PSIXIK JARAYONLARNING TIL O'RGANISHDAGI ROLI VA AHAMIYATI

358 PSIXIK JARAYONLARNING TIL O‘RGANISHDAGI ROLI VA AHAMIYATI Aliyev Islombek Tursunbayevich, Renessans ta’lim universiteti, Pedagogik ta’lim va psixologiya kafedrasi dotsenti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17932912 Annotatsiya: Mazkur maqola psixik (ruhiy / psixologik) jarayonlarning til o‘rganish jarayonidagi rolini va ahamiyatini tahlil qilinadi. Avvalo, psixolinguistika va til o‘rganishdagi psixik jarayonlar (idrok, e’tibor, xotira, kognitiv strategiyalar, metakognitsiya va hissiy omillar) nazariy jihatdan ko‘rib chiqiladi. Keyin, empirik tadqiqotlardan olingan natijalar tahlil qilinib, psixik jarayonlarning til o‘rgatish metodlariga, til o‘rganish samaradorligiga va til malakasini shakllantirishga qanday ta’sir qilishi ko‘rsatiladi. Xulosa qismida, til o‘rgatuvchilarga va tadqiqotchilarga tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: psixik jarayonlar, til o‘rganish, psixolinguistika, kognitiv strategiyalar, metakognitsiya, e’tibor, xotira, hissiy omillar. Аннотация: В данной статье анализируется роль и значение психических (ментальных/психологических) процессов в процессе изучения языка. Сначала теоретически рассматриваются психолингвистика и психические процессы в процессе изучения языка (восприятие, внимание, память, когнитивные стратегии, метакогниция и эмоциональные факторы). Затем анализируются результаты эмпирических исследований и показывается, как психические процессы влияют на методы обучения языку, эффективность изучения языка и формирование языковых навыков. В заключении даны рекомендации преподавателям языка и исследователям. Ключевые слова: психические процессы, изучение языка, психолингвистика, когнитивные стратегии, метакогниция, внимание, память, эмоциональные факторы. Annotation: This article analyzes the role and significance of psychological processes in language learning. It begins with a theoretical examination of psycholinguistics and the psychological processes involved in language learning (perception, attention, memory, cognitive strategies, metacognition, and emotional factors). The results of empirical studies are then analyzed, demonstrating how mental processes influence language teaching methods, the effectiveness of language learning, and the development of language skills. Finally, recommendations are provided for language teachers and researchers. Key words: mental processes, language learning, psycholinguistics, cognitive strategies, metacognition, attention, memory, emotional factors. Til o‘rganish (ya’ni ona tildan boshqa tilda so‘zlashish, tushunish, yozish va o‘qish) murakkab psixologik va lingvistik jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Tilni faqat grammatika qoidalarini yoki lug‘atlarni yodlash orqali o‘rganish yetarli emas; psixik jarayonlar (masalan, idrok, xotira, e’tibor, strategiyalar, motivatsiya) bunda juda muhim rol o‘ynaydi. Shu bois, tilshunoslik, psixologiya va pedagogika yo‘nalishlarida bir qator nazariy va empirik tadqiqotlar olib borilgan. 359 Psixolinguistika va til o‘rganish • Psixolinguistika — tilni tushunish, ishlab chiqarish va tilni o‘zlashtirish jarayonlarining psixologik, neyrobiologik va lingvistik jihatlarini o‘rganuvchi soha. • Psixolinguistika til o‘rganish jarayonini ichki (learnerlarning idrok jarayonlari) va tashqi (lingvistik input, ijtimoiy muhit) omillar orqali tushunishga yordam beradi. • Misol uchun, formulatik ketma-ketliklardan (formulaic sequences) foydalanish va ularning og‘zaki erkinlikka ta’siri psixolinguistik nuqtai nazardan tadqiq qilingan. • Psixik jarayonlarning asosiy komponentlari Quyidagi jadvalda (1-jadval) til o‘rganish jarayonida muhim bo‘lgan psixik jarayonlar va ularning funksiyalari keltiriladi: 1-jadval Jarayon Tavsif / Funksiya Til o‘rganishga ta’siri Idrok (perception) Ma’lumotlarni his qilish va ularni til shakliga aylantirish Tinglab tushunish va o‘qishdagi inputni qabul qilish uchun zarur E’tibor (attention) Ma’lumotlarga ma’qsadli nazar bilan e’tibor qaratish Inputni “selektiv” qabul qilish — keraksiz ma’lumotlarni chetlash Xotira (memory) Ma’lumotlarni saqlash va eslash Leksik birliklar, grammatik formalar, frazeologik birliklar saqlanadi Kognitiv strategiyalar Rehberlik qiluvchi ichki yo‘llar (masalan, tuzilma tahlili, inferensiya qilish) Til malakasini shakllantirish va murakkab matnlarni tushunishda qo‘llaniladi Metakognitsiya O‘quvchi o‘zining fikrlash jarayonlarini kuzatishi va boshqarishi Til o‘rganuvchi o‘z o‘rganish strategiyalarini tahlil qilib, takomillashtira oladi Motivatsiya va hissiy omillar Til o‘rganishga psixologik “motiv” va hissiy holatlar Aniqlik, xavotir, qiziqish til o‘rganishni rag‘batlantiradi yoki to‘sqinlik qiladi • Banaruee va boshqa olimlar tomonidan olib borilgan sistematik sharhlar psixik jarayonlarning til o‘zlashtirishdagi murakkabligi va turli nazariy modellarni solishtirishga quyidagi masalalarga urg‘u beradi: • Kognitiv nuqtai nazar til o‘rganishda “faol konstruktsiya” rolini ta’kidlaydi: o‘rganuvchi passiv qabul qiluvchi emas, balki inputni tahlil qilib, o‘z ichki modelini barpo qiladi. • Complexity Dynamic Systems Theory (KDS) nuqtai nazardan til o‘rganish murakkab, dinamik va o‘zaro bog‘langan omillarning o‘zgarishi orqali rivojlanadi. • Empirik misollar va tadqiqotlar • Xitoyda o‘tilgan tadqiqot formulatik ketma-ketliklar (formulaic sequences) va og‘zaki ravonlik (oral fluency) o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatdi: ko‘plab ketmaketliklar tezlikni oshiradi, pauzalarning sonini kamaytiradi. 360 • Til o‘rganishdagi psixologik-hissiy jihatlar (masalan, texnologiyani o‘qitishga qarshi fikrlar) o‘quvchilarning til darslaridagi munosabatini shakllantiradi. • Kognitiv nazariyalar til o‘rganishda kognitiv individual farqliliklar (masalan, ishchi xotira, intellektual qobiliyatlar) ning rolini muhokama qiladi. • Mavzu yuzasidan mavjud muammolar, cheklovlar va ularning muhokamasi: • Psixik jarayonlar bilan til o‘rganish o‘rtasidagi sabab-natija munosabatlarini aniqlash qiyin, chunki ko‘p omillar o‘zaro bog‘liq. • Har bir o‘rganuvchi turli strategiyalar va kognitiv xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin — umumiy tug‘ma formulalar tuzish qiyin. • Kognitiv nazariyalar ijtimoiy va madaniy kontekstni yetarlicha inobatga olmay qolishi mumkin; til o‘rganishni yagona ichki psixik jarayon orqali tushuntirish yetmaydi (ijtimoiy-konstruktiv nazariyalar bu nuqtai nazarni to‘ldiradi). • Tadqiqotlarda ko‘pincha o‘tkazilgan testlar va eksperimentlar laboratoriya sharoitlarida bo‘lishi, haqiqiy til muloqoti sharoitidan uzoqroq bo‘lishi mumkin.Xulosa va tavsiyalar Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, psixik jarayonlar — idrok, e’tibor, xotira, strategiyalar, metakognitsiya va hissiy komponentlar — til o‘rganish jarayonida asosiy rol o‘ynaydi. Ular til malakasini shakllantirish, inputni qabul qilish va qayta ishlash, xatolarni tuzatish va tilni avtomatlashtirishga salmoqli hissa qo‘shadi. Tadqiqotlar natijalaridan kelib chiqib, til o‘rgatuvchilarga quyidagilar tavsiya etiladi: 1. O‘quvchilarning kognitiv strategiyalarini o‘rgatish va rivojlantirish (masalan, inferensiya, taxmin qilish, ma’nolarni podobnoma orqali tushunish). 2. Metakognitiv faoliyatni rag‘batlantirish (o‘quvchiga o‘z o‘rganishini tahlil qilish va boshqarish ko‘nikmalarini berish). 3. Darslarda turli e’tibor rejimlari (selektiv e’tibor, nazoratli e’tibor) va xotiraga bog‘liq mashqlarni qo‘llash. 4. Hissiy jihatlarga e’tibor berish: motivatsiya, xavotir, qiziqish, stressni boshqarish — bu omillar til o‘rganish samaradorligiga katta ta’sir qiladi. 5. Darslar rejasini real til muloqoti sharoitiga yaqinlashtirish, interaktiv va kontekstga boy mashg‘ulotlar orqali psixik jarayonlarni eng yaxshi ishlashi uchun sharoit yaratishdan iborat. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Banaruee, H., Khatin-Zadeh, O., & Farsani, D. (2022). The challenge of psychological processes in language acquisition: A systematic review. Cogent Arts & Humanities. 2. Dey, M., & Sawalmeh, M. H. (2021). Psychological Processes in Language Learning and Teaching: Methods and Approaches of Psycholinguistics. British Journal of Applied Linguistics. 361 3. Ermolova, T. V., Makhmudova, S. M., & Litvinov, A. V. (2025). The Peculiarities of Foreign Language Learning and Acquisition Processes: Psychological and Linguistic Factors. Journal of Modern Foreign Psychology. 4. Koshel, T., Manuylova, N., Revyakina, N., & Sakharova, E. (2019). Psychological approach to foreign language teaching. SHS Web of Conferences. 5. Zakirova, R., & Umarova, D. (2023). Analyzing the Psycholinguistic Processes Related to Language Acquisition, Production and Interpretation. Proceedings of International Conference on Scientific Research in Natural and Social Sciences.