10. Z czasem te wizyty stawały się coraz rzadsze, aż zupełnie ustały tuż przed przeprowadzką Zakładu do nowych pomieszczeń w budynku Collegium Biologicum na Morasku. Zmarła 23 grudnia 2011 r. w wieku 87 lat. Została pochowana na Cmentarzu Górczyńskim parafii p.w. Matki Boskiej Bolesnej w Poznaniu przy ul. Piotra Ściegiennego (oznaczenie grobu: kwatera III L, rząd 32, numer 41). Zbiory naukowe, w tym gatunki jętek nowych dla wiedzy – holotypy, paratypy (zbiór alkoholowy i trwałe preparaty mikroskopowe), doc. dr hab. Marii Keffermüller zdeponowano w jednostce ogólnowydziałowej Zbiory Przyrodnicze, na Wydziale Biologii UAM w Poznaniu (Coll. Biologicum, 61-614 Poznań, ul. Uniwersytetu Poznańskiego 6). Wykaz ważniejszych publikacji docent dr hab. Marii Keffermüller Keffermüller M. 1956. Materiały do fauny jętek Wielkopolski. Prace Komisji Biologicznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk 18(3): 1–31. Keffermüller M. 1957a. Kilka rzadkich w Polsce gatunków jętek (Ephemeroptera). Fragmenta Faunistica 7(9): 253–262. Keffermüller M. 1957b. W sprawie ochrony pewnych odcinków średniego biegu rzeki Warty. Przyroda Polski Zachodniej 1/2: 152–155. Keffermüller M. 1959. Nowe dane dotyczące jętek (Ephemeroptera) z rodzaju Ametropus Alb. i Behningia Lest. Prace Komisji Biologicznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk 19 (5): 1–32. Keffermüller M. 1960. Badania nad fauną jętek (Ephemeroptera) Wielkopolski. Prace Komisji Biologicznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk 19 (8): 1–57. Keffermüller M. 1963. Masowy lot beningii (Behningia lestagei Motas et Bacesco, Ephemeroptera) w Ostrowsku nad Wartą. Badania Fizjograficzne nad Polska Zachodnią 12: 323–325. Keffermüller M. 1964. Uzupełnienie badań nad fauną jętek (Ephemeroptera) Wielkopolski. Badania Fizjograficzne nad Polska Zachodnią 14: 69–86. Keffermüller M., Machel M. 1967a. Baetis tracheatus, sp. n. (Ephemeroptera, Baetidae). Badania Fizjograficzne nad Polska Zachodnią 20: 7-14. Keffermüller M. 1967b. Badania nad fauną jętek (Ephemeroptera) Wielkopolski. III1. Badania Fizjograficzne nad Polska Zachodnią 20: 15–28. 5 Keffermüller M. 1971. J. Illies, Ephemeroptera (Eintagsfliegen), In: Kükenthal W. – Handbuch der Zoologie, IV. Band: Arthropoda – 2. Hälfte: Insecta, 2. Teil: Specielles, Nr 5, Berlin 1968. Polskie Pismo Entomologiczne 41(1): 236. Keffermüller M. 1972a. Badania nad fauną jętek (Ephemeroptera) Wielkopolski. IV. Analiza zmienności Baetis tricolor Tsher. wraz z opisem B. calcaratus sp. n. Prace Komisji Biologicznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk 35 (4): 1–47. Keffermüller M. 1972b. Badania nad fauną jętek (Ephemeroptera) Wielkopolski. V. Polskie Pismo Entomologiczne 42 (3): 527–533. Keffermüller M. 1974. A new species of the genus Baetis Leach (Ephemeroptera) from Western Poland. Bulletin de l’Académie Polonaise des Sciences, Classe II: Sciences biologiques 22 (3): 183–185. Keffermüller M., Sowa R. 1975. Les espèces du groupe Centroptilum pulchrum Eaton (Ephemeroptera, Baetidae) en Pologne. Polskie Pismo Entomologiczne 45: 479–486. Keffermüller M. 1978a. Badania nad fauną jętek (Ephemeroptera) Wielkopolski. VI. Badania Fizjograficzne nad Polska Zachodnią 31: 95–103. Keffermüller M., Da Terra L.S.W. 1978b. The second European species of the subgenus Eurlophella Tiensuu (Ephemeroptera, Ephemerellidae, Ephemerella) from Western Poland. Bulletin de l’Académie Polonaise des Sciences, Classe II: Sciences biologiques 26 (1): 29–33. Keffermüller M. 1979. Ein Vergleich von zwei Ephemerella-Arten (Ephemeroptera: Ephemerellidae), In: Pasternak K. & Sowa R. (Eds.), Proceedings of the 2nd International Conference on Ephemeroptera, Polish Academy of Sciences, Laboratory of Water Biology, 23–26 August 1975. PWN, Warszawa – Kraków: 67–71. Keffermüller M. 1980. Un changement dans la taxonomie de la famille Baetidae, In: Flannagan J.F. & Marshall K.E. (Eds.), Advances in Ephemeroptera Biology (Proceedings of the 3rd International Conference on Ephemeroptera, 4–10 July 1979, Winnipeg, Canada). Plenum Press, New York: 115–121. Keffermüller M. 1984a. Supplementary information on the structure of Baetopus wartensis Keffermüller and Raptobaetopus tenellus (Albarda) (Ephemeroptera, Baetidae). Polskie Pismo Entomologiczne 53: 583–585. Keffermüller M., Sowa R. 1984b. Survey of Central European species of the genera Centroptilum Eaton and Pseudocentroptilum Bogoescu (Ephemeroptera, Baetidae). Polskie Pismo Entomologiczne 54: 309–340. PIŚMIENNICTWO (źródła i opracowania) Archiwum Wydziału Biologii UAM, Dziekanat Wydziału Biologii UAM w Poznaniu: Teczka personalna pt.: „Maria Keffermüller”. Archiwum Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu: Maria Keffermüller, sygn. 599/575. Informacje bliskich współpracowników badań terenowych – mgr Hanny i mgr Jerzego Skibińskich (Poznań). Informacje rodziny – dr. hab. Maria Anna Mikusińska-Planner (Wydział Fizyki UAM, Poznań). Informacje własne autorów (Andrzej Nowosad, własne materiały archiwalne). Michael D. Hubbard. Bibliography of the Ephemeroptera. Virtual Library and Working Bibliography of Literature on the Mayflies (Insecta: Ephemeroptera) of the World: http://www.ephemeroptera-galactica.com./mfbib_ jk.php. Accepted: 3 December 2025; published: 12 December 2025 Licensed under a Creative Commons Attribution License http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/