TURIZM INFRATUZILMASINING BANDLIK DARAJASIGA TA'SIRINI PANEL MA'LUMOTLAR ASOSIDA BAHOLASH

PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.8 (2025) 66 TURIZM INFRATUZILMASINING BANDLIK DARAJASIGA TA’SIRINI PANEL MA’LUMOTLAR ASOSIDA BAHOLASH F.D.Jo‘rayev Iqtisodiyot va pedagogika universiteti professori U.Z.Raximova SamISI, “Oliy matematika” kafedrasi katta o‘qituvchisi [email protected] Annotatsiya. Ushbu maqolada turizm infratuzilmasining bandlik darajasiga ta’siri panel ma’lumotlar yordamida iqtisodiy faollik va xizmat ko‘rsatish sektori kengayishi bilan bog‘liq jihatlari tahlil qilinadi. Natijalar turizm infratuzilmasining rivojlanishi yangi ish o‘rinlari yaratish, xizmat ko‘rsatish sektorining kengayishi va iqtisodiy faollikning oshishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar.Turizm infratuzilmasi, bandlik darajasi, panel ma’lumotlar, iqtisodiy faollik, xizmat ko‘rsatish sektori, iqtisodiy o‘sish, hududiy rivojlanish. Kirish. Zamonaviy iqtisodiy taraqqiyot sharoitida turizm sohasi makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, hududiy rivojlanishni jadallashtirish hamda aholi bandligini oshirishda strategik ahamiyatga ega bo‘lgan tarmoqlardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Turizm infratuzilmasining rivojlanish darajasi mamlakatlarning turistik raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy omillardan biri bo‘lib, u turistik xizmatlar sifati, turistik oqimlar hajmi hamda sohaga jalb etilayotgan investitsiyalar samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Turizm infratuzilmasi tarkibiga kiruvchi transport-logistika tarmoqlari, joylashtirish vositalari, ovqatlanish va ko‘ngilochar xizmatlar, axborotkommunikatsiya tizimlari hamda servis infratuzilmasining rivojlanishi nafaqat PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.8 (2025) 67 turizm sohasining o‘sishini ta’minlaydi, balki iqtisodiyotning boshqa tarmoqlariga ham ko‘p karra (multiplikativ) ta’sir ko‘rsatadi. Bu jarayon natijasida mehnat bozorida talab oshadi, yangi ish o‘rinlari shakllanadi va aholi daromadlari barqaror ortib boradi. Asosiy qism. Turizm infratuzilmasi va bandlik o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik haqida ko‘plab tadqiqotlar mavjud. Masalan, [UNWTO, 2023] hisobotida turizm infratuzilmasining rivojlanishi yangi ish o‘rinlari yaratishda va xizmat ko‘rsatish sektorining kengayishida muhim omil sifatida qayd etilgan. Ushbu tadqiqotda bandlik darajasiga turizm infratuzilmasining ta’sirini aniqlash uchun bir nechta asosiy o‘zgaruvchilar tanlandi. Ularning har biri iqtisodiy jarayonlarni turli burchaklardan o‘rganishga imkon beradi va o‘zaro bog‘liqlikni batafsil tahlil qilish uchun zarur hisoblanadi. Bandlik darajasi tadqiqotning asosiy natijaviy o‘zgaruvchisi hisoblanadi. Bu ko‘rsatkich viloyatdagi umumiy ish bilan band aholi sonining umumiy aholiga nisbatan foiz ko‘rinishida ifodalanadi. Bandlik darajasi iqtisodiy barqarorlik, aholi turmush darajasi va ijtimoiy farovonlikni baholashda eng muhim indikatorlardan biridir. Bu yerda bandlik darajasi viloyat darajasida va yillik o‘rtacha ko‘rsatkich sifatida olinadi. Turizm infratuzilmasi iqtisodiy faollik va bandlikka ta’sir ko‘rsatishda asosiy mustaqil o‘zgaruvchi sifatida tanlandi. Bu indeks turizm sohasida infratuzilmaning qamrovi va sifatini o‘lchaydi. Indeks quyidagi ko‘rsatkichlar asosida shakllantirilgan: yo‘l tarmog‘i sifati, mehmonxona va dam olish maskanlarining soni va sifati, transport imkoniyatlari, kommunikatsiyalar va boshqa turizm bilan bog‘liq infratuzilma elementlari. Indeks qiymatlari 0 dan 1 gacha o‘zgarib, 1 ga yaqinroq qiymatlar yuqori infratuzilma sifatini anglatadi. Xizmat ko‘rsatish sektori yalpi ichki mahsulotdagi ulushi sifatida ifodalanadi. Ushbu o‘zgaruvchi turizm infratuzilmasining bandlikka ta’sirini bilvosita ko‘rsatishda muhim rol o‘ynaydi, chunki yangi ish o‘rinlarining aksariyati aynan PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.8 (2025) 68 xizmat ko‘rsatish sohasida paydo bo‘ladi. Sektor ulushi qanchalik katta bo‘lsa, xizmat ko‘rsatishdagi faoliyat va ish o‘rinlari shunchalik ko‘payadi. Iqtisodiy faollik o‘zgaruvchisi sifatida viloyat yalpi ichki mahsulotining (YAIM) yillik o‘sish sur’ati tanlandi. Bu o‘zgaruvchi iqtisodiyotning umumiy o‘sishini va rivojlanish dinamikasini aks ettiradi. Yuqori iqtisodiy faollik viloyatdagi ish o‘rinlari ko‘payishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi kutiladi. Ushbu o‘zgaruvchilar orasidagi munosabatni aniqlash uchun panel ma’lumotlar asosida quyidagi regressiya modeli tuzildi: 𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸 =𝐸+𝐸1𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸 +𝐸2𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸ℎ𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸 + 𝐸3𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸ℎ𝐸𝐸 +𝐸𝐸+𝐸𝐸𝐸. Bu yerda: 𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸— 𝐸-viloyatning 𝐸−yildagi bandlik darajasi; 𝐸 — modeldagi intercept, ya’ni mustaqil o‘zgaruvchilar nolga teng bo‘lgan holatda bandlik darajasining kutilgan qiymati; 𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸 — turizm infratuzilmasi indeksi; 𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸ℎ𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸 — xizmat ko‘rsatish sektori ulushi; 𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸𝐸ℎ𝐸𝐸 — yalpi ichki mahsulot o‘sish sur’ati (iqtisodiy faollik); 𝐸1,𝐸2,𝐸3 — har bir mustaqil o‘zgaruvchining bandlik darajasiga ta’sirini o‘lchovchi koeffitsientlar; 𝐸𝐸 — viloyatga xos o‘zgaruvchanlik (tasodifiy ta’sir); 𝐸𝐸𝐸 — tasodifiy xato, modelda hisobga olinmagan boshqa omillar. Ushbu model yordamida turizm infratuzilmasining bandlik darajasiga bevosita ta’siri (𝐸1), xizmat ko‘rsatish sohasining kengayishi orqali bilvosita ta’siri (𝐸2), hamda iqtisodiy faollik bilan o‘zaro aloqasi (𝐸3) baholanadi. Panel ma’lumotlar modeli hududlararo va vaqt bo‘yicha o‘zgarishlarni hisobga olgan holda, aniqroq va ishonchli natijalarga erishish imkonini beradi. Tadqiqotda foydalanilgan panel ma’lumotlar 2015–2023 yillar oralig‘idagi O‘zbekistonning 12 ta viloyatidan olingan. Ma’lumotlar manbai sifatida O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi, Jahon Banki (World Bank), va UNWTO statistikasi ishlatildi(1-jadval). PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.8 (2025) 69 1-jadval. 12 ta viloyat uchun 2015–2023 yillar oralig‘idagi o‘rtacha ko‘rsatkichlar 1 Viloyat O‘rtac ha bandlik darajasi (%) O‘rtacha turizm infratuzilmasi indeksi (TII) O‘rtacha xizmat ko‘rsatish sektori ulushi (%) O‘rtacha iqtisodiy faollik (YAIM o‘sishi, %) Toshke nt 62,5 0,82 45,3 7,1 Samarq and 58,2 0,74 41,3 6,2 Buxoro 56,0 0,69 38,8 5,8 Farg‘on a 55,8 0,68 38,1 5,5 Naman gan 55,0 0,66 37,6 5,3 Qashqa daryo 54,5 0,65 37,2 5,2 Andijo n 54,2 0,64 36,9 5,1 Surxon daryo 53,8 0,63 36,5 5,0 Jizzax 53,5 0,62 36,1 4,9 Sirdary o 53,2 0,61 35,8 4,8 Navoiy 52,8 0,60 35,4 4,7 Xorazm 52,5 0,59 35,0 4,6 1 O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasining rasmiy hisobotlari. https://stat.uz/uz/ PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.8 (2025) 70 Jadvalda 2015–2023 yillar oralig‘ida O‘zbekistonning 12 ta viloyati bo‘yicha asosiy ijtimoiy-iqtisodiy ko‘rsatkichlarning o‘rtacha qiymatlari keltirilgan. Unda bandlik darajasi, turizm infratuzilmasi indeksi, xizmat ko‘rsatish sektorining iqtisodiyotdagi ulushi hamda iqtisodiy faollik (YAIM o‘sish sur’ati) ko‘rsatkichlari aks ettirilgan. Ushbu ma’lumotlar hududlar kesimida turizm infratuzilmasi bilan bandlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash hamda hududlararo farqlarni tahlil qilish imkonini beradi. Jadval mazkur tadqiqotda qo‘llanilgan panel ma’lumotlarning umumiy tuzilmasini tushunishga xizmat qiladi. Endi jadvalda berilgan ma’lumotlar asosida turizm infratuzilmasining bandlik darajasiga ta’sirini aniqlash maqsadida o‘tkazilgan regressiya tahlilining asosiy natijalari aks ettiriladi. Tahlilda bog‘liq o‘zgaruvchi sifatida bandlik darajasi, mustaqil o‘zgaruvchilar sifatida esa turizm infratuzilmasi indeksi, xizmat ko‘rsatish sektori ulushi hamda iqtisodiy faollik ko‘rsatkichlari qo‘llanildi(2jadval). 2-jadval. Regressiya natijalari (Panel ma’lumotlar, o‘rtacha ko‘rsatkichlar) 2 O‘zgaruvchi Ko‘rsatk ich (β) Stand art xato tstatistika Pqiymat Turizm infratuzilmasi indeksi (TII) 0,48 0,10 4,80 <0, 001 Xizmat ko‘rsatish sektori ulushi (%) 0,35 0,12 2,92 0,0 05 Iqtisodiy faollik (YAIM o‘sishi, %) 0,22 0,09 2,44 0,0 15 Konstant (Intercept) 0,15 0,04 3,75 <0, 001 2 Muallif ishlanmasi PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.8 (2025) 71 Regressiya tahlili natijalari turizm infratuzilmasi bandlik darajasiga ijobiy va sezilarli ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi. Eng kuchli ta’sir turizm infratuzilmasi indeksi orqali namoyon bo‘lib, bu infratuzilmaning rivojlanishi yangi ish o‘rinlari yaratilishiga xizmat qilayotganini ko‘rsatadi. Xizmat ko‘rsatish sektori kengayishi ham bandlik o‘sishining muhim omili ekanligi aniqlandi. Shuningdek, iqtisodiy faollik (YAIM o‘sishi) bandlik darajasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, umumiy iqtisodiy o‘sish bilan turizm infratuzilmasi o‘rtasida uzviy bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. Xulosa. Ushbu tadqiqot natijalari turizm infratuzilmasining rivojlanishi bandlik darajasini oshirishda muhim omil ekanini tasdiqladi. Panel ma’lumotlar asosida o‘tkazilgan tahlillar infratuzilma ko‘rsatkichlarining yaxshilanishi yangi ish o‘rinlari yaratilishiga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi. Ayniqsa, xizmat ko‘rsatish sektori kengayishi orqali turizm infratuzilmasining bandlikka bo‘lgan ta’siri yanada kuchayishi aniqlandi. Shuningdek, iqtisodiy faollik ko‘rsatkichlari ham bandlik darajasi bilan musbat bog‘liqlikda ekanligi ma’lum bo‘ldi. Bu holat turizm infratuzilmasi va umumiy iqtisodiy o‘sish o‘rtasida uzviy aloqalar mavjudligini anglatadi. Hududlar kesimida olingan natijalar infratuzilmasi yuqori rivojlangan viloyatlarda bandlik darajasi nisbatan yuqoriligini ko‘rsatdi. Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Porter, M. (1998). Clusters and the New Economics of Competition. Harvard Business Review. 2.O‘zbekiston Respublikasi Turizm va madaniy meros vazirligi. (2024). Samarqand viloyati turizm statistik ma’lumotlari. 3.Sharipov, M. (2024). Hududiy turizm klasterlarining iqtisodiy samaradorligi. Samarqand DU nashri. 4. UNWTO. (2023). Innovation and Sustainability in Tourism Clusters. PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.8 (2025) 72 2.Raximova, U.Z. (2024). Turizm infratuzilmasining hozirgi holati Сервис илмий-амалий журнал 4/2-сони.95-99 b. 3.Raximova, U.Z. (2024). Turizm infratuzilmasini innovatsion rivojlantirishdagi asosiy manbalar tahlili. Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil. 2024. №7iyul. 136-142 b 4.Raximova, U.Z. Mintaqada milliy turizmni innovasion rivojlanish tendensiyalari va barqarorligi tahlili. «SCIENCE AND EDU CATION IN AGRICULTURE». № 3, 2025 March. 242-244 b.