TURKIY TILLAR TARAQQIYOTI MASALALARI ISSUES OF DEVELOPMENT OF TURKISH LANGUAGES

256 TURKIY TILLAR TARAQQIYOTI MASALALARI ISSUES OF DEVELOPMENT OF TURKISH LANGUAGES Ro‘ziyeva Sevinch Maxmud qizi Renessans ta`lim universiteti talabasi Ilmiy rahbar: Yusubova U.M. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17932785 Annotatsiya: Ushbu maqolada turkiy tillarning kelib chiqishi va rivojlanish bosqichlari ilmiy-nazariy tahlil qilingan. V.V.Radlov, N.A.Baskakov, A.N.Samoylovich va A.M.Shcherbak kabi olimlarning turkiy tillarning rivojlanishi, ural va oltoy tillari oʻrtasidagi genetik va tipologik aloqalar, ularning oʻxshash va farqli tomonlari haqidagi qarashlari oʻrganilgan. Tadqiqotda umumiy ildizdan kelib chiqqan turkiy tillarning tarixiy, hududiy va ijtimoiy omillar ta’sirida mustaqil tillar sifatida rivojlanganligini asoslab berilgan. Kalit soʻzlar: turkiy tillar tarixi, til taraqqiyoti, davrlashtirish, qadimgi turkiy til, Ural-oltoy tillari, genetik munosabat, dialektal, tipologik o‘xshashlik. Abstract: This article provides a scientific and theoretical analysis of the origin and stages of development of Turkic languages. This article provides a scientific and theoretical analysis of the origin and stages of development of Turkic languages. V.V.Radlov, N.A.Baskakov, A.N.Samoylovich and A.M.The views of scientists such as Shcherbak on the development of Turkic languages, genetic and typological ties between the ural and Altai languages, their similarities and differences are studied. The study substantiated the development of Turkic languages derived from a common root as independent languages influenced by historical, territorial and social factors. Keywords: history of Turkic languages, language development, periodization, old Turkic language, Ural-Altai languages, genetic relationship, dialectal, typological similarity. Til jamiyat boyligi boʻlib, u jamiyat aʼzolarining oʻzaro munosabatlarini amalga oshiradi, insonning moddiy va maʼnaviy hayotida sodir boʻlayotgan barcha hodisa va hodisalar haqidagi bilimlarni toʻplaydi va ulardan xabardor qiladi; til shu ma'noda shakllangan va asrlar davomida mavjud. Fikr tilga qaraganda birmuncha tez rivojlanadi va yangilanadi, lekin tilsiz tafakkurni aqlga sig‘dirib bo‘lmaydi: tilda ifodalanmagan fikr noaniq, tushunarsiz narsa bo‘lib, insonga borliq hodisalarini tushunishga, fanni rivojlantirishga va takomillashtirishga yordam bera olmaydi. Tilsiz fikr mavjud bo'lmagani uchun til ham fikrsiz mavjud bo'lmaydi. Biz fikrlash bilan gaplashamiz va yozamiz, o'z fikrlarimizni tilda yanada aniqroq va tushunarliroq ifodalashga harakat qilamiz. Shunday qilib, fikrlar til asosida vujudga keladi va unda mustahkamlanadi; til va tafakkur bir butunlikni tashkil qiladi. Birinchi til bo'lgan tilning paydo bo'lishi masalasi qadim zamonlardan beri insoniyatni qiziqtirgan. Qadim zamonlardan beri tilning kelib chiqishi haqida ko'plab nazariyalar va ta'limotlar paydo bo'lgan. Biroq, bu nazariya va ta'limotlar haligacha tilning kelib chiqishi masalasini to'liq hal qila olmagan. Dunyo tillari o‘zining 257 grammatik tuzilishi, lug‘at tarkibi va boshqa jihatlari bilan bir-biridan farq qiladi, lekin ayni paytda barcha tillar uchun umumiy umumiy qonuniyatlar asosida rivojlanadi. Til zamon oʻtishi bilan, zamon bilan hamohang ravishda oʻzgarib turadi (oʻzbek tilining hozirgi koʻrinishini qadimgi turkiy til bilan solishtirsangiz, bunday oʻzgarishlarning koʻlamini aniq koʻrishingiz mumkin) va baʼzan turli ijtimoiy-siyosiy oʻzgarishlar natijasida u hatto muomaladan chiqib ketishi ham mumkin. Masalan, o‘tmishda jahon madaniyati rivojiga katta hissa qo‘shgan Finikiyaliklar va rimliklar tomonidan so‘zlashuvchi qadimgi yunon va lotin tillari vaqt o‘tishi bilan muomaladan chiqib, o‘lik tillarga aylangan. Tildagi ozgarishlarning tabiati va til taraqqiyotining yonalishlarini yana ikki omil – jamiyat hayotidagi tarixiy ozgarishlar va til taraqqiyotining malum bir bosqichidagi o`ziga xos xususiyatlari belgilaydi. Til tarixining jamiyat tarixi bilan bogʻliqligi tilning ichki tuzilishidagi oʻzgarishlarda (asosan leksika va frazeologiya sohasida), shuningdek, maʼlum bir tilning tarqalish koʻlamining oʻzgarishida (shu jumladan uning funksional uslublarining rivojlanishida) va uning shevalarga boʻlinish darajasida (differensiatsiya) namoyon boʻladi. Fonetika va morfologiya sohalaridagi oʻzgarishlar ijtimoiy hayot hodisalari bilan bevosita bogʻliq emas. Tilning tuzilishidagi jiddiy oʻzgarishlar tillarning oʻzaro taʼsiri jarayonlari bilan bogʻliq. Jamiyat tarixiy taraqqiyotining turli bosqichlarida tillarning dialektik farqlanish darajasidagi farqlar til tarixining jamiyat tarixi bilan aloqadorligini belgilovchi xususiyatdir. Jamiyatning ma'lum hududiy qismlarga iqtisodiy va siyosiy parchalanish jarayonlari iqtisodiy va siyosiy birlashuv jarayonlaridan ustun kelganda, yaxlit, yaxlit tillar hududiy dialektlarga bo'linadi. Aksincha, jamiyatning iqtisodiy va siyosiy birlashuvi jarayonlari hududiy boʻlinish jarayonlaridan ustun boʻlgan davrlarda dialektal tabaqalanish bilan birga adabiyotda adabiy til sifatida mustahkamlangan yagona milliy tilni yaratish imkoniyati paydo boʻladi. Milliy tilning shakllanishi tegishli millatning shakllanishi davrida sodir bo'ladi. Tillarning rivojlanishi va yanada takomillashtirilishi xalqning ijtimoiy hayotining rivojlanishiga bog'liq. Kishilik jamiyatining eng kichik va eng qadimiy birligi urug‘dir. Turli sabablarga koʻra urugʻ-aymoqlar parchalanib ketgan, ular bilan bogʻliq urugʻlar paydo boʻlgan. Qarindosh urug'lar birlashmasi qabila deb atalgan. Qabilalarning aloqa vositasi sifatida o'z tili bo'lgan. Tilning qabila tilidan xalq tiliga, xalq tilidan milliy tilga aylanishi tarixiy jarayon mahsulidir. Har bir turkiy til o‘zining umumiy turkiy xususiyatini saqlab qolgan holda, o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lgan. Umumiy til, tayanch til tushunchasi har bir turkiy tilning rivojlanish yo‘llari har xil bo‘lgani uchun ham har bir o‘ziga xos turkiy til uchun ham, turkiy tillarning muayyan guruhi uchun ham 258 nisbiydir. Masalan, hozirgi qoraqalpoq tili uchun XI-XII asrlardagi umumiy qipchoqngay tili tayanch til hisoblanadi. Umumiy qipchoq-no‘g‘ay tili uchun IX-XIII asrlardagi umumiy qipchoq tili tayanch til hisoblanadi. 1960-yillardan boshlab Ural va Oltoy tillari o'rtasidagi genetik munosabatlarga qiziqish kuchayib, venger olimi D.Fokash, fin turkologi M.Räsänen, J.Kiekboevlar oʻz tadqiqotlarida ural va oltoy tillari oʻrtasidagi genetik bogʻliqlikni tasdiqlaydilar. Ular ural va oltoy tillarida so‘zlashuvchilar o‘rtasidagi uzoq muddatli moddiy va madaniy aloqalar natijasida bu tillarda o‘xshash grammatik hodisalarning paydo bo‘lishiga olib kelgan degan xulosaga kelishadi. Ular, ayniqsa, oltoy tillarining birbiriga yaqinligini ta'kidlaydilar. Shunday qilib, tilshunoslikda ularning genetik va tipologik yaqinligi tushunchasi vujudga keldi. Biroq ba'zilar hali ham ularning genetik aloqasiga shubha qilishadi. Garchi turkiy tillar bir tayanch tildan kelib chiqqan boʻlsalar ham, vaqt oʻtishi bilan ularning baʼzilari bir-biridan ajralib qolgan. Buning asosiy sabablari, birinchidan, ularning turli hududlarda joylashganligi, ikkinchidan, boshqa tillar bilan aloqasi. Masalan, oltoy tillari moʻgʻul tillari bilan, turkman tili eroniy tillari bilan, yogur tili moʻgʻul-manjur tillari bilan, oʻzbek tili forstojik tillari bilan chambarchas bogʻliqaloqada edi. Bu aloqa natijasida turkiy tillar oʻrtasida jiddiy tafovutlar yuzaga kelgan. Bir qator turkolog olimlar turkiy xalqlar va ularning tillari taraqqiyotining turli bosqichlarini ajratib ko‘rsatadilar. Xususan, N.A.Baskakov “Turkologiyaga kirish” asarida turkiy tillarning rivojlanishini quyidagi davrlarga ajratgan: 1. Oltoylar davri (eramizning III asriga qadar). 2. Xunlar davri (milodiy 2-asrgacha). 3. Qadimgi turkiy davr (5–10-asrlar). 4. Oʻrta turkiylar davri (10–15-asrlar). 5. Yangi turkiy davr (15–20-asrlar). 6. Yangi davr (hozirgi turkiy tillar). Oltoy davrining qat'iy xronologik chegaralari o'rnatilmagan. Oltoy nazariyasiga ko'ra, turkiy tillar turkiy, mo'g'ul va tungus tillari bilan qarindosh bo'lib, oltoy tillari oilasini tashkil qiladi. Bu nazariyaga koʻra, turkiy va moʻgʻul tillarining umumiyligi 4–7-asrlarda Xitoyda, 7–12-asrlarda Baykal mintaqasida, 13–11-asrlarda Turkistonda bu tillarda soʻzlashuvchi xalqlarning yaqin aloqalari natijasida vujudga kelgan. Turkiy va manjur tillarining umumiyligi 12–10-asrlarda Boxay imperiyasi hukmronligi davrida bu tillarda soʻzlashuvchi xalqlar oʻrtasidagi oʻzaro aloqalar natijasida vujudga kelgan. Moʻgʻul-tungus-manjur tillarining umumiyligi 10–13asrlarda manjurlarning moʻgʻul yozuvini qabul qilishi natijasida paydo boʻlgan. Darhaqiqat, Turkiyadan Yaponiyaga tarqalgan turkiy tillar hozirda 31 tilni, mo‘g‘ul tillari guruhi 17 tilni, tungus tillari guruhi esa 14 til va dialektni o‘z ichiga oladi. Oltoy tillari umumiy leksik qatlamining ayrim tomonlarini mushtarak boʻlsa-da, turkiy, moʻgʻul, tungus tillari kabi grammatik xususiyatlarni birlashtirmaydi. Bu 259 grammatik xususiyatlarni faqat shu tillarning genetik munosabati bilan izohlash mumkin. Oltoy tillarining munosabati B. Ya.ning asarlariga asoslanadi. Vladimirtsev, E.D.Polivanov, N.N.Poppe, G.Y.Ramsted, V.I.Gipius, O.P.Sunik va boshqalar oltoy tillari oilasi tarkibidagi oʻxshashliklar qadim zamonlardan beri mavjud boʻlib, irsiy birlik bilan bogʻliqligini koʻrsatadi. Oltoy tillarining umumiyligini tipologik oʻxshashlik deb talqin qiluvchi va ularni oʻzaro bogʻliq deb hisoblaydigan olimlar ham bor. Oltoyshunoslikka bunday yondashuv V.L.Kotvich, L.Ligeti, J.Klauzen, A.M. Shcherbak, G.Dörfer, G.D.Sanjiv va boshqalarning tadqiqotlarida o‘z ifodasini topdi. Shunga ko‘ra, turkiy tillar tarixi oltoylar davridan boshlanadi, o‘shanda oltoy tillari qadimdan yagona til bo‘lgan. Oltoy tili dastlab tungus va turk-moʻgʻul tillariga, turk-moʻgʻul tili esa turkiy va moʻgʻul tillariga boʻlingan. Oltoy davri turkiy tillarning rivojlanishidagi eng qadimgi davr bo'lib, bu davrda turkiy tillar mo'g'ul va tungus-manchur tillaridan sezilarli darajada ajralib chiqmagan. B.Ya.Vladimirtsev bu haqda shunday yozadi: “Mo'g'ul, turk va tungus tillari umumiy ajdodga ega, ularni shartli ravishda oltoy tili deb atash mumkin. Hozirgi oltoy tili noma'lum, ammo oltoy tillari mavjud: mo'g'ul, turkiy va tungus, ehtimol bu tilning rivojlanishi natijasida paydo bo'lgan.” Yuqorida ta’kidlanganidek, turkiy tillar oilasi haqida turli fikrlar mavjud. Ba'zi olimlar (E.D.Polivanov, G.Ramstedt) turkiy tillarni yirik Oltoy tillari oilasining bir qismi deb hisoblashadi, shuningdek, tungus, mo'g'ul, koreys va yapon tillarini ham o'z ichiga oladi. Boshqa olimlar (O.Betling, G.Vinkler) ural-oltoy tillari oilasini ajratib ko'rsatishadi, ular yuqorida tilga olingan tillardan tashqari, fin-ugor tillarini ham o'z ichiga oladi. Turkiy tillar tarixini davrlashtirish muammosi murakkab va ko‘p qirrali ilmiy masala bo‘lib, uni hal qilishda turli olimlar turlicha yondashuvlarni taklif qilmoqdalar. Ayrimlar oltoy nazariyasiga asoslanib turkiy, moʻgʻul va tungus-manjur tillari oʻrtasida qadimiy umumiylik mavjudligini taʼkidlasa, baʼzi tilshunoslar bu fikrni rad etadi. Shunga qaramay, tipologik va ma'lum darajada genetik o'xshashliklarni inkor etib bo'lmaydi. Turkiy tillar taraqqiyotida Hunlar davri alohida oʻrin tutadi, chunki aynan shu davrda qabila tilidan xalq tiliga oʻtish davri sodir boʻlgan. Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, turkiy tillarning taraqqiyoti insoniyat jamiyatining ijtimoiy-siyosiy, madaniy va iqtisodiy taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning har bir bosqichi umumiy turkiy tilning mustahkamlanishi va yanada rivojlanishi uchun asos bo‘lib xizmat qilgan. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Sanoqulov U. Turkiy tillarning davrlashtirilishi. – Toshkent: Fan, 2000. 2. Jo‘rayev N. O‘zbek adabiy tili tarixi. – Toshkent: Universitet, 2006. 3. Mahmudov N., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005. 260 4. Qo‘chqortoyev R. Turkiy tillar tipologiyasi. – Toshkent: Fan, 2010. 5. Rasulov R. Til va jamiyat taraqqiyoti. – Toshkent: Ma’naviyat, 2012. 6. Yo‘ldoshev Q. Umumiy tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Universitet, 2015.