USING DIGITAL EDUCATIONAL PLATFORMS AS A MEANS FOR DEVELOPING METACOMPETENCIES IN FUTURE TEACHERS

ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 623 BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA METAKOMPETENTLIKNI SHAKLLANTIRISHDA RAQAMLI TA’LIM PLATFORMALARINING O‘RNI VA IMKONIYATLARI XURRAMOV ANVAR JUMANAZAROVICH Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Axborot texnologiyalari va sun'iy intellekt” kafedrasi dotsenti Annotasiya. Maqola zamonaviy ta'limda aqlli texnologiyalar hodisasini universal va kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish nuqtai nazaridan nazariy ko'rib chiqishga bag'ishlangan. Universitetda talabalarni o'qitish jarayoni innovatsiyalarga murojaat qilishni o'z ichiga oladi, chunki yangi texnologiyalardan foydalanish o'qitish va bilim olish chegaralarini sezilarli darajada kengaytiradi va amaliy faoliyatda mavjud ko'nikmalarni qo'llaydi. Kalit so'zlar: aqlli texnologiyalar; malaka; universal vakolatlar; kasbiy qobiliyatlar; Oliy ma'lumot; reklama va jamoatchilik bilan aloqalar; tilshunoslik; axborot-kommunikatsiya texnologiyalari. ХУРРАМОВ АНВАР ЖУМАНАЗАРОВИЧ доцент кафедры «Информационных технологий и искусственного интеллекта» Чирчикского государственного педагогического университета Использование цифровых образовательных платформ как средства формирования метакомпетентностей будущих педагогов Аннотация. Статья посвящена теоретическому рассмотрению феномена смарт-технологий в современном образовании с позиций развития универсальных и профессиональных компетенций. Процесс обучения студентов в вузе предполагает обращение к инновациям, поскольку применение новых технологий существенно расширяет границы и преподавания, и получения знаний, и применения имеющихся умений и навыков в практической деятельности. Ключевые слова: smart-технологии; компетенция; универсальные компетенции; профессиональные компетенции; высшее образование; реклама и связи с общественностью; лингвистика; информационно-коммуникационные технологии. KHURRAMOV ANVAR JUMANAZAROVICH associate professor of the department of information technologies and artificial intelligence, Chirchik state pedagogical university Using digital educational platforms as a means for developing metacompetencies in future teachers Annotation. The article is devoted to the theoretical consideration of the phenomenon of smart technologies in modern education from the standpoint of the development of universal and professional competencies. The process of teaching students at a university involves turning to innovations, since the use of new technologies significantly expands the boundaries of both teaching and acquiring knowledge, and applying existing skills in practical activities. Key words: smart technologies; competence; universal competencies; professional competencies; higher education; advertising and public relations; linguistics; information and communication technologies. Oliy ta'lim yuqori darajadagi dinamiklik bilan ajralib turadi: o'qitish va bilimlarni tekshirishning yangi usullari doimiy ravishda taklif qilinmoqda, talabalarni kelajakdagi kasbining turli tafsilotlari bilan tanishtirish uchun yangi texnologiyalar joriy etilmoqda. Ta'limning bunday doimiy o'zgarish ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 624 qobiliyati kelajakdagi mutaxassislarni tayyorlash darajasini voqelik, ya'ni mehnat bozori va rivojlangan shaxsni tarbiyalash talablariga moslashtirish zarurati bilan bog'liq. Ijodiy imkoniyatlarni ochish, o'zini o'zi belgilash va o'zini-o'zi anglash jarayonini yakunlash, intellektual va ijtimoiy moslashuvchanlik darajasini oshirish - universitetning o'quv jarayonining barcha bu jihatlari Smart texnologiyalardan foydalanishni talab qiladi. Aqlli texnologiyalar va malakalar. Keling, avvalo ushbu tushunchalarning qisqacha tavsifini beraylik. “SMART – bu maqsadlarni belgilash va shakllantirish uchun taniqli va samarali texnologiya. SMART qisqartmasi aqlli maqsadni anglatadi va inglizcha so'zlarning bosh harflarini birlashtirib, haqiqiy maqsad nima bo'lishi kerakligini bildiradi: Specific (aniqliqlik) – Measurable (o'lchash mumkinligi) – Attainable (erishish imkoniyati) – Relevant (dolzarbligi) – Time-bounded (vaqtida aniqlik). Aqlli texnologiya kundalik vazifalarni bajarish va ma'lumot almashish uchun kompyuter tizimlari va mikroprotsessorlardan foydalanishni o'z ichiga oladi. SMART qisqartmasini kiritgan birinchi olimlardan biri 20-asrning iqtisodchi, publitsist, oʻqituvchi va taniqli boshqaruv nazariyotchisi Piter Drukerdir. Natijada, Smart texnologiyalarni qo'llashning turli yo'nalishlari bosqichma-bosqich shakllandi: birinchi navbatda, iqtisodiyot va menejment, so'ngra sotsiologiya va kommunikatsiyalar sohasi, shuningdek, bizni qiziqtirgan ta'lim sohasi. Hozirgi vaqtda biz aqlli jamiyatni shakllantirish, ya'ni ma'lumotli odamlar o'z faoliyatida ishni samarali olib borish va biznes, do'stona munosabatlarni saqlash uchun eng yangi texnik vositalardan foydalanadigan yangi turdagi ijtimoiy tashkilot haqida gapirishimiz mumkin. Smart Education iborasi ham tez-tez ishlatiladi - bu universitetlarning (talabalar va o'qituvchilarning) maxsus faoliyat birlashmasi bo'lib, uning maqsadi yangi texnologiyalarni birgalikda qo'llash orqali o'quv jarayonini amalga oshirishdir. Ta’kidlash joizki, Smart-texnologiyalar bugungi kunda turli maqsadlarni, jumladan, ta’lim va kasbiy maqsadlarni amalga oshirish uchun yuqori sifatli uslubiy platformaga aylanib bormoqda. Zamonaviy ma'noda kompetentsiya tushunchasining o'ziga xos xususiyatlarini ko'rib chiqish kerak. Keng ma'noda kompetentsiya ma'lum ko'nikmalar va xabardorlikning har qanday masalalar doirasiga muvofiqligi sifatida talqin etiladi. Shaxsning faoliyat sohasiga, shaxsiy va hatto biologik sifatlariga qarab kompetentsiyaning har xil turlari mavjud. Ushbu maqola doirasida kasbiy kompetentsiyaga e'tibor berish muhimdir - mavjud nazariy va kognitiv tajribani amalda qo'llash, turli vazifalarni bajarish va biznes masalalarini hal qilishda. Pedagogikadagi universal kompetensiyalar o'z-o'zini tashkil etish, o'z-o'zini nazorat qilish, mustaqillik, o'zini o'zi boshqarish va o'z taqdirini o'zi belgilashni o'z ichiga oladi. Asos sifatida bilim, shuningdek, undan foydalanish qobiliyati, ya'ni har doim hamkorlikka va oldindan belgilangan maqsadlar va bashorat qilinadigan natijalar bilan ko'p qirrali o'zaro ta'sirga sozlanganligiga alohida e'tibor beriladi. Kompetentsiya tushuncha va hodisa sifatida pedagogik kontekstga ega, shuning uchun u xulq-atvor va axloq normalarini faollashtiradi va shaxsning turli vaziyatlarda o'z mahorati va qobiliyatlarini safarbar qilish qobiliyatini faollashtiradi. Kompetentsiyaning psixologik tomoni insonning kommunikativligi va o'zboshimchaligini, uning o'zini o'zi aks ettirish va o'zini o'zi bilish qobiliyatini ochib beradi. Shuning uchun kompetentsiya ko'p qirrali bo'lib, motivatsiya, sotsializatsiya, xatti-harakatlarda o'zini o'zi boshqarish va ijodkorlik bilan bog'liq. E.D. Dneprovaning so'zlariga ko'ra, bu kontseptsiya o'quvchilar yoki talabalarning har qanday muammolarni hal qilishda bilim va ko'nikmalarni amaliy qo'llashga tayyorligini ko'rsatadi va E.F. Zeer kompetensiyasi - bu o'qitiladigan fanlar va kasbiy vazifalar o'rtasidagi qarama-qarshilik darajasini kamaytiradigan yangi psixologik-pedagogik ta'lim. Shuning uchun, E.F. Zeer ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 625 kompetentsiyaning o'z-o'zini tashkil etish, mustaqillik, o'zini o'zi boshqarish, aks ettirish, o'zini o'zi belgilash va o'zini o'zi boshqarish kabi elementlariga ishora qiladi. J.V. Rasskazova E.N. Solovova ta'kidlaganidek, har qanday kompetentsiya bilim va undan foydalanish qobiliyatiga asoslanadi, ammo kompetentsiya ko'nikmalardan turli muammolarni hal qilish jarayonida hamkorlik va o'zaro ta'sirga psixologik tayyorligi, ma'lum axloqiy va axloqiy munosabatlar mavjudligi bilan ajralib turadi. Asosiy yoki universal kompetensiyalar quyidagi turlarga kiradi: axborot kompetensiyasi - axborot bilan ishlashga tayyorlik; kommunikativ kompetentsiya - boshqa odamlar bilan muloqot qilishga tayyorlik, axborot asosida shakllanadi; kooperativ kompetentsiya - boshqa odamlar bilan hamkorlik qilishga tayyorlik, oldingi ikkitasi asosida shakllanadi; muammoli kompetentsiya - muammolarni hal qilishga tayyorlik, oldingi uchtasi asosida shakllanadi. Shuni ta'kidlash kerakki, universal kompetensiyalarning o'rni talabalarning kognitiv qiziqishlari konturini kengaytirish, zarur ma'lumotlarni tahliliy umumlashtirish ko'nikmalarini egallash, tanlangan kasbiy soha bo'yicha bilim darajasini oshirish va muloqot qobiliyatlarini rivojlantirishdan iborat, har qanday faoliyat sohasida majburiy asosni tashkil etuvchi. "Vaziyatlar" so'ziga nisbatan qo'llaniladigan "universal" epiteti bizga har bir insonning ushbu shaxsiy fazilatlarini yangilash muhimligini ko'rsatadi - ular kundalik muloqotda ham, jiddiy faoliyatda ham ajralmasdir. “Tilshunoslik” va “Reklama va jamoatchilik bilan aloqalar” yo‘nalishlarida tahsil olayotgan talabalarning kasbiy va universal kompetensiyalarini rivojlantirish nafaqat universitetning o‘quv jarayonida, balki Smart texnologiyalardan foydalanishni hisobga olgan holda amalga oshirilmoqda. Ta'limda ancha vaqtdan beri mavjud bo'lgan axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asta-sekin boshqa o'qitish usullari bilan to'ldirilmoqda. Aytishimiz mumkinki, oliy ta’limning axborot maydoni yangi ta’lim texnologiyalarini joriy etish hisobiga mavjud: B.A. Abdrahmonovning taʼkidlashicha, taʼlim jarayonini AKTdan foydalanish bilan muvofiqlashtirish qiyin va bu qiyinchiliklar hech qanday tarzda bartaraf etilmaydi, balki doimiy ravishda oʻsib bormoqda, baʼzan ekzotik shakllarga ega boʻlmoqda, masalan, global kompyuter tarmogʻida mutlaqo norasmiy taʼlim jamoalarini yaratish; "haqiqiy" ta'lim muassasalarini "virtual"larga almashtirish. Natijada, o'quv jarayonida va talabalarning kompetentsiyalarini shakllantirish jarayonida Smart texnologiyalarning kontseptual dizayni faktini ta'kidlash mantiqan to'g'ri keladi. Masalaning mohiyatiga to‘xtaladigan bo‘lsak, tilshunos talabalar yoki PR mutaxassislarini Smart texnologiyalardan foydalangan holda tayyorlash plazma panel, interfaol doska va jadvallar, Smart displey va ekranlar, istalgan internet tarmog‘iga doimiy ulanish kabi yangiliklar tufayli amalga oshirilayotganini ta’kidlaymiz saytlar (yangiliklar, ta'lim). "Tilshunoslik" yo'nalishi bo'yicha o'rganish jarayoni ko'pincha multimedia globusidan foydalanish bilan birga keladi, bu sizga nafaqat Yerning statik tasvirlarini, balki real vaqt rejimida hayotdagi o'zgarishlarni aks ettiruvchi dinamik taqdimotlarni ham ko'rsatishga imkon beradi. Mamlakatlar va turli qit'alarda - ob-havodan tortib yangi madaniy diqqatga sazovor joylargacha. Bugungi kunda ta'lim dasturlarini ishlab chiqish har bir darsga quyidagi texnologiyalarni majburiy kiritish bilan qurilgan: Smart displey bilan ishlash ko'nikmalari yangilanadi, bu sizga bir vaqtning o'zida turli darajadagi murakkablikdagi ma'lumotlarni yuklab olish va kerakli ma'lumotlarni qidirishga ko'p vaqt sarflamasdan ham guruh, ham individual vazifalarni bajarish imkonini beradi. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 626 Tilshunos-tarjimonlar, gidlar tayyorlash bugungi kunda lingafon laboratoriyalaridan foydalanish tufayli ancha osonlashmoqda: ushbu tizim grammatika va talaffuzning nozik jihatlarini o'rgatish jarayonini axborotlashtiradi, chunki u har qanday mavzuni vizual tarzda taqdim etadi - masalan, til video-turlari yordamida, ona tilida so'zlashuvchi bilan Skype aloqasini tashkil qilish. Bilimlarni tekshirish interfaol doska yordamida ham amalga oshiriladi - grammatik testdan o'tish yoki leksik bilimlarni tekshirish jarayoni soddalashtirilgan. To'g'ri talaffuzni sozlash audio va video resurslardan foydalanmasdan deyarli mumkin emas: universitetlararo video konferentsiyalar tez-tez tashkil etiladi, bu esa ma'ruzachilar nutqining ravshanligini to'liq saqlab, masofadan turib muloqot qilish imkonini beradi. "Ta'lim jarayonini bog'laydigan asosiy element - bu faol ta'lim mazmuni bo'lib, uning asosida vaqt va makon chegaralarini olib tashlashga imkon beradigan yagona omborlar yaratiladi." Tilshunoslar yoki reklama va jamoatchilik bilan aloqalar bo'yicha menejerlarni tayyorlash jarayonida yuzaga keladigan muammolarni har doim ham elektron ta'lim texnologiyalari bilan hal qilib bo'lmaydi va "aqlli ta'lim" tushunchasi multimedia texnologiyalarining moslashuvchanligi va darajasiga mos keladigan maksimal miqyos bilan tavsiflanadi. Shu asosda biz bo'lajak tilshunoslarning kasbiy kompetentsiyasini rivojlantirish haqida gapirish mumkin - ularning chet tilini bilishi, tarjima usullari video seanslar tufayli doimiy ravishda yangilanadi, turli saytlarga tashrif buyurish va interfaol ekran yoki interaktiv ekran yordamida amaliy vazifalarni bajarish imkoniyati va aqlli displey. Umumjahon kompetensiyalarga kelsak, Smart texnologiyalar, albatta, tegishli aloqa, axborot kompetensiyasi va muammoli muammolarni hal qilish qobiliyatini rivojlantiradi, chunki video tizimlar va nusxa ko'chirish taxtalari tufayli kerakli faktlarni olish jarayoni sezilarli darajada tezlashadi. Shunday qilib, Smart texnologiyadan foydalanish talabalarning uzluksiz o'zini-o'zi rivojlantirish yo'lini ochadi va universitetning ta'lim muhiti asta-sekin Smart muhitga, ya'ni klassik va zamonaviy usullarni o'z ichiga olgan juda moslashuvchan va keng ko'lamli o'quv maydoniga aylanmoqda. Aqlli texnologiyalar analitik kompetentsiyani, ya'ni murakkab savollarga javob izlashga mantiqiy yondashish qobiliyatini, shuningdek, innovatsiyalarga ochiqlikni rivojlantiradi - tilshunoslar va reklama va jamoatchilik bilan aloqalar sohasidagi mutaxassislar uchun bu kompetensiya juda muhimdir. Bugungi kunda aqlli texnologiyalar asta-sekin har qanday ta'lim innovatsiyalarining asosiga aylanib, o'quv jarayonining turg'unlik holatiga o'tmasligiga imkon beradi. Shuni ta'kidlash kerakki, Smart kontseptsiyasi ta'limda tabiiy ravishda paydo bo'ldi: "professional faoliyat va shaxsiy hayot jarayonini osonlashtiradigan turli gadjetlarni (smartfon, aqlli uy, aqlli avtomobil - aqlli avtomobil, smart doska - interaktiv intellektual elektron) joriy etish orqali. doska, aqlli qattiq disk o'z-o'zini diagnostika tizimi kompyuter). Biroq, bu qurilmalarning barchasi Smart kontseptsiyasi ta'sirida o'zlarining qobiliyat darajasini sezilarli darajada oshirdi va ta'lim muhitini kengaytirish jarayoniga ta'sir ko'rsatishga muvaffaq bo'ldi - bu bilimlar, axborot texnologiyalari va amaliy qo'llanilishining butun maydoniga aylanmoqda. "Reklama va jamoatchilik bilan aloqalar" yo'nalishi bo'yicha talabalarni o'qitish har doim Smart hujjat kameralaridan foydalanish bilan bog'liq bo'lib, ular har qanday faylni ko'rish imkonini beradi - faqat pochta orqali olingan, skanerlangan yoki chop etilgan. Kamera har qanday ob'ektning eng kichik shrifti va tafsilotlarini taniy oladi, uni turli miqyosda ko'rsatadi - kichik guruhlar uchun ham, katta auditoriya uchun ham. Natijada o‘quvchilarda hamkorlik va muammolarni hal qilish, qaror qabul qilishda mustaqillik va o‘z-o‘zini nazorat qilish kabi malakalar shakllanadi. PR-menejerlar va tilshunoslarni tayyorlash interfaol jihozlar (Smart Boards interaktiv doskalari, Sympodium interaktiv ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 627 displeylari) yordamida amalga oshiriladi, bu ma’ruzachiga nutq davomida to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqdimot qilish, misollar va boshqa qimmatli faktlarga zaruriy urg‘u berishga yordam beradi. “Interfaol smart doskalarda siz maxsus marker bilan yozishingiz, o‘quv materialini namoyish qilishingiz, ekrandagi tasvir ustida yozma mulohaza yuritishingiz mumkin. Shu bilan birga, “Smart Board” interfaol doskada yozilgan barcha ma’lumotlar o‘quvchilarga uzatiladi, magnitli tashuvchilarda saqlanadi, chop etiladi, darsda bo‘lmagan o‘quvchilarga elektron pochta orqali yuboriladi. “Smart Board” interaktiv doskasida ma’ruza davomida yaratilgan o‘quv materiali o‘rnatilgan videoregistrator orqali yozib olinadi va uni bir necha marta o‘ynatish mumkin”. Interfaol doskalarning barcha imkoniyatlaridan foydalanish dasturiy ta'minot (Smart Notebook, Bridgit, SynhronEyes) ta'sirida amalga oshiriladi. Har bir dastur o'z resurslariga va o'ziga xos funksiyalariga ega: masalan, Smart Notebook matn va ma'lumotlar bilan har qanday ishni tashkil qiladi, Bridgit sharhlarni qabul qilish imkoniyati bilan masofaviy taqdimotlar o'tkazadi, SynhronEyes to'plami talabalarning ishini nazorat qiladi va bilim natijalarini ko'rsatadi, doskada test qiladi yoki umumiy doskadan hamma narsaga material yuboradi. Xulosa. Umumiy xulosa qilib shuni ta'kidlaymizki, universitetdagi o'quv jarayoni kasbiy va umumbashariy kompetensiyalarni rivojlantirish maqsadlarini belgilab, ijodiy xarakterga ega bo'la boshlaydi, aqlli texnologiyalar bilimga qiziqish va uni egallash motivatsiyasini oshiradi, ijodiy fikrlashni shakllantiradi va bir muammoni hal qilishning turli usullarini taklif qilish qobiliyati. Ta'limdagi yangi texnologiyalar bugungi kunda hatto 10-15 yil oldingiga qaraganda tez sur'atlar bilan paydo bo'lmoqda, bu tajriba, ma'lumot, bilim va biznes ko'nikmalarini almashish qiymatini oqlaydi. Jamiyat tomonidan talab qilinadigan tilshunos yoki PR menejeri kabi mutaxassisliklar bo'yicha o'qitish jarayoni, albatta, Smart kontseptsiyasiga muvofiq ishning barcha bosqichlaridan o'tadi: bu kasbiy sohalar ham intellektual, ham ijodiy faoliyatni, kommunikativ moslashuvchanlikni va fikrlash mantiqini o'z ichiga oladi. Va bu barcha vakolatlar Smart makonda rivojlanmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Абдрахманова, Б.А. Смарт-технологии в образовании / [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://www.zkoipk.kz/b2/369-conf.html (дата обращения: 22.04.2018). 2. Smart / [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://www.mental-skills.ru/dict/Smart/ (дата обращения: 22.04.2018). 3. Smart-технологии в высшем образовании / [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://library.fa.ru/exhib.asp?id=199 (дата обращения: 21.04.2018). 4. Smart-технологии изменят систему образования / [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://www.trainings.ru/library/ education_experience/?id=14024 (дата обращения: 21.04.2018). 5. Khurramov, Anvar Jumanazarovich. “The Role and Effectiveness of Digital Technologies in Developing Future Teachers’ Metacompetence.” American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education, vol. 3, no. 12, 2025,