OQSILLAR STRUKTURASI

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 31 DOI: https://10.5281/zenodo.17945842 OQSILLAR STRUKTURASI Qudratov Otabek Saparovich Zarmed Universiteti Biokimyo kafedrasi Assistent o‘qituvchi Sobirov Alisher Alibekovich Zarmed Universiteti Davolash ishi fakulteti talabasi ANNOTATSIYA Mazkur maqolada oqsil molekulalarining birlamchi, ikkilamchi, uchinchi va to‘rtlamchi strukturalari, ularning hosil bo‘lish mexanizmlari hamda biologik funksiyalar bilan o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi. Oqsillar konformatsiyasining barqarorligi, denaturatsiya va renaturatsiya jarayonlari, shuningdek, zamonaviy biologiya va tibbiyotda oqsil strukturasini o‘rganishning ahamiyati yoritiladi. Kalit so‘zlar: oqsillar, aminokislotalar, peptid bog‘i, α-spiral, β-qatlam, tretier struktura, kvaterner struktura, denaturatsiya, konformatsiya. KIRISH Oqsillar tirik organizmlarning asosiy funksional va strukturaviy komponentlari hisoblanadi. Ular fermentativ faoliyat, transport, signal uzatish, immun himoya, mexanik barqarorlik, genetik axborotni amalga oshirish va boshqa ko‘plab jarayonlarda ishtirok etadi. Oqsilning biologik funksiyasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri uning makromolekulyar strukturasi bilan belgilanadi. Shuning uchun oqsil strukturasining darajalarini chuqur o‘rganish biokimyo, molekulyar biologiya va tibbiyot uchun strategik ahamiyat kasb etadi. OQSILLAR STRUKTURASI VA ULARNING BIOLOGIK FUNKSIYALARDA TUTGAN O‘RNI 1. Birlamchi struktura Birlamchi struktura oqsilning aminokislotalardan tashkil topgan chiziqli polipeptid zanjirini ifodalaydi. Aminokislotalar o‘zaro peptid bog‘lari orqali ulanadi va ma’lum ketma-ketlikni hosil qiladi. Ushbu ketma-ketlik DNKdagi nukleotidlar tartibi bilan aniqlanadi. Birlamchi struktura oqsilning kimyoviy xususiyatlari va fazoviy shaklini belgilovchi asosiy omildir. Mutatsiyalar yoki punkt o‘zgarishlar aynan birlamchi struktura darajasida sodir bo‘ladi va ular oqsil faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Misol tariqasida, Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 32 oraq-hujayrali anemiya kasalligida gepglobinning bir aminokislotasi (valin → glutamat) almashtirilishi oqsil konformatsiyasini o‘zgartiradi. 2. Ikkilamchi struktura Ikkilamchi struktura polipeptid zanjirining lokal geometriyasi bo‘lib, u asosan vodorod bogʻlari hisobiga barqarorlashadi. Ikkilamchi strukturaning asosiy shakllari quyidagilardir: 2.1. α-spiral (α-heliks) - Bu shakl chap yoki o‘ng tomonga o‘ralgan spiral ko‘rinishida bo‘ladi. Keratin, mioglobin kabi oqsillar α-spiral strukturasiga boy. 2.2. β-qatlam (β-plastinka) - β-struktura to‘g‘ri cho‘zilgan polipeptid zanjirlarining parallel yoki antiparallel tarzda joylashishi natijasida tashkil topadi. Ipak fibroini (fibroin) β-qatlamlarga boy oqsillarga misol bo‘la oladi. 2.3. β-burilishlar - Ikki β-zanjirni bog‘lovchi keskin burilishlar globulyar oqsillarda keng tarqalgan. Ikkilamchi struktura oqsilning mahalliy barqarorligini ta’minlaydi va uning uch o‘lchovli shakllanishida muhim o‘rin tutadi. 3. Uchlamchi struktura Uchinchi struktura oqsilning butun polipeptid zanjiri asosida hosil bo‘ladigan fazoviy uch o‘lchamli konformatsiyadir. Bu struktura oqsilning funksional aktivligini belgilovchi asosiy daraja hisoblanadi. 3.1. Barqarorlashtiruvchi kuchlar Uchinchi struktura quyidagi o‘zaro ta’sirlar bilan mustahkamlanadi: I. Disulfid bog‘lar (–S–S–) II. Gidrofob o‘zaro ta’sirlar III. Vodorod bog‘lari IV. Ion bog‘lar V. Van der Vaals kuchlari Ushbu tasodifiy bo‘lmagan fazoviy yig‘ilish oqsilga o‘ziga xos aktiv markazni hosil qiladi. Fermentlar, gormonlar, tashuvchi oqsillar aynan uchinchi strukturaning shakllanishi tufayli biologik faol bo‘ladi. 4. To‘rtlamchi struktura To‘rtlamchi struktura bir nechta polipeptid zanjirlarining (subbirliklarning) yagona makromolekulyar kompleksga birlashishi natijasida vujudga keladi. Ushbu daraja ko‘p funksional oqsillarga xos. Misollar: I. Gemoglobin: 4 ta subbirlikdan iborat (2 αva 2 β-zanjir). Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 33 II. Immunoglobulinlar: murakkab multimerik struktura. III. Laktat dehidrogenaza: 4 subbirlikdan tashkil topgan ferment. Subbirliklar orasidagi allosterik o‘zaro ta’sir oqsilning biologik funksiyalarini nozik boshqarish imkonini beradi. 5. Oqsil konformatsiyasining barqarorligi: denaturatsiya va renaturatsiya. Denaturatsiya - oqsil strukturasining ikkilamchi, uchinchi yoki to‘rtlamchi darajalarining buzilishi denaturatsiya deb ataladi. Denaturatsiya oqsilning faolligini yo‘qotadi. Denaturatsiya sabablari: yuqori harorat, pH o‘zgarishi, kuchli tuzlar, organik erituvchilar va nurlanish. Renaturatsiya - ayrim oqsillar denaturatsiyadan so‘ng sharoit qayta tiklanganda dastlabki konformatsiyasiga qaytishi mumkin. Ribonukleaza bu jarayonga klassik misol hisoblanadi. XULOSA Oqsillar strukturasining barcha darajalari o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, oqsilning funksional xususiyatlarini belgilaydi. Birlamchi struktura genetik axborot bilan aniqlansa, ikkilamchi va uchinchi tuzilma oqsilning fazoviy shakllanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. To‘rtlamchi struktura esa murakkab oqsil komplekslarining ko‘p funksiyali faoliyatini ta’minlaydi. Oqsillar strukturasini chuqur o‘rganish zamonaviy tibbiyot, bioinjiniring, farmakologiya va biotexnologiya uchun asosiy ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Fayzullaeva H. et al. Metabolic status as an indicator of post-hypoxic complications in newborns born in asphxia //European Journal of Molecular and Clinical Medicine. – 2020. – Т. 7. – №. 2. – С. 2370-2374.\ 2. Saidmurodova Z. A. Nazarova ME Keldiyorova SE DNK TUZILISHI GENETIK TRANSFORMATSIYA JARAYONI, TADQIQOTLAR TAXLILI //Eurasian Journal of Academic Research. – 2022. – Т. 2. – №. 4. – С. 121-124. 3. Саидмуродова З. А. и др. МЕТОДЫ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ ОБУЧЕНИЯ В ПРЕПОДАВАНИИ БИОХИМИИ //International Conference on Modern Science and Scientific Studies. – 2025. – С. 62-69. 4. Саидмуродова З. А. и др. МЕТОДЫ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ ОБУЧЕНИЯ В ПРЕПОДАВАНИИ БИОХИМИИ //International Conference on Modern Science and Scientific Studies. – 2025. – С. 62-69. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 34 5. Saidmurodova Z. A. Halimova SA HUJAYRALARNING BOLINIB KOPAYISHI VA ULAR HAQIDA BA’ZI TUSHUNCHALAR //Eurasian Journal of Medical and Natural Sciences. – 2022. – Т. 2. – №. 5. – С. 93-95.