SOVET DAVLATIDA DINNING DAVLAT TOMONIDAN NAZORATIGA OLINISHINING SIYOSIY VA HUQUQIY TAHLILI

Dekabr, 2025-Yil 90 SOVET DAVLATIDA DINNING DAVLAT TOMONIDAN NAZORATIGA OLINISHINING SIYOSIY VA HUQUQIY TAHLILI Turapova Mohidil Turdiyevna Termiz davlat universiteti, Jahon tarixi kafedrasi t.f.b.f.d., PhD. Email: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17916230 Annotatsiya. Ushbu maqolada 1917–1991 yillar davomida Sovet davlatining diniy sohani cheklashga qaratilgan siyosati, uning huquqiy asoslari va amaliy mexanizmlari tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor O‘rta Osiyo hududida islomiy marosimlar, diniy ta’lim, mahalliy urf-odatlar va diniy institutlarning davlat tomonidan nazoratga olinishi jarayoniga qaratilgan. Maqola sovet diniy siyosatining jamiyat madaniy hayotiga ko‘rsatgan ta’siri va uning uzoq muddatli oqibatlarini yoritadi. Kalit so‘zlar. Sovet diniy siyosati, O‘rta Osiyo, islom, ateizm, huquqiy cheklovlar, diniy marosimlar, davlat nazorati, sovet mafkurasi. Аннотация. В данной статье рассматривается политика Советского государства по ограничению религиозной сферы в 1917–1991 годы, анализируются её правовые основы и механизмы реализации. Особое внимание уделено процессу контроля над исламскими обрядами, религиозным образованием, местными традициями и религиозными институтами в Средней Азии. Материал освещает влияние советской религиозной политики на культурную жизнь общества и её долгосрочные последствия. Ключевые слова. Советская религиозная политика, Средняя Азия, ислам, атеизм, правовые ограничения, религиозные обряды, государственный контроль, советская идеология. Abstract. This article examines the Soviet state's policy of restricting religious life between 1917 and 1991, focusing on its legal foundations and practical mechanisms. Special attention is given to the process of state control over Islamic rituals, religious education, local customs, and religious institutions in Central Asia. The study highlights the impact of Soviet religious policy on the cultural life of society and its long-term consequences. Keywords. Soviet religious policy, Central Asia, Islam, atheism, legal restrictions, religious rituals, state control, Soviet ideology. 1917–1991 yillarda sovet davlatida din bilan bog‘liq siyosat keskin markazlashtirilgan bo‘lib, u mahalliy xalqlarning, ayniqsa O‘rta Osiyo musulmon aholisi va boshqa etnik guruhlarning diniy e’tiqod va marosimlarini bosqichma-bosqich cheklashni ko‘zlagan. Bu davrda qabul qilingan huquqiy hujjatlar, farmonlar va partiya qarorlari diniy hayotni siyosiy nazorat ostiga olish, diniy institutlarning iqtisodiy asoslarini yo‘qotish hamda jamiyatni ateistik ruhda tarbiyalashga qaratilgan edi. Sovet hokimiyatining diniy siyosati, aslida, dinni shaxsiy masala sifatida belgilash orqali uni ijtimoiy hayotdan siqib chiqarish strategiyasiga tayanardi. Masalan, "Diniy o'quv yurtlarini tugatish va ularning mulkini musodara qilish to'g'risida"gi maxfiy ko'rsatma (Maorif Xalq Komissarligi, 1917 yil dekabr): Madrasa, maktab va missionerlik maktablari yopildi, ularning binolari va kutubxonalari davlat tasarrufiga o'tkazildi. Dekabr, 2025-Yil 91 1918 yilda chiqarilgan “Cherkovni davlatdan va maktabni cherkovdan ajratish to‘g‘risida”gi dekret dinni fuqarolarning shaxsiy ishi deb e’lon qilib, diniy tashkilotlarni mulkdan mahrum etdi va barcha diniy ta’lim davlat maktablarida taqiqlanishini belgiladi. Bu qaror keyinchalik O‘rta Osiyo madrasalari, maktablari, masjidlaridagi diniy ta’lim jarayonining to‘liq to‘xtatilishiga sabab bo‘lgan. "Diniy tashkilotlarning o'z mol-mulkiga ega bo'lish huquqi yo'qligi to'g'risida"gi qoida (1918 yilgi dekretga asoslangan): Barcha diniy mulk davlat mulki deb e'lon qilindi, faqat ibodat uchun zarur bo'lgan binolar va anjomlar maxsus ruxsat bilan bepul foydalanishga berilgan. Yer va mol-mulkni milliylashtirish to'g'risidagi dekretlar (1917-1920 yillar): Diniy tashkilotlarga tegishli bo'lgan barcha еrlar va binolar tovon pulisiz musodara qilingan, bu esa ularning iqtisodiy asosini yo'q qilgan. 1920-yillar oxiri va 1930-yillar boshida diniylarning huquqiy maqomi yanada cheklab qo‘yilib, jinoyat kodeksiga kiritilgan o‘zgarishlar diniy faoliyatni rasmiy ruxsatsiz amalga oshirishni jinoiy javobgarlik sifatida belgiladi. "Diniy birlashmalar to‘g‘risida"gi Qaror (Butunrossiya Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi va Xalq Komissarlari Soveti, 1929 yil 8 aprel): Diniy jamoalarning faqat ibodat ehtiyojlarini qondirishdan boshqa barcha ijtimoiy faoliyatini (xayriya, bolalar o'qitish) taqiqladi. Noqonuniy deb topilgan diniy darslar, uy sharoitida diniy ta’lim berish yoki bolalar bilan ibodat qilish kabi holatlar og‘ir jinoyat sifatida baholangan. Aynan shu davrda madrasa va missionerlik maktablarini tugatish, ularning mulkini musodara qilish haqida maxfiy ko‘rsatmalar berilib, diniy adabiyot va kutubxonalar davlat tasarrufiga o‘tkazilgan. Natijada, diniy ilmiy muhitning uzilishi yuzaga kelgan. 1929 yilgi “Diniy birlashmalar to‘g‘risida”gi qaror esa diniy jamoalarning faoliyatini yanada toraytirib, ularni faqat ibodat bilan cheklab qo‘ydi. Xayriya ishlari, bolalarni o‘qitish yoki jamoa hayotida diniy ta’lim berish kabi har qanday tashkiliy faoliyat qat’iyan taqiqlangan. Bu qaror deyarli barcha diniy tashkilotlarni ijtimoiy maydondan siqib chiqardi. O‘sha yillarda mahalliy urf-odatlarni “xurofot” deb baholovchi partiya qarorlari ham kuchaytirilgan bo‘lib, ro‘za tutish, ziyorat qilish yoki marosimlarni o‘tkazish ko‘pincha “millatchilik” yoki “reaksion” xattiharakat sifatida talqin qilingan. “Hujum” deb atalgan kampaniya esa ayollarning paranji va ro‘mol bilan yurishini rad etish orqali diniy oilaviy qadriyatlarga bosim o‘tkazgan. Stalindan keyingi davrda ham din ustidan nazorat to‘xtamagan. Xrushchev davrida diniy marosimlarga qarshi choralarning kuchayishi kuzatilib, ayniqsa bolalarning diniy tadbirlarda qatnashishi keskin cheklangan. 1958 yilda qabul qilingan jinoyat qonunchiligi asoslari diniy qonunbuzarliklar uchun qo‘shimcha jazolar belgiladi, jumladan, bolalarni diniy ta’limga jalb etganlik uchun jamoat tartibini buzish sifatida ayblov qo‘llanilgan. Shu bilan birga, qishloqlarda diniy faoliyatni cheklashga doir maxfiy ko‘rsatmalar tarqatilib, masjidlarning faoliyat vaqti, azon aytish yoki jamoaviy ibodatlar kolxoz ishlari bahonasida cheklangan. "Diniy birlashmalar to'g'risida"gi qonunga o'zgartirish va qo'shimchalar kiritish haqida"gi Farmon (SSSR Oliy Soveti Prezidiumi, 1975 yil 23 iyun): "Turg'unlik davri"dagi asosiy hujjat bo'lib, 1929 yilgi qonunni yanada qat'iylashtirdi va nazoratni kuchaytirdi. SSSR Konstitutsiyasi (1936 yil va 1977 yil): Konstitutsiyada vijdon erkinligi e'lon qilingan bo'lsa-da (1977 yilgi 52-modda), amalda bu "diniy e'tiqod erkinligi" emas, balki "diniy e'tiqod va ateistik targ'ibot erkinligi" deb talqin qilingan, bu esa dinning targ'ib qilinishini cheklagan. Dekabr, 2025-Yil 92 "Diniy marosimlarni o'tkazishni tartibga solish va qonunbuzarliklar uchun javobgarlikni kuchaytirish to'g'risida"gi SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining Farmoni loyihalari va mahalliy ko'rsatmalar (Xrushchev davri, taxminan 1961 yil): Bu davrda, ayniqsa, bolalarning diniy marosimlarda qatnashishini (cho'qintirish, sunnat to'yi) taqiqlash choralari kuchaytirildi. “Rasmiy Islom”ni nazorat qilish maqsadida Diniy ishlar bo‘yicha Kengash tuzilib, masjidlarni ro‘yxatdan o‘tkazish, imomlarni tasdiqlash, diniy adabiyotlarni tekshirish kabi jarayonlar to‘liq davlat qo‘liga o‘tkazildi. Masjidlarning ko‘plab binolari ombor, klub yoki boshqa maqsadlarda foydalanish uchun tortib olinib, bu jarayon Xalq Komissarligi tomonidan ishlab chiqilgan musodara tartibi asosida amalga oshirilgan. Ruhoniylar esa “ishlamaydigan qatlam” deb hisoblanib, ularga qo‘shimcha soliqlar belgilangan va siyosiy huquqlari cheklangan. Sovet Konstitutsiyalari (1936 va 1977 yillar) rasman vijdon erkinligini e’lon qilgan bo‘lsada, amaldagi siyosat diniy targ‘ibotga nisbatan cheklovchi bo‘lib qolgan. 1975 yilgi farmon esa diniy birlashmalarga qo‘yilgan cheklovlarni yanada kuchaytirib, ularning har qanday tashkiliy faoliyatini nazorat ostiga oldi. Maktab va oliy ta’lim muassasalarida esa ilmiy ateizm majburiy fan sifatida joriy qilinib, diniy e’tiqodning ilmiy asossizligi haqida tizimli propaganda olib borilgan. Davlat shaxsiy marosimlarni ham nazorat qilishga intilib, to‘y, dafn yoki boshqa urfodatlarni dunyoviy sovet marosimlari bilan almashtirishni targ‘ib qilgan. Fuqarolik holati aktlari faqat davlat idoralari tomonidan rasmiylashtirilishi shart deb belgilangan. Diniy nikoh yoki diniy dafn rasmiy kuchga ega emas deb hisoblangan. Ba’zi respublikalarda, xususan O‘zbekistonda, “xurofotga qarshi kurash” bo‘yicha maxsus reja va ko‘rsatmalar ishlab chiqilgan bo‘lib, ziyoratgohlarga borish, azizlarga sig‘inish yoki folbinlik kabi amallarni ta’qib qilish mazkur rejalar orqali amalga oshirilgan. 1980-yillarda esa “vahhobiylik” va boshqa norasmiy diniy oqimlarga qarshi siyosiy kurash kuchaytirilgan, bu orqali mustaqil diniy guruhlarning tarqalishining oldi olinmoqchi bo‘lgan. Umuman olganda, sovet qonunchiligi va ma’muriy farmoyishlar tizimi diniy institutlarning iqtisodiy asosini yo‘q qilish, ularni ijtimoiy hayotdan cheklash va diniy amaliyotni davlat nazorati ostida ushlab turishga xizmat qilgan murakkab tizimni shakllantirdi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, Sovet davlati din masalasida izchil va qat’iy nazorat mexanizmlarini shakllantirgan bo‘lib, bu jarayon rasmiy huquqiy hujjatlar, maxfiy ko‘rsatmalar va mafkuraviy targ‘ibot orqali amalga oshirilgan. Din “shaxsiy ish” deb e’lon qilingani bilan, amalda diniy jamoalar iqtisodiy, tashkiliy va ijtimoiy asoslaridan mahrum etilgan. O‘rta Osiyoda esa bu siyosat mahalliy an’analar, islomiy marosimlar va diniy ta’lim tizimining izdan chiqishiga olib kelgan. Biroq diniy amaliyotlar butunlay yo‘qolmagan, balki yashirin yoki rasmiy nazorat ostidagi shakllarda davom etgan. Shunday qilib, sovet davridagi diniy siyosat jamiyatning mafkuraviy ko‘rinishini o‘zgartirishga uringan bo‘lsada, diniy identitetni to‘liq bartaraf eta olmagan murakkab tarixiy jarayon sifatida baholanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Декрет Черковъ отделении от государства и школı от тсеркви : Декрет СНК РСФСР от 23 янв. 1918 г. // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестъянского правителъства РСФСР. — 1918. — № 18. — Ст. 263. Dekabr, 2025-Yil 93 2. Положение о религиознıх объединениях : Постановление ВТсИК и СНК РСФСР от 8 апр. 1929 г. // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестъянского правителъства РСФСР. — 1929. — № 35. — Ст. 353. 3. О внесении изменений и дополнений в Положение о религиознıх объединениях : Указ Президиума Верховного Совета СССР от 23 июня 1975 г. № 1868-ИХ // Ведомости Верховного Совета СССР. — 1975. — № 27. — Ст. 405. 4. Конституция (Основной Закон) Союза Советских Сотсиалистических Республик : [принята на седмой сессии Верховного Совета СССР девятого созıва 7 окт. 1977 г.]. — Москва : Политиздат, 1977. — 64 с. 5. Об утверждении Основ уголовного законодателства Союза ССР и союзнıх республик : Закон СССР от 25 дек. 1958 г. // Ведомости Верховного Совета СССР. — 1959. — № 1. — Ст. 15. 6. Jumayev, M. (2023). TARIXIY NOMLARNING MANBALARI VA TA’LIQNING ILMIY ASOSLARI. Zamonaviy fan va tadqiqotlar, 2(10), 568-576. 7. Jumayev, M. (2024). SURXONDARYO VILOYATIDAGI BA’ZI TOPONIMLAR VA ULARNING TAHLILI. Modern Science and Research, 3(12), 953-955. 8. Jumayev, M. (2023). Sources of Historical Names and Scientific Basis of Study. Modern Science and Research, 2(10), 568-576.