SCIENTIFIC AND METHODOLOGICAL BASES OF FORMING PEDAGOGICAL COMPETENCE IN FUTURE TEACHERS ON THE BASIS OF THE UZBEKISTAN TEACHER SKILLS SCHOOL

ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 617 O‘ZBEK PEDAGOGLARI MAHORAT MAKTABI ASOSIDA BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA PEDAGOGIK KOMPETENTLIKNI SHAKLLANTIRISHNING ILMIY-METODIK ASOSLARI Rasulova Nargiza Murodilloyevna, Navbahor Sharipova Dilzoda Ismoilova Atabekovna, Malika Maxsudova Xalqaro Nordik Universiteti magistrantlari Ilmiy rahbar: Dotsent V/b PhD Haytbayeva Sayyora ANNOTATSIYA Ushbu maqolada o‘zbek pedagoglarining tarixiy tajribasi, pedagogik mahorat maktabi va hozirgi zamonaviy ta’lim jarayonida yangi pedagoglarga kompetensiya hosil qilishning ilmiy-metodik asoslari tahlil qilinadi. Milliy pedagogik meros, ilg‘or o‘qituvchilar tajribasi hamda kompetensiyaviy yondashuv nazariyasi asosida o‘qituvchi kasbiy mahoratini rivojlantirishning zamonaviy mexanizmlari yoritilgan. Shuningdek, maqolada so‘nggi yillarda ta’lim tizimida qo‘llanilayotgan innovatsion metodlar, amaliy tajribalar va ilmiy izlanishlar natijalari asosida yangi pedagoglar uchun samarali kompetensiyalarini shakllantirish modeli taklif etiladi. Kalit so‘zlar: pedagog mahorati, kompetensiya, o‘zbek pedagogika maktabi, innovatsion ta’lim, metodik yondashuv, milliy meros. ANNOTATION This article analyzes the historical heritage of Uzbek pedagogues, the school of pedagogical mastery, and the scientific-methodological foundations of developing competencies among newly entering teachers in contemporary education. Based on national pedagogical traditions, advanced teacher practices, and competency-based approaches, the article explores modern mechanisms for enhancing teachers’ professional skills. Furthermore, it proposes an effective competency development model for novice teachers, grounded in recent innovations, practical experiences, and research results within the education system. Keywords: pedagogical mastery, competence, Uzbek pedagogy school, innovative education, methodological approach, national heritage. АННОТАЦИЯ В данной статье рассматриваются исторический опыт узбекских педагогов, школа педагогического мастерства и научно-методические основы формирования компетентностей у начинающих педагогов в современной системе образования. На основе национального педагогического наследия, передового опыта учителей и компетентностного подхода раскрываются современные механизмы развития профессионального мастерства педагога. Также предлагается модель формирования эффективных компетенций для молодых специалистов, основанная на инновациях последних лет, практических экспериментах и результатах научных исследований. Ключевые слова: педагогическое мастерство, компетенция, узбекская педагогическая школа, инновационное образование, методический подход, национальное наследие. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 618 O‘zbekiston ta’lim tizimida pedagogik kompetentlikni shakllantirish ustuvor yo‘nalishdir. 20202024-yillarda amalga oshirilgan “Ta’lim sifatini oshirish strategiyasi”da pedagog mahoratini kuchaytirish ta’lim islohotlarining markaziga aylantirilgan. Abdulla Avloniy 1913-yilda Toshkentda bosilgan “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida shunday yozadi: “Tarbiyasiz millatning kelajagi yo‘q”. Bu fikr hozirgi kompetentlik yondashuvining ma’naviy asosini tashkil qiladi. Mahmudxo‘ja Behbudiy 1914-yilda Samarqandda chop etilgan “Maktablar islohoti” risolasida ta’limni zamon talabi bilan uyg‘unlashtirish zarurligini ta’kidlaydi. Bu g‘oya hozirgi pedagogdan yangilikka ochiqlik, innovatsion fikr talab qiladi. Kompetentlik yondashuvi global talablarga aylandi. UNESCOning 2023-yil Parij konferensiyasida “O‘qituvchi kompetentligi, ta’lim sifatining asosiy mezonidir” degan rezolyutsiya qabul qilingan. O‘zbek pedagogik maktabining boy merosi mavjud. Masalan, Avloniy (1913), Behbudiy (1914), Munavvarqori (1918), Fitrat (1923), Keyingi bosqichlarda esa A. Abduqodirov (2010), R. Ishmuhamedov (2015), Qodirova D. (2018) kabi olimlar kompetentlik asoslarini yaratgan. Hozirgi kundagi bo‘lajak o‘qituvchilarda amaliy kompetentlik yetishmayapti. TDPUning 2022-yilgi “Pedagogik amaliyot monitoringi” natijalariga ko‘ra, 412 nafar talabaning 49 foizida amaliy dars loyihalash kompetentligi past darajada qayd etilgan. O‘zbek pedagoglari mahorat maktabining nazariy asoslari Mahorat maktabi, bu o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini chuqur rivojlantirish, tajriba almashish, innovatsion pedagogik g‘oyalarni joriy etish hamda ta’lim sifatini oshirishga yo‘naltirilgan muhim metodik platformadir. Bunday maktablar faoliyati o‘qituvchini nafaqat bilim beruvchi, balki izlanuvchan, tadqiqotchi, metodik yetakchi sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Mahorat maktabida tashkil etilgan amaliy mashg‘ulotlar, seminarlar, treninglar, ochiq darslar va tahliliy sessiyalar o‘qituvchining pedagogik mahoratini mustahkamlaydi, zamonaviy metodlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi. Ushbu tizim o‘qituvchilarda yaratijlik, innovatsiyaga ochiqlik, hamkorlik, tanqidiy va tizimli fikrlash kabi ko‘nikmalarni shakllantiradi. Natijada o‘quv jarayonida samaradorlik oshadi, o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirilgan ta’lim muhiti shakllanadi. Mahorat maktabi ta’lim muassasasi va pedagoglar o‘rtasida “ustoz–shogird”, “hamkorlik”, “tajriba almashinuvi” kabi an’analarni mustahkamlab, ta’lim sifatining uzluksiz rivojlanishini ta’minlaydi. Pedagog mahoratining tarixiy ildizlari shuni ko‘rsatadiki o‘zbek pedagogik tafakkuri tarixan boy merosga ega. Sharq mutafakkirlari Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Alisher Navoiy inson tarbiyasi, kamoloti va o‘qituvchining jamiyatdagi tutgan o‘rniga doir g‘oyalarni ilgari surib, bugungi kompetensiyaviy yondashuvning ildizlariga zamin yaratgan. Forobiy ta’kidlaganidek, “Ustoz, insonning aqlini charxlovchi eng oliy murabbiydir” (Forobiy, 2020-yilgi nashr talqinida). Bu fikr pedagog shaxsining jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni qadimdan yuksak baholanganini ko‘rsatadi. XX asr boshlarida jadid pedagoglari: Abdulla Avloniy, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonovlar yangi maktab g‘oyasini shakllantirib, hozirgi modern ta’lim konsepsiyalarining poydevorini qo‘ydilar. Avloniy o‘zining mashhur asari “Turkiy guliston yoxud axloq”da shunday deydi: “Alhosil, tarbiya bizlar uchun: yo hayot - yo mamot, yo najot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidur” (Avloniy, 1913). Bu ibora bugungi pedagogning kompetensiyasiga qo‘yilgan asosiy talab - ijtimoiy mas’uliyat va kasbiy mahoratning naqadar muhim ekanini yana bir bor eslatadi. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 619 Independensiya davrida O‘zbekiston pedagogika maktabi yangi bosqichga ko‘tarildi. O‘qituvchi shaxsining yangicha modeli, kompetensiyaviy yondashuv, milliy va jahon tajribasining integratsiyasi ta’lim siyosatining markaziga aylandi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023–2024yillardagi ta’limga oid qarorlari ham mazkur jarayonni jadallashtirdi. Pedagog mahorati - bu nafaqat kasbiy bilim va ta’lim texnologiyalarini bilish, balki shaxsiy fazilatlar, kommunikativ salohiyat, diagnostik tafakkur hamda kreativ pedagogik qarashlar majmuasidir. O‘zbek pedagoglari orasida bu masalani chuqur o‘rganganlardan biri -O. Tolipov. U pedagog mahoratini “O‘quvchilarda mustaqil fikrlash, baholash, umumlashtirish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiluvchi integrativ kasbiy sifatlar yig‘indisi” deya ta’riflagan (Tolipov, 2004). Demak, pedagog mahorati endi faqat dars o‘tish bilan baholanmaydi. U quyidagilarni: yaratish, modellashtirish, ssenariylashtirish, raqamli vositalardan metodik foydalanish, tahlil qilish, baholash va takomillashtirishni o‘z ichiga oladi degan xulosaga kelish mumkin. Pedagogning zamonaviy kompetensiya maydoni: Pedagogik dizayn kompetensiyasi - darsni yaratish, modellashtirish, ssenariylashtirish. Axborot-kommunikatsiya kompetensiyasi - raqamli vositalardan metodik foydalanish. Kreativ-innovatsion kompetensiya - yangi uslublarni loyihalash va sinovdan o‘tkazish. Refleksiv kompetensiya - o‘z faoliyatini tahlil qilish, baholash va takomillashtirish. Xulosa qilib aytganda: Bugungi o‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki ta’lim muhitining arxitektori va o‘quvchi rivojining yo‘ldoshidir. Hozirgi ta’lim tizimida yangi pedagoglarda kompetensiya shakllantirishning zamonaviy mexanizmlari ko‘p. Kompetensiyaga asoslangan ta’lim konsepsiyasi O‘zbekistonda 2018-yildan boshlab jadal joriy qilina boshlandi. Bu yondashuv o‘qituvchi tayyorlashda “bilim, ko‘nikma, malaka, kompetensiya” zanjiri asosida ishlaydi. Tadqiqot ishlari asosida shuni ko‘rish mumkinki, zamonaviy yosh pedagoglarda kompetensiya shakllantirish quyidagi yo‘nalishlarda samarali: 1. Tajriba asosidagi o‘qitish (experiential learning). 2022-yilda Nizomiy nomidagi TDPUda O.Raxmonov tomonidan o‘tkazilgan tajriba shuni ko‘rsatdiki, darslarni real vaziyatlar orqali modellashtirish yangi pedagoglarning muammoli vaziyatda tez qaror qabul qilish ko‘nikmasini 37% oshiradi. 2. Lesson Study modeli. Bu model 2021–2023-yillarda Respublika ta’lim markazi tomonidan pilot tarzda qo‘llanilgan. O‘qituvchilar o‘zaro dars kuzatish, tahlil qilish va takomillashtirish orqali kasbiy refleksiya darajasini oshirgan. 3. Micro-teaching (mikrodars) texnologiyasi. 2020-yildan boshlab Toshkent davlat pedagogika universitetida qo‘llanilib, yosh pedagoglarda nutq madaniyati, darsni boshlash va yakunlash bo‘yicha kompetensiyalarni sezilarli rivojlantirgani qayd etilgan. 4. Digital-pedagogika kompetensiyasi. Inson resurslarini rivojlantirish agentligi tomonidan 2023yilda o‘tkazilgan monitoringda raqamli vositalardan samarali foydalangan o‘qituvchilarning dars jarayonidagi o‘quvchi faoliyati 1,5 baravargacha oshgani aniqlangan. Bunday tajribalar natijalari shuni ko‘rsatadiki, kelajak ta’limida pedagogik kompetensiya nafaqat mahorat darajasi, balki o‘qituvchining innovatsiya yaratish qobiliyatini belgilovchi indikator sifatida qaralishi lozim. Abdulla Avloniy (1913) pedagog mahoratini “ilm, axloq, odob va mahoratning uyg‘unlashuvi” sifatida ta’riflaydi. Manba: Turkiy guliston yoxud axloq, Toshkent, “Sadoi Turkiston”. Fitrat (1923) “Muallimlar uchun qo‘llanma” asarida o‘qituvchi “jamiyatning fikr me’mori” ekanligini qayd etadi. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 620 Jadid pedagoglari (1900–1930 yillar) quyidagi tamoyillarni ishlab chiqqan: - amalga yo‘naltirilgan ta’lim (Behbudiy, “Maktablar islohoti”, 1914) - ijodkorlik va mushohada (Fitrat, “O‘qituvchi”, 1923) - o‘quvchi shaxsini markazga qo‘yish (Munavvarqori, “Adabiyot darsi”, 1918) Bu tamoyillar bugungi kompetentlik yondashuviga mos keladi. Zamonaviy o‘zbek pedagoglarining qarashlari hozirgi kunda keng foydalaniladi. Masalan, R. Ishmuhamedov 2015-yilda chop etilgan “Innovatsion ta’lim texnologiyalari” asarida interfaol metodlar orqali kompetentlik shakllantirishni asoslagan. Qodirova D. 2018-yilda o‘tkazgan tadqiqotida kommunikativ kompetentlikni baholash mezonlarini ishlab chiqqan. Zamonaviy pedagogik yondashuvlar va o‘qituvchining kasbiy rivojlanishining innovatsion mexanizmlari va kompetentlikni shakllantirish bo‘yicha amaliy tajribalar XXI asrda pedagogning asosiy vazifasi bilim berishdan ko‘ra, o‘quvchida mustaqil fikr, kreativ tafakkur va ijtimoiy kompetensiyalarni shakllantirishga aylangan. Bu jarayonning markazida innovatsion pedagogik yondashuvlar turadi. UNESCO (2022) ta’kidlaganidek, “o‘qituvchi - raqamli jamiyatning asosiy drayveri”. Bu fikr innovatsiya va pedagog mahorati bugungi ta’limning uzviy bir qismi ekanini ko‘rsatadi. O‘zbekiston ta’lim tizimida 2020-2024-yillarda bosqichma-bosqich joriy qilingan innovatsion metodlar qatoriga STEAM, CLIL, Lesson Study, Blended Learning, Case-study, Project-based learning kabi o‘quv modellarini misol qilish mumkin. Respublikamizdagi 2023-yil monitoring natijalari shuni ko‘rsatadiki, innovatsion metodlardan muntazam foydalangan pedagoglarning dars samaradorligi 28–41% gacha oshgan. Natijardan ko‘rinib turibdiki ta’limda innovatsiya bu vosita emas, balki o‘quvchini real hayot muammolariga tayyorlashga qaratilgan tizimli tafakkur modeli. Pedagog media ko‘nikmalaridan ham unumli foydalanishi kerak va ular quyidagilarni qamrab oladi: dars uchun multimediya yaratish, videodarslar montaji, vizual kontent ishlab chiqish, grafikaylashtirilgan dars ssenariylardan foydalanish. Bu jarayon pedagogik jarayonda axborotning aniqligi va tushunarliligini yanada oshiradi. Mahalliy tajribalar: TDPU (2019–2022) 4 yil davomida 1 126 nafar talabaga “Interfaol metodlar” kursi o‘qitildi. Natijada talabalar refleksiv kompetentligida 28 foiz o‘sish kuzatilgan. Manba: TDPU “Pedagogika va psixologiya” fakulteti hisobotlari (2022). Nizomiy nomidagi Toshkent DPU (2021)da raqamli dars loyihalash bo‘yicha 320 talaba ishtirokida amaliy seminarlar o‘tkazildi. Natijada dars ssenariy sifati 34% ga oshdi. Qarshi DU (2020)da “STEM asosida o‘qitish” loyihasi joriy etildi. Natijada tanqidiy fikrlash kompetentligida 22% o‘sish qayd etildi. Xorijiy tajribalar Finlandiya (2015–2021) Helsinki universiteti tomonidan olib borilgan “Teacher Education Reform” loyihasida o‘qituvchi kompetentligining 3 asosiy bloki belgilandi: refleksiv fikrlash, kollaborativ ta’lim, darsni konstruktiv loyihalash Manba: OECD “Finnish Teacher Model”, 2021. Singapur (2018) MOE tomonidan ishlab chiqilgan “Teaching for Mastery” modeli o‘qituvchiga doimiy o‘rganish odatini shakllantirishni talab qiladi. Milliy tajribamiz bilan solishtirilganda muhim xulosa shuki: O‘zbekiston ta’lim tizimi so‘nggi yillarda o‘qituvchini kasbiy rivojlantirish, metodik xizmatni takomillashtirish, raqamli ta’lim ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 621 vositalarini joriy etish yo‘nalishida sezilarli ijobiy o‘zgarishlarga erishdi. Biroq, xorijiy ilg‘or amaliyotlarda bo‘lgani kabi o‘qituvchining ijodiy mustaqilligi, refleksiv yondashuvi va innovatsion tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash hali to‘liq shakllanmaganligini ko‘rish mumkin. Endi xulosa o‘rnida pedagogik kompetentlikning ilmiy-metodik modeli yaratamiz: 1. Motivatsion blok - Fitratning 1923-yilgi “O‘qituvchi” asaridagi ichki ehtiyojni uyg‘otish g‘oyasi asosida; 2. Bilimlar bloki - O‘zbekiston Milliy Universitetining 2022-yil pedagogika standarti asosida; 3. Amaliy blok - TDPU 2019–2022 tajribasi asosida; 4. Innovatsion blok - Qarshi DU 2020-yildagi “STEM asosida o‘qitish” loyihasi asosida; O‘zbek pedagoglarining mahorat maktabi - tarixiy meros emas, balki zamonaviy kompetentlik yondashuvining mustahkam nazariy va ma’naviy asosidir. Avloniy, Fitrat, Behbudiy va jadidlarning g‘oyalari zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan uyg‘unlashganda bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligi sifatli va samarali bo‘ladi. Milliy meros va zamonaviy metodika birgalikda pedagog kompetentini yuksaltiradi. Milliy meros va global kompetensiyalarni birlashtirgan yagona “O‘zbekiston o‘qituvchisi modeli”ni yaratish uchun quyigi takliflarni shakllantirishga imkon beradi. “O‘zbek pedagoglari mahorat maktabi” fani OTMlar uchun alohida majburiy modul sifatida kiritilishi, “talaba–ustoz” mentorlik dasturni rivojlantirilishi, raqamli pedagogika va sun’iy intelekt bo‘yicha xalqaro kurslar sonini oshirilishi milliy va xalqaro tizimlarning integratsiyalashgan strategiyasini mustahkamlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abdulla Avloniy. (1992). Turkiy guliston yoxud axloq. Tashkent: Oʻqituvchi nashriyoti. 2. Behbudiy M. (1914). Maktablar islohoti. Samarqand. 3. Fitrat A. (1923). Muallimlar uchun qo‘llanma. Buxoro. 4. Ishmuhamedov R., Abduqodirov A. (2015). Innovatsion ta’lim texnologiyalari. Toshkent. 5. Qodirova D. (2018). Refleksiv kompetentlik mezonlari. Toshkent: TDPU. 6. Amonov, U. (2018). Pedagogik kompetensiya va o‘qituvchi mahorati. Tashkent davlat pedagogika universiteti ilmiy jurnali, 2(4), 45–52. 7. Anderson, L. W., & Krathwohl, D. R. (Eds.). (2001). A taxonomy for learning, teaching, and assessing: A revision of Bloom's taxonomy of educational objectives. New York: Longman. 8. AISTL (Australian Institute for Teaching and School Leadership). (2019). Teacher professional standards. Melbourne: AITSL Publishing. 9. Boldrin, A., & Tortolani, G. (2021). Digital competencies in teacher education: A systematic review. European Journal of Education Research, 12(4), 233–250. 10. Gaybullayev, S. (2020). O‘zbek xalq pedagogikasining hozirgi taʼlim tizimidagi ahamiyati. Ta’lim va Innovatsiya, 5(3), 112–120. 11. Fullan, M. (2020). The new meaning of educational change (5th ed.). New York: Teachers College Press. 12. Hasanov, B. (2019). Boshlangʻich sinf o‘qituvchilarida metodik mahoratni rivojlantirish. Zamonaviy taʼlim, 1(2), 86–94. 13. Karimov, A. (2021). Kompetensiyaviy yondashuvning nazariy asoslari va taʼlim jarayoniga tatbiqi. Pedagogika va Psixologiya, 6(1), 33–41. 14. Kemmis, S., & McTaggart, R. (2014). The action research planner. Singapore: Springer. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 622 15. Koh, J., Chai, C. S., & Tan, L. (2020). Technological pedagogical content knowledge for 21st century learning. Educational Technology & Society, 23(3), 1–12. 16. Kulikova, O. (2022). Innovative learning approaches in digital pedagogy. International Journal of Didactic Research, 8(1), 65–73. 17. Qosimova, D. (2017). O‘quvchilarda kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish metodlari. Metodik Ishlar, 4(5), 25–30. 18. Rasulova, Z. (2022). O‘qituvchilar refleksiv mahoratini shakllantirishning innovatsion yo‘nalishlari. Uzbek Journal of Education Studies, 7(2), 55–64. 19. Saidov, M., & Raxmonova, N. (2022). Oʻqituvchining kasbiy kompetensiyasi va zamonaviy taʼlim talablari. Ilm va Jamiyat, 10(2), 55–64. 20. Shulman, L. (1987). Knowledge and teaching: Foundations of the new reform. Harvard Educational Review, 57(1), 1–22. 21. Tolipov, O., & Usmonboyeva, M. (2010). Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. Tashkent: Fan. 22. UNESCO. (2022). Teachers in a digital world: Competencies for future education. Paris: UNESCO Publishing. 23. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Cambridge, MA: Harvard University Press. 24. Wang, M., & Winstead, M. (2021). Competency-based teacher training models in higher education. Journal of Modern Pedagogy, 11(2), 101–118. 25. Yuldashev, J. (2023). Kompetensiya asosida taʼlimning amaliy natijalari: tajribalar va tahlillar. Pedagog Innovation Review, 3(1), 14–27. 26. Zohidov, I. (2020). Pedagogik innovatsiyalar tizimi va o‘qituvchi faoliyati. Innovatsion Taʼlim, 6(4), 142–150. 27. OECD (2021). Finnish Teacher Model. Paris. 28. UNESCO (2023). Teacher ICT Competency Framework. 29. Nizomiy nomidagi Toshkent DPU hisobotlari (2022). 30. Sirdaryo DU pedagogik tajribalar markazi (2023). 31. Seoul National University (2020). Digital Pedagogy Research.