SSIQLIK TASHUVCHI OQIMLARNI TURBULIZATSIYALASH

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 38 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17940345 ISSIQLIK TASHUVCHI OQIMLARNI TURBULIZATSIYALASH Ch.T. Pulatova Toshkent davlat texnika universiteti 1 bosqich tayanch doktoranti ANNOTATSIYA Ushbu maqolada issiqlik tashuvchi oqimlarning turbulizatsiyalash jarayoni, uning fizik mohiyati va sanoat jarayonlaridagi ahamiyati yoritilgan. Turbulizatsiya issiqlik almashinuvi samaradorligini oshirishi, quritish va sovutish texnologiyalarida jarayonni jadallashtirishi ilmiy asosda tushuntiriladi. Shuningdek, turbulizatsiya darajasini boshqarish usullari, geometrik o‘zgarishlar, oqim parametrlarini sozlash va kompyuter modellashtirishning qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari sanoat issiqlik almashinuv tizimlarining energiya samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: turbulizatsiya, issiqlik almashinuvi, oqim tezligi, quritish jarayoni, suyuqlik dinamikasi, CFD modellashtirish, energiya samaradorligi. АННОТАЦИЯ В статье рассматривается процесс турбулизации теплоносителей, его физическая сущность и влияние на эффективность теплообмена в различных промышленных процессах. Показано, что турбулизация усиливает интенсивность переноса тепла, ускоряет процессы сушки и охлаждения. Изложены методы управления турбулизацией, включая изменение геометрии каналов, регулирование параметров потока и использование компьютерного моделирования. Представленные результаты способствуют повышению энергоэффективности теплотехнических систем. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 39 Ключевые слова:турбулизация, теплообмен, скорость потока, процессы сушки, динамика жидкостей, CFD-моделирование, энергоэффективность. ANNOTATION This article discusses the turbulence enhancement of heat-carrying flows, its physical principles, and its significance in industrial applications. Turbulization increases heat-transfer efficiency and accelerates drying and cooling processes. Methods for controlling the turbulence level—including geometric modifications, flow parameter adjustment, and computer-based simulations—are analyzed. The findings contribute to improving the energy efficiency of industrial heat-exchange systems. Keywords: turbulization, heat transfer, flow velocity, drying processes, fluid dynamics, CFD modeling, energy efficiency. Issiqlik tashuvchi oqimlar (issiq suyuqliklar yoki gazlar) issiqlikni bir joydan boshqa joyga uzatishda ishlatiladigan muhim fizik hodisa. Odatda, issiqlik tashuvchi oqimlarning samaradorligi, turbulizatsiya darajasiga, ya’ni oqimning notekisligi va harakatning tartibsizligiga bog‘liq bo‘ladi. Turbulizatsiya holati deb, suyuqlik yoki gaz oqimining shiddatli, notekis va keskin o‘zgaruvchi holatiga aytiladi. Bu jarayon issiqlikni samarali uzatishga imkon yaratadi.[1,3,7] Issiqlik tashuvchi oqimlarning turbulizatsiyalash jarayoni, odatda, quritish, sovutish va kimyoviy reaktorlar kabi sanoat jarayonlarida juda muhim rol o‘ynaydi. Turbulizatsiya va issiqlik uzatish Turbulizatsiya suyuqlik yoki gaz oqimi ichida notekis va murakkab harakatlarni keltirib chiqaradi. Turbulizatsiya mavjud bo‘lganda, vertikal yoki spiral harakatlar, tezlik o‘zgarishlari va aylanishlar yuzaga keladi. Buning natijasida: • Oqimning tezligi va harorati taqsimlanishi o‘zgaradi. • Issiqlik almashinuvi kuchayadi, chunki issiqlik almashinuvchi yuzalar tez-tez o‘zaro to‘qnashib, harorat farqlarini tezda tarqatadi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 40 Bu jarayonni, energetika, mashinasozlik yoki kimyoviy ishlab chiqarish kabi sohalarda, yuqori samarali issiqlik almashinuvchi qurilmalar yoki quritish tizimlarini yaratishda qo‘llash mumkin.[7] Turbulizatsiyaning issiqlik uzatishga ta’siri Turbulizatsiya issiqlik uzatish jarayonini jadallashtiradi: 1. Oqimning tezligini oshirish: Turbulizatsiya orqali molekulalar va makroskopik oqim elementlari tez-tez va yuqori tezlikda o‘zaro to‘qnashadi, bu issiqlik almashinuvini jadallashtirishni ta’minlaydi. 2. Suv va gazning aralashuvi: Turbulizatsiya suyuqlik va gazlarning yuqori darajadagi aralashuvini taminlaydi, natijada issiqlik uzatish koeffitsienti oshadi. 3. Yuqori samaradorlik: Issiqlikni uzatish jarayonida energiya tejash va jarayonning samaradorligini oshirish mumkin bo‘ladi. Masalan, quritish jarayonida turbulizatsiya yuqori samarali issiqlik almashinuvini va suv bug‘lanishini jadallashtiradi. 4. Issiqlik almashinuviga ta’siri: Turbulizatsiyalangan oqimlar yordamida yuqori haroratdagi qismlar tezda samarali sovutiladi. Turbulizatsiyani boshqarish usullari Turbulizatsiya ko‘plab sanoat jarayonlarida qo‘llaniladi, bunda uning jadalligi va samarasini boshqarish zarur. Turbulizatsiyani boshqarish uchun quyidagi usullar ishlatiladi[4,5,7]: Turbulizatsiyani jadallashtiris: • Oqim tezligini oshirish: Issiqlik tashuvchi oqimlarni yuqori tezlikda harakatlantirish, masalan, ventilyatorlar yoki kompressorlardan foydalanish orqali oqimni turbulizatsiyalash mumkin. • Oqimni toraytirish: Oqim ku’lamini kamaytirish, ko‘p xolatrlarda oqimni tor va ensiz kanallar orqali o‘tkazilishi, shuningdek notekis holatlarni yaratadi. Geometrik o‘zgarishlar • Quvurlarning shakli: Turbulizatsiya jadalligini oshirish uchun kanal yoki quvur u’lchamlarini o‘zgartirish mumkin. Quvurlar ichidagi keskin burilishlar, kengayish SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 41 yoki torayihish joylari, oqim yo‘liga turli turbulizatorlarni o‘rnatish turbulizatsiyani kuchaytiradi. Suyuqlikning xususiyatlarini boshqarish • Qovushoqlikni kamaytirish: Past qovushoqli suyuqliklarni qo‘llash turbulizatsiyani jadallashtiradi va issiqlik tashish samaradorligini oshiradi. • Gazlarning sifatini o‘zgartirish: Gazning zichlığı va issiqlik o‘tkazuvchanligi kabi xususiyatlari turbulizatsiya darajasiga ta’sir qiladi. Turbulizatsiya aning quritish jarayonidagi roli Quritish jarayonlarida turbulizatsiya issiqlikni samarali uzatish uchun juda muhimdir. Turbulizatsiya quyidagi jarayonlarda samarali ishlatiladi: 1. Suyuqlikni bug‘latish: Suyuqlikni bu’latish jarayonlari turbulizatsiya yordamida jadallashtiriladi. 2. Sanoat quritish tizimlari: Quritilgan mahsulotlar ishlab chiqarish, suvni bug‘ga aylantirib b qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini quritish kabi jarayonlarda yuqori samaradorlikka erishish uchun turbulizatsiya qo‘llaniladi. 3. Tezkor sovutish: Issiqlik almashinuvinini jadallashtirish va mahsulotning sifatini saqlab qolish uchun, yuqori jadallikdagi turbulizatsiya yordamida issiqlik uzatish jarayoni kuchaytiriladi. 4. Past samarali issiqlik uzatish tizimlari: Sanoat pechlari yoki ko‘mirli pechlarda energiya tejash va issiqlik almashinuvi samaradorligini oshirish uchun turbulizatsiyash usullari mavjud. Turbulizatsiyaning tuziilishi va dasturiy modeli[2,5] Issiqlik tashuvchi oqimlarni turbulizatsiyalash jarayonini o‘rganish va optimallashtirish uchun ko‘plab kompyuter modellari va simulyatsiya dasturlari mavjud. Bunday modellarni ishlatish orqali: • turbulizatsiya darajasi va issiqlik uzatish koeffitsienti kabi parametrlar aniq hisoblanadi. • turbulent oqimlarning geometrik shakli va tizimning boshqa xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 42 • turbulizatsiyaning energiya samaradorligi va tizimning issiqlik o‘tkazuvchanligiga ta’siri o‘rganiladi. Modellashtirish usullari CFD (Computational Fluid Dynamics) dasturlarini o‘z ichiga oladi, bu real tizimlarda turbulizatsiya va issiqlik uzatish samaradorligini jadallhtirishga yordam beradi. Xulosa. Issiqlik tashuvchi oqimlarning turbulizatsiyalash jarayoni quritish, bug‘latish va boshqa sanoat jarayonlarini jadallashtirishda katta rol o‘ynaydi. Turbulizatsiya oqimlarning issiqlikni samarali uzatilishini ta’minlaydi, bu energiya tejash, samarali quritish va sovutish tizimlarini yaratishda muhimdir. Oqimning shiddatli va notekis bo‘lishi, ayniqsa, sanoat jarayonlari uchun samaradorlikni jiddiy oshirishi mumkin. Turbulizatsiya boshqarish, kompyuter modellash va simulyatsiyalash tadqiqotlari asosida yanada samarali ishlatilishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Carrera-Escobedo, J.L. et al., Thermal Science, 2019. 2. Diop, S.N. et al., Rotary Drum Dryer Heat Transfer, ResearchGate, 2020. 3. G.M. & D.M., Enhancement of Convective Drying using Ultrasound, MDPI, 2021. 4. Sukmawaty et al., IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 2021. 5. Pope, S. B. Turbulent Flows. — Cambridge University Press, 2000. 6. Bergles, A. E. “Techniques to Enhance Heat Transfer.” Handbook of Heat Transfer, 2002. 7. Saidov, S., Abdurahmonov, A. Issiqlik almashinuv va uzatish nazariyasi. — Toshkent: O‘zMU nashriyoti, 2019.