O'ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA HUQUQIY DAVLAT QURILISHI JARAYONINING NAZARIY ASOSLARI.

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 353 O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA HUQUQIY DAVLAT QURILISHI JARAYONINING NAZARIY ASOSLARI. Xabipnazarova Rayxan Baxtiyar qizi Namangan davlat universiteti “Yurisprudensiya” yo’nalishi Yuridika fakulteti 1-kurs AU 25-guruh talabasi. Qodiraliyeva Ijobat Ilmiy rahbar. Email: rxabipnazar[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17912504 Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida huquqiy davlat qurilishi jarayonining nazariy asoslari, uning shakllanish bosqichlari, Konstitutsiyaning o‘rni, hokimiyatlar bo‘linishi tamoyili, huquqiy islohotlar hamda fuqarolik jamiyati institutlarining rivoji yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekistonning o‘ziga xos huquqiy davlat modeli va amalga oshirilayotgan demokratik islohotlarning ahamiyati tahlil qilingan. Kalit so’zlar: huquqiy davlat, Konstitutsiya, hokimiyatlar bo‘linishi, huquq ustuvorligi, sud mustaqilligi, fuqarolik jamiyati, demokratik islohotlar. Aннотация. В данной статье рассматриваются теоретические основы процесса построения правового государства в Республике Узбекистан, этапы его формирования, роль Конституции, принцип разделения властей, правовые реформы и развитие институтов гражданского общества. Также анализируется национальная модель правового государства и значение проводимых демократических преобразований. Ключевые слова: правовое государство, Конституция, разделение властей, верховенство закона, независимость суда, гражданское общество, демократические реформы. Annotation. This article examines the theoretical foundations of building a rule-of-law state in the Republic of Uzbekistan, including the stages of its development, the role of the Constitution, the principle of separation of powers, legal reforms, and the growth of civil society institutions. The paper also analyzes Uzbekistan’s unique model of a legal state and the significance of ongoing democratic reforms. Keywords: rule of law, Constitution, separation of powers, supremacy of law, judicial independence, civil society, democratic reforms. Kirish Huquqiy davlat — bu jamiyatda qonun ustuvorligi ta’minlanadigan, barcha davlat organlari, mansabdor shaxslar hamda fuqarolar huquq va majburiyatlarga qat’iy rioya qiladigan boshqaruv tizimidir. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, demokratik, insonparvar va huquqiy davlat qurish yo‘lini tanladi. Bu jarayon mamlakatning siyosiy, huquqiy va ijtimoiy hayotida tub islohotlarning amalga oshirilishini taqozo etadi. Huquqiy davlatni shakllantirish nazariyasi davlat hokimiyati bo‘linishi, fuqarolik jamiyati, huquq ustuvorligi, inson huquqlarining kafolatlanishi kabi fundamental tamoyillarga tayanadi. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida huquqiy davlat qurilishi jarayonining nazariy asoslari, uning bosqichlari hamda mazkur yo‘nalishdagi islohotlarning ahamiyati tahlil qilinadi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 354 Asosiy qism Huquqiy davlat nazariyasining umumiy tushunchasi Huquqiy davlat g‘oyasi qadimiy davrlardan boshlab shakllanib kelgan bo‘lsa-da, uning ilmiy asoslari Yevropa ma’rifatchilari — Sharl Monteske, Immanuil Kant, Jon Lokklar tomonidan ishlab chiqilgan. Ularning ta’limotida quyidagi tamoyillar huquqiy davlatning poydevori sifatida e’tirof etiladi: Qonun ustuvorligi Hokimiyatlar bo‘linishi Fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish Mustaqil sud hokimiyati Davlatning jamiyat oldidagi mas’uliyati Mazkur tamoyillar bugungi kunda barcha demokratik davlatlarning bosh boshqaruv mezoni hisoblanadi. O‘zbekistonda huquqiy davlat qurilishining nazariy asoslari O‘zbekiston Respublikasida huquqiy davlat qurilishi mustaqillikning ilk kunlaridan boshlab asosiy strategik maqsad sifatida belgilangan. Bu jarayonning nazariy asoslari quyidagi omillar orqali shakllanadi: Konstitutsiya – huquqiy davlatning asosiy poydevori 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakatda huquqiy davlat qurilishining bosh manbasi bo‘lib, unda: inson huquq va erkinliklarining ustuvorligi; davlat hokimiyati bo‘linish tamoyili; sud hokimiyatining mustaqilligi; demokratik boshqaruv mexanizmlari; kabi asosiy tamoyillar mustahkamlab qo‘yilgan. 2023-yilgi yangi tahrirdagi Konstitutsiya esa huquqiy davlat tamoyillarini yanada kengaytirib, inson huquqlarining oliy qadriyat sifatida e’tirof etilishini mustahkamladi. Davlat hokimiyati bo‘linishi tamoyilining ta’minlanishi Huquqiy davlatning eng muhim belgilaridan biri — hokimiyatlarning uch bo‘linishi: Qonun chiqaruvchi hokimiyat (Oliy Majlis) Ijro etuvchi hokimiyat (Vazirlar Mahkamasi va boshqa ijro organlari) Sud hokimiyati (Konstitutsiyaviy sud, Oliy sud va boshqa sudlar) Hokimiyatlar o‘rtasida o‘zaro muvozanatning o‘rnatilishi davlat boshqaruvida ochiqlikni va adolatni ta’minlaydi. Huquq ustuvorligi va huquqiy islohotlar O‘zbekiston demokratik islohotlar orqali huquq ustuvorligini ta’minlashga katta e’tibor qaratdi. So‘nggi yillarda: sud-huquq tizimi modernizatsiya qilindi; sudlarning mustaqilligi kuchaytirildi; ma’muriy sudlar tashkil etildi; ombudsman instituti faoliyati kengaytirildi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 355 Bu islohotlar fuqarolarning huquq va erkinliklarini samarali himoya qilish imkonini yaratdi. Fuqarolik jamiyatining shakllanishi Huquqiy davlatning muhim tayanchi — fuqarolik jamiyatidir. O‘zbekistonda nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari, jamoatchilik kengashlari va boshqa institutlar faoliyati kuchaytirilmoqda. Aholi davlat boshqaruvida ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘lishi huquqiy davlatning amalda ishlashiga xizmat qiladi. O‘zbekiston modelining o‘ziga xos xususiyatlari O‘zbekiston Respublikasi huquqiy davlat qurish jarayonida o‘ziga xos milliy modelni shakllantirdi. Bu modelning asosiy belgilariga quyidagilar kiradi: evolyutsion, bosqichma-bosqich islohotlar yo‘li; milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirilgan demokratik tamoyillar; inson huquqlariga ustuvorlik berilishi; yoshlar siyosati, gender tenglik, ijtimoiy himoyani kuchaytirishga qaratilgan davlat siyosati; davlat boshqaruvida raqamlashtirish jarayonlarining kengayishi. Mazkur omillar huquqiy davlat qurilishining samaradorligini oshiradi. Xulosa O‘zbekiston Respublikasida huquqiy davlat qurilishi jarayoni mustaqillikdan boshlab davlat rivojlanishining eng muhim yo‘nalishi sifatida belgilangan. Bugungi kunda qonun ustuvorligi, inson huquqlarining kafolatlanishi, hokimiyatlar bo‘linishi, sud hokimiyatining mustaqilligi va fuqarolik jamiyatining rivojlanishi kabi tamoyillar asosida izchil islohotlar olib borilmoqda. Huquqiy davlat qurilishi — bu bir kunlik jarayon emas, balki uzluksiz takomillashtirib boriladigan tizimdir. O‘zbekistonning so‘nggi yillardagi islohotlari ushbu yo‘nalishda amaliy natijalar berayotganini ko‘rsatmoqda. Yangi Konstitutsiyaning qabul qilinishi, sud-huquq siyosatining yangilanishi, fuqarolik jamiyatining rivoji va davlat boshqaruvining raqamlashtirilishi — mamlakatda huquqiy davlat barpo etish jarayonining muhim bosqichlaridir. O‘zbekiston demokratik tamoyillarga asoslangan, inson manfaatlarini ustuvor qo‘yadigan huquqiy davlat qurish sari dadil qadamlar bilan davom etmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 2023. 2. “O‘zbekiston Respublikasida huquqiy davlat qurilishi konsepsiyasi” – Rasmiy hujjat va normativ manbalar to‘plami. – Toshkent: Adolat nashriyoti, 2022. 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 4. Xudoyorov A., Jo‘rayev R. Davlat va huquq nazariyasi. – Toshkent: TDYuU nashriyoti, 2020. 5. Ochildiyev A. Huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati asoslari. – Toshkent: Universitet, 2019. 6. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi rasmiy axborotlari. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 356 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy sayti – Prezident qarorlari va farmonlari to‘plami. 8. Sud-huquq tizimidagi islohotlar bo‘yicha Adliya vazirligi axborot byulletenlari. – Toshkent, 2021–2024.