scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

СИНХРОН ТАРЖИМА: МАҚСАДГА ЭРИШИШ ЙЎЛЛАРИ ВА ИШ УСЛУБЛАРИ

Meliyeva Nargizaxon Bahodirovna

Full text

1005 СИНХРОН ТАРЖИМА: МАҚСАДГА ЭРИШИШ ЙЎЛЛАРИ ВА ИШ УСЛУБЛАРИ Meliyeva Nargizaxon Bahodirovna Renessans educational university senior teacher, [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17933966 Аннотация. Синхрон таржиманинг (СТ) умумий таржимашунослик тизимидаги ўрни ва хусусиятлари жуда кенг ва синхронист таржимада чуқурроқ билим ва кўникма талаб қилинади. Синхрон таржимада бир вақтнинг ўзида оғзаки таржима турларининг, хусусан кетма-кет таржимадан семантаграфик таржима ва турли хил шакл ва уссуллардан фойдаланади. Шунингдек, таржима бу маданиятларни боғловчи ўзига хос кўприкдир. Хоҳ ёзма таржима бўлсин, хоҳ оғзаки таржима бари бир қайсидир маънода маданиятлар алмашинуви ва танишувини юзага келтиради. Ҳар бир тилда шу миллатнинг дунёқараши, руҳияти ва ўзлиги акс этади. Таржимани амалга оширишда таржимонга янада оғир вазифа юкланади. Бугунги кунда давлат раҳбарларининг учрашувларида, халқаро конференцияларда синхрон таржимадан кенг фойдаланилмоқда. Бу каби синхрон таржима жараёнларининг асосий мавзуси сиёсат, қўшни ва халқаро майдондаги сиёсий муҳит ҳақида бўлиши табиий ҳолдир. Сиёсий таржимани амалга оширишда тажрибали таржимон доимо нотиқ нутқидаги яширин икки тарафламаликни ҳисобга олади. Чунки бир давлат сиёсий контекстида позитив маъно англатган сўз иккинчи бир тилга синхрон таржима қилинаётганда негатив маъно касб этиши ҳолатлари кўп учрайди. “Сиёсат — бу санъат” деган гап бежиз айтилмаган. Негаки, сиёсатда турли хил сиёсий метафоралар, эвфемизмлар кўп қўлланилади. Шу сабабли синхрон таржимон таржима жараёнида бир томондан, амалий ва ёрдамчи моҳияти унга аниқ бўлган клиплар ҳамда анъанавий иборалар билан иш олиб боради. Иккинчи томондан эса сиёсатчи юбораётган хабар ва мазкур хабар, биринчи навбатда, ҳақиқатда кимга йўналтирилганини аниқ англаб олиш зарурияти билан ишлайди. Сиёсий контекст ва дипломатик тилга хос нозикликлар борасидаги билимли таржимон хабарнинг барча урғу берилган қирраларини аниқ етказиб бериши ва зарур бўлса, матнга ана шу эмосионал-ифодали оҳангни киритишига имкон беради. Ушбу мақолада синхрон таржиманинг арабча–ўзбекча комбинациясида сиёсий лексиканинг берилиши, сиёсий мавзудаги синхрон таржима жараёнида давлат раҳбарлари ва арабча бирликлар давлатлатларида мансабдор шахсларга нисбатан ишлатиладиган арабча мурожаат бирликлари турли хил мисоллар ва далиллар орқали таҳлил қилинган. Таянч сўз ва иборалар: Синхрон таржима, стратегия, алоқанинг семантик-стилистик тузилиши, динамик, статистик, кутиш стратегияси, кетма-кет таржима. Аннотация. Роль синхронного перевода (СП) в общей системепереводаипотребность в глубоких знаниях и навыках перевода должны быть очень широкими и полезными. Производство в синхронном переводе состоит из видов устного перевода, смыслового перевода из серийного перевода, различных форм и методов, перевод является уникальным мостом, соединяющим эти культуры. Будь то письменный или устный перевод, он в некотором смысле обеспечивает связь и знакомство с культурами. Каждый язык отражает мировоззрение, психику и самобытность этого народа. Это возлагает на переводчика более сложную задачу при выполнении перевода. Сегодня перевод широко используется на встречах глав государств, 1006 международных конференциях. Естественно, что основная стратегия такого процесса переработки должна быть связана с политической обстановкой на соседней и международной арене. Осуществляя политический перевод, опытный переводчик всегда наблюдает скрытую двусмысленность в речи оратора. Потому что слово, имеющее положительное значение в политическом контексте государства, может приобрести отрицательное значение при обратном переводе на язык. Не случайно «политика — это искусство». Ведь в политике часто используются различные политические метафоры и эвфемизмы. Для этого и переводчик, с одной стороны, в процессе перевода работает с практичными, четкими по действию кларами и традиционными фразами. С другой стороны, политик работает с отправляемым сообщением и необходимостью четко понимать, кому это сообщение на самом деле адресовано в первую очередь. Знающему переводчику вопросов политического и дипломатического языка должна быть придана конституционная ясность, подчеркивающая посыл и, при необходимости, позволяющая тексту раскрыть тот эмоциональноэкспрессивный тон. В данной статье на различных примерах и анализах анализируется политическая лексика в арабо-узбекской политике перевода, процессы перевода на политическую тему, единицы личного арабского обращения к чиновникам в арабских странах. Опорные слова и выражения: Синхронный перевод, стратегия, семантикостилистическая структура общения, динамическая, статистическая, выжидательная стратегия, последовательный перевод. Abstract. The role and characteristics of simultaneous translation (ST) in the general system of translation are very wide, and deeper knowledge and skills are required from simultaneous translator. The translator uses simultaneous interpretation of different types of interpretation, in particular, semantic translation from serial translation and different forms and methods. Translation is also a unique bridge which connects these cultures. Whether it is a written translation or an oral translation, at a certain degree it creates an exchange and acquaintance of cultures. Every language reflects the worldview, psyche and identity of that nation. It gives a heavier task for the translator when performing the translation. Today, simultaneous translation is widely used in meetings of heads of state and international conferences. It is natural that the main topic of such simultaneous translation processes is about politics, the political environment in the neighboring and international arena. In carrying out political translation, an experienced translator always takes into account the hidden ambiguity in the speaker’s speech. This is because in the political context of a country, a word that has a positive meaning often has a negative meaning when it is simultaneously translated into another language. It is no coincidence that "Politics is an art." After all, various political metaphors and euphemisms are often used in politics. Therefore, on the one hand, in the process of simultaneous translation, the translator works with traditional phrases, the practical, auxiliary essence of which is clear to him. On the other hand, he works with the message the politician is sending and therefore has to clearly understand to whom it is actually addressed. A knowledgeable interpreter of the political context and subtleties of diplomatic language allows the translator to clearly convey all the emphasized aspects of the message and, if necessary, to add that emotional-expressive tone to the text. This article analyses the presentation of political vocabulary in the Arabic-Uzbek combination of simultaneous translation, the Arabic units of address used in the process of simultaneous translation on a political topic for heads of state and officials in Arab states through various examples and evidence. Simultaneous translation, strategy, semantic-stylistic structure of communication, dynamic, statistical, waiting strategy, serial translation. Keywords and expressions: Simultaneous translation, strategy, semantic-stylistic structure of communication, dynamic, statistical, expectant strategy, consecutive translation. 1007 Кириш. Таърифланган механизмлар СТ инсоннинг коммуникатив фаолиятининг алоҳида тури сифатида мавжудлигига имкон беради, унинг энг характерли хусусияти нутқ актида таржимоннинг алоҳида роли бўлиб, таржиманинг коммуникатив моделини кўриб чиқишда - маълумотлар тушунчаларининг сўзма-сўз маъносида маърузачи ёки тингловчининг роли билан тўлиқ боғлиқ эмас. Таржимон нутқни такрорлаши ва ахборотни фаол идрок этишига қарамай, нутқ актида воситачи сифатида иштирок этади. У воситачи бўлиб, маърузачи ва тингловчи ўртасида ўрнатилган маълумот каналини таъминлайди. Бундан келиб чиқадики, таржимон ўз фаолияти давомида ахборот оқимини ўзгартирмайдиган, балки тезлаштирадиган шундай стратегия ва тактикаларни танлаши керак. Бундай ҳолда, қўшма корхонага хос бўлган эргономик хусусиятларни ҳисобга олиш муҳимдир. Ушбу турдаги таржимадан фойдаланиш шартлари билан белгиланадиган ва синхрон таржимонга юкланган вазифани ҳал қилишда маълум стратегия ва тактикаларни танлашга таъсир қилувчи СПнинг эргономик хусусиятларига қуйидагилар киради: - махсус жиҳозлардан фойдаланиш зарурати (наушниклар ва микрофон); - таржимоннинг стресс ҳолатини рағбатлантириши мумкин бўлган экстремал иш шароитлари 1 Г. Э. Мирамнинг фикрига кўра, "Синхрон таржимон томонидан доимо бошдан кечириладиган руҳий стресс ва физиологик ноқулайлик бу касбни синовчи учувчи касби билан бир қаторга қўяди"2 СП нинг экстремал шартларига таржиманинг қайтарилмаслигибилан боғлиқ бўлган синхрон таржимон ишининг қуйидаги хусусиятлари киради: тинглаш ва гапириш жараёнларининг бир вақтдалиги, вақт бирлиги учун чекланган маълумотлар ва таржимани охиригача бажариш зарурати. баёнотнинг манба тилда идрок этилиши, спонтанлик (нутқ матни олдиндан тайёрланиб, таржимонга тақдим этилган ҳоллар бундан мустасно). Бундан ташқари, синхрон таржимоннинг иши, қоида тариқасида, ёпиқ маконда содир бўлади. Юқоридаги барча хусусиятлар қўшма корхонани муваффақиятли амалга ошириш учун зарур бўлган стратегия ва тактикаларни танлашга таъсир қилади. Хулоса: Бугунги кунда давлатлар ўртасида иқтисодий, сиёсий, маданий, фан, тиббий ва бошқа бир қатор соҳаларда алоқаларнинг кучайиши синхрон таржимага бўлган талабни кучайишига сабаб бўлмоқда. Албатта синхрон таржимага бўлган талабнинг кучайиши унинг бир қатор муаммоларига жавоб топишга олиб келади. Ҳар хил мавзуларда бўладиган конференсиялар тилини синхрон равишда таржима қилиб беришнинг ўзига хос қийинчиликлари бор. Чунки бундай синхрон таржима жараёнларида айнан шу соҳага доир бўлган терминларгина қўлланилади холос. 1008 Энг кўп бўладиган синхрон таржима жараёнларидан бири бу сиёсий мавзуда бўладиган синхрон таржима жараёнидир. Давлат раҳбарлари, ҳукумат раҳбарлари ва давлат ҳокимиятининг турли мансабдор шахслари ўртасида бўлиб ўтадиган сиёсий конференсиялар нутқини таржима қилиб бериш синхрон таржимондан катта маҳорат талаб қилади. Чунки синхрон таржима бадиий таржимадан тубдан фарқ қилиб, синхрон таржимоннинг олдига кўплаб вазифаларни юклайди. Бундан ташқари, таржима стратегияси ва тактикасини қўллашда учта босқични ажратиб кўрсатиш мумкин: 1) олдинги таржима (истиқболли); 2) ҳақиқий (синхрон); 3) кейинг таржима (ретроспектив). Таржимагача бўлган босқичда асосий стратегия ва тактика таржиманинг барча турлари учун бир хил бўлади. Асосий стратегия СТ жараёнига тайёргарлик стратегияси боʻлиб, у СТнинг асосий механизмлари фаолиятини оптималлаштиришга қаратилган бир қатор тактикаларни оʻз ичига олади. Ушбу тактикалар СТ, синхрон таржиманинг комуникатив ҳолати, алоқанинг семантикстилистик тузилишини ҳисобга олишни ўз ичига олади, бу СТКҲ ва АСС таркибий қисмларининг барча омилларини аниқлаш ва боғлаш орқали амалга оширилади. Бу таржимон онгида таржима ҳолатининг нисбатан аниқ тасвири пайдо бўлиши учун зарур бўлиб, бу эҳтимоллик прогнози механизми учун зарурий шартдир. Т. И. Голикова ва А. А. Элистратованинг "Таржима жараёнида истиқболли ва долзарб тактикалар" нашрида таржимадан олдинги босқичда қўлланиладиган тактика психологик тайёргарликни ўз ичига олади, бу стрессни энгиллаштиришнинг бир қатор усулларини ўз ичига олади, масалан: "лангар". (онгни маълум бир ҳолатга маҳкамлаш), ижобий тасвирлар ва келажакка боғланиш. Синхрон таржиманинг ҳозирги босқичида бир қатор стратегия ва тактикалар қўлланилади, улар таржима ҳолатига бевосита тайёргарлик кўриш, машғулотлар ва жисмоний чидамлилик туфайли мумкин бўлиб, улар СТ функсионаллигини ташкил этувчи СП механизмларининг ишлаши учун асос яратади. тизими. В.М.Илюхин оʻзининг номзодлик ишида СПда стратегияга қуйидаги таʼрифни беради: “СТда стратегия - бу таржима вазифасини бажариш усули боʻлиб, у жоʻнатувчининг коммуникатив ниятини манба тили МТдан таржима тили ТТга адекват тарзда оʻтказишдан иборат. сўзловчининг маданий ва 1009 шахсий хусусиятлари, асосий даражаси, тил суперкатегорияси ва пастки категориялари 1 "Тактика" тушунчаси Илюхин томонидан киритилмаган, чунки бу ҳолдау стратегияни амалда амалга ошириш деб тушунилади. Биз ушбу контсептсияни стратегияни амалга ошириш имкониятини таъминлайдиган ҳаракат сифатида кўриб чиқамиз, биз буни таржима вазифасини ҳал қилишга қаратилган ҳаракатлар мажмуи сифатида тушунамиз. В. М. Илюхин қўшма корхонада стратегиянинг икки турини ажратиб кўрсатади: вақт омили билан боғлиқ стратегиялар ва статик омиллар туфайли стратегиялар. Келинг, улар учун "динамик" ва "статик" стратегиялар тушунчаларини киритамиз. Динамик стратегиялар синов ва хато тактикасини ва пауза тактикасини ўз ичига олган кутиш стратегиясини, шунингдек, тўхтатиб туриш тактикасини, СТда чизиқлиликни сақлаш тактикасини ва эҳтимоллик прогнозлаш механизми (ЭПМ) ишлашига асосланган эҳтимоллик прогнозлаш тактикасини ўз ичига олган вақтни ошириш стратегиясини ўз ичига олади. Статик стратегиялар белгиларни таржима қилиш стратегиясини ва сиқишни ва декомпрессия тактикасини ўз ичига олган чизиқли матнни ўзгартириш стратегиясини ўз ичига олади. Кутиш стратегияси маълум бир вақтни ўтказиб юбориш орқали имкон қадар кўпроқ маълумот олишга қаратилган ҳаракатлардан иборат. Синов ва хато тактикаси, А.Д.Швайтсернинг фикрига кўра, "танловнинг маълум мезонларига жавоб бермайдиган вариантларни рад этиш орқали оптимал ечимга кетма-кет яқинлашиш" тактикасидир.Бундай ҳолда, синхрон таржимон, кенг контекст бўлмаганида, маълум бир тушунчанинг тўғри таржимасига ишончи комил бўлмаган ҳолда, унинг рамзий таржимаси тўғрисида қарор қабул қилади, бу хато бўлиши мумкин. Кейинчалик, таржимон тўғри вариантни киритиш орқали ёъл қўйган хатосини тузатади. Ушбу тактика кўпинча синхрон таржимонда нутқнинг транскрипти бўлмаганда қўлланилади. Пауза тактикаси шундан иборатки, таржимон таржима пайтида қисқа пауза қилади, бу гапнинг маъносини тушуниш учун зарур бўлган кенгроқ контекстни олиш учун этарли. Вақтдан ютиш стратегияси вақтни тежашга қаратилган ва стрессли вазиятда изчил ахборот оқимини таъминлашга имкон берадиган тактикалар тўпламини ўз ичига олади. В.М.Илюхиннинг нуқтаи назари бўйича, тўхташ тактикаси "таржима қилинган материални этказиб беришни секинлаштириш ёки жуда узун паузани 1 Голикова, Т. И. Проспективные и актуальные тактики в процессе устного перевода / Т. И. Голикова, А. А. Елистратова // Материалы ежегодной научной конференции преподавателей и аспирантов университета, часть 4ая. - Минск: МГЛУ, 2007. - С.155 - 156.( Golikova, T. I. Prospectiveandactualtacticsintheprocessoforal 1010 тўлдириш учун янги ҳеч нарса бўлмаган мавзули маълумотларни такрорлаш орқали вақтни ютишга уринишдан иборат”2 . Ушбу стратегия таржимон бўшлиқни тўлдириш учун этарли маълумотга эга бўлганда қўлланилади. СТ да чизиқлиликни сақлаб қолиш тактикаси симултане таржимони матннинг минимал қайта тузилиши билан манба матнидан маълумотни узатади, яъни. у “бир семантик гуруҳни бирин-кетин, бир вақтнинг ўзида узатилаётган маълумотларнинг уйғунлиги ва изчиллигини сақлаб, мураккаб жумлаларни содда компонентларга ажратган ҳолда” таржима қилади. Эҳтимолий прогнозлашнинг тактикаси шундан иборатки, СТ давомида синхрон таржимон кейинги маълумотларни олдиндан кўришга ҳаракат қилади вашу билан вақтни олади. Ушбу тактикани қўллаш кенг контекст мавжудлиги туфайли мумкин бўлади. Имо-ишорали таржима стратегияси, баъзи ҳолларда, бир вақтнинг ўзида таржимон бир қатор сабабларга кўра, матннинг у ёки бу таркибий қисмларини сўзма-сўз, сўзма-сўз таржимасига мурожаат қилиш зарурати билан боғлиқ. нутқ матнининг маълум бир қисмини этарлича яхши тушунмаслик, шу билан бирга уни таржима қилиш керак. Таърифланган стратегиядан фақат охирги чора сифатида фойдаланиш керак, чунки уни ҳаддан ташқари ишлатиш литерализмга олиб келиши мумкин. Чизиқли матнни ўзгартириш стратегияси матнни янада ихчам (сиқиш тактикаси) ёки кенгайтирилган шаклга (декомпрессия тактикаси) айлантиришга қаратилган. Ушбу стратегия матннинг турли даражаларида ишлайдиган сиқиш механизмининг ишлаши билан таъминланади. СТ нинг таржимадан кейинги босқичи хатолар устида ишлаш, қўшимча маълумот тўплаш ва олинган маълумотларни тизимлаштириш, шунингдек, СТ давридаги психологик ҳолатни баҳолашни ўз ичига олган таржимадан кейинги таҳлил стратегиясидан фойдаланиш билан тавсифланади. Синхрон таржима таржиманинг яна бир мураккаб жихати бу нутқ фаолиятининг психолингвистик хусусиятлари, шу жумладан кирувчи сигнални идрок етиш хусусиятлари, лингвистик ахборотни қайта ишлашнинг турли босқичларида хотиранинг ишлаши, таржима тилида сўзлашувчининг яратиш хусусиятлари, шунингдек, қилинган таржима ечимини назорат қилиш хусусиятлари билан боғлиқ. Таржима одатда тарихий-маданий, адабиётшунослик, лисоний-услубий, рухшунослик йўналишларида тадкик этилади. Аммо бу йўналишларнинг барчаси ё бевосита, ё билвосита мазкур сохаларнинг бири — лисонийуслубий йўналишида ўз аксини топади, чунки таржима ҳамма вақт тил материаллари билан иш кўришни тақозо этадиган жараёндир. Бинобарин, таржима назариясида икки тил лингвистик-стилистик воситалари билан боғлик лисоний тадқиқ йўналиши алоҳида ўрин тутади.1 Демак таржима амалиётини 1011 ҳатто адабиётшунослик йўналишида ҳам, аксарият ҳолларда тил ходисаларини таҳлил қилиш орқали амалга оширилади. Таржима хусусида гап борар экан, бир тилдан иккинчи тилга алоҳида сўзларни, сўз бирикмаларини, бутун бир асарни таржима қилиш назарда тутилади. Таржима тенг маънолилик (муқобиллик) ни тақозо қилади, бошқача қилиб айтганда, амалга оширилган таржима аслиятга мазмун жиҳатдан мувофиқ бўлиши лозим. Бу еса мазкур таржима турининг бошқа хусусиятларини ва биринчи навбатда қатъий вақт чегарасини белгилайди: синхрон таржимонга фақат сўзловчи томонидан нутқ етказиш вақти берилади. Бу жараён таржимоннинг кетма-кет таржимаси учун бироз вақт берилади. Шунинг учун, синхрон муваффақият учун асос таҳлил ва синтез (яъни, фикрлаш) орқали емас, балки шартли рефлекслар орқали таржима қилиш имконини беради. Таржимон сўзловчининг нутқи қандай бўлишидан қатъий назар, уни таржима қилиши керак. Шунинг учун таржимон билан сўзловчининг ўртасида ўзаро бир-бирини тушуниш ётади.2 Бундан ташқари, синхрон таржиманинг ўзига хос хусусияти сегментли характер деб аталади: синхрон таржимон матнни қабул қилиб сегментларда таржима қилади, кетма-кет таржимада эса таржимон аввал бутун матнни тинглайди. References: 1. Alshinbayeva. K : ,, Methodology of simultaneous translation: some strategies and features” 2003 2. Barik H .C. A ,, A study of simultaneous interpretation, University of north California,1969 3. Barik , Henri ,,Simultaneous interpretation: temporal and quantitive data. Language and speech, 1973 4. Chernov , Ghelly ,,Inference and anticipation in simultaneous interpreting: A probability – prediction model. Amstrerdam / Philadelphia; John Benjamins, 2004 5. Christoffels, Ingrid ,, Cognitive studies in simultaneous interpreting “ . Amsterdam ,2004