MULOQOT PSIXOLOGIYASI TEMPERAMENT XARAKTER

14 MULOQOT PSIXOLOGIYASI TEMPERAMENT XARAKTER Raxmatova Ruxshona Chirchiq davlat pedagogika universiteti Aniq fanlar fakulteti Amaliy matematika yoʻnalishi25/1 guruh talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17942513 Annotatsiya: Ushbu ishda muloqot psixologiyasi, temperament turlari va xarakter xususiyatlarining shaxslararo munosabatlarga ta’siri yoritilgan. Muloqot jarayonining psixologik asoslari, shaxsning temperament tipi va xarakter sifatlari uning nutqi, emotsional reaksiyalari, kommunikativ uslubi hamda jamoadagi o‘rnini qanday belgilashi haqida ilmiy tahlil berilgan. Mavzu ta’lim jarayonida, kundalik hayotda va professional faoliyatda samarali muloqotni yo‘lga qo‘yish uchun muhim nazariy va amaliy bilimlarni o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: Muloqot, psixologiya, temperament, xarakter, shaxs, kommunikatsiya, hissiyot, ijtimoiy munosabat, psixotip, shaxslararo aloqa. Annotation: This work explores communication psychology, the types of temperament, and the influence of character traits on interpersonal relationships. It provides a scientific analysis of the psychological foundations of communication, explaining how an individual’s temperament type and character qualities shape their speech, emotional reactions, communication style, and role within a group. The topic includes essential theoretical and practical knowledge for establishing effective communication in the educational process, daily life, and professional activities. Keywords: Communication, psychology, temperament, character, personality, communication skills, emotion, social relations, psychotype, interpersonal interaction. KIRISH: Muloqot insonning asosiy psixologik ehtiyojlaridan biri bo‘lib, ijtimoiy hayotning barcha sohalarida katta ahamiyatga ega. Inson o‘z fikri, hissiyoti va ehtiyojlarini boshqalarga yetkazish, ularni tushunish va o‘zaro hamkorlik qilish jarayonida temperament va xarakter kabi shaxsiy - psixologik omillar muhim o‘rin tutadi. Temperament tug‘ma psixofiziologik xususiyatlar majmuasi bo‘lsa, xarakter shaxsning hayotiy tajriba va tarbiya ta’sirida shakllangan sifatlar yig‘indisidir. Ushbu mavzuning dolzarbligi shundaki, har bir insonning temperament turi va xarakteri uning muloqot qilish uslubiga, mojaro va stress holatlariga munosabatiga, ijtimoiy muhitda o‘zini tutishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Muloqot psixologiyasi insonlar o‘rtasidagi axborot almashinuvi, o‘zaro ta’sir va emotsional yaqinlikni ta’minlaydigan murakkab psixologik jarayon sifatida izohlanadi. Inson nutqining mazmuni, uning ohangi, tana harakati, yuz ifodasi va hissiy reaktsiyalari muloqot samaradorligini belgilovchi asosiy omillar hisoblanadi. Har bir shaxsning muloqot jarayonidagi o‘ziga xos xulqatvori, avvalo, uning temperament tipi va xarakter xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘ladi.[1] Temperament tug‘ma psixologik xususiyatlar majmuasi bo‘lib, shaxsning qanchalik faol, tezkor, emotsional yoki barqaror ekanligini belgilaydi. Masalan, sangvinik tipdagi insonlar faol, kirishimli va ijtimoiy jamoalarda oson muloqotga kirisha oladigan bo‘lsalar, xoleriklar tez ta’sirchan, impulsiv va ba’zan ortiqcha emotsional bo‘lishi mumkin. Flegmatik insonlar sekin, 15 mulohazakor, barqaror muloqot uslubiga ega bo‘lib, ular suhbatda ortiqcha shoshilmaydi va izchillik bilan fikr bildiradi. Melanxolik tipga mansub shaxslar esa ko‘proq sezgir, tortinchoq va emotsional barqarorligi pastroq bo‘lgani uchun jamoaviy muloqotda o‘zini erkin his qilmasligi mumkin.[2] Xarakter xususiyatlari shaxsning muloqotdagi pozitsiyasi va odamlar bilan munosabat qurish qobiliyatini yanada aniqroq belgilaydi. Mas’uliyatli, samimiy, ochiqko‘ngil yoki aksincha tortinchoq, beqaror, konfliktga moyil shaxslarning munosabatga kirishish usullari va nutq madaniyati bir-biridan keskin farq qiladi. Shaxsning hissiy barqarorligi, o‘zini boshqara olishi, vaziyatga mos ravishda munosabat bildira olishi ham muloqot jarayonida katta ahamiyatga ega. Emotsional intellekti yuqori bo‘lgan insonlar boshqalarning hissiyotlarini tez anglaydi, ular bilan hamdardlik qila oladi va ijtimoiy vaziyatlarga moslashuvchanlik ko‘rsatadi. Bu esa mojaro va tushunmovchiliklarning oldini olishga yordam beradi.[3] Ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi samarali muloqot bilimlarni o‘zlashtirish, motivatsiya shakllanishi va shaxsning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Kasbiy faoliyatda esa muloqot jamoa bilan ishlash, rahbarlik qilish, mijozlar bilan aloqalar olib borish va muammolarni hal qilish jarayonlarining ajralmas qismidir. Shu bois temperament va xarakter xususiyatlarini inobatga olgan holda to‘g‘ri kommunikativ yondashuvni tanlash shaxsning nafaqat kundalik hayotida, balki kasbiy muvaffaqiyatida ham muhim o‘rin tutadi. Muloqotning psixologik mexanizmlarini yaxshi anglashi shaxsga o‘zaro munosabatlarni boshqarish, konfliktsiz muhit yaratish va ijtimoiy faol bo‘lish imkonini beradi.[4] XULOSA Muloqot psixologiyasi, temperament va xarakter insonning ijtimoiy hayoti va faoliyatining ajralmas qismi hisoblanadi. Temperament tug‘ma bo‘lib, shaxsning reaksiyalar tezligi, emotsionalligi va faoliyat sur’atini belgilasa, xarakter insonning hayotiy tajribasi va tarbiyasi ta’sirida shakllanadi. Har bir shaxsning temperament turi va xarakteri muloqot jarayonining samaradorligini belgilovchi muhim psixologik omillardir. Shu sababli muloqot madaniyatini rivojlantirish, shaxsning psixologik xususiyatlarini inobatga olgan holda yondashish va o‘zaro hurmatni ta’minlash ijtimoiy muvaffaqiyatning muhim omili sanaladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Karimova V. “Psixologiya asoslari”. - Toshkent: O‘qituvchi, 2018.[1] 2. Zokirova R., Jo‘rayev A. “Umumiy psixologiya”. - Toshkent: Universitet, 2020.[2] 3. G‘oziev E. “Shaxs psixologiyasi”. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2017.[3] 4. Xolmuhammedova X. “Muloqot psixologiyasi”. - Toshkent: TDPU nashriyoti, 2019.[4] 5. Климов Е. А. “Психология общения”. - Москва: Просвещение, 2016. 6. Немов Р. С. “Психология: Учебник для студентов”. - Москва: Владос, 2018. 7. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079