O'QUV JARAYONIDA PSIXOLOGIK OMILLARNING ROLI

26 O‘QUV JARAYONIDA PSIXOLOGIK OMILLARNING ROLI Norboboyev Asadbek Chirchiq davlat pedagogika universiteti Aniq fanlar fakulteti Amaliy matematika yo‘nalishi 1 - bosqich talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17948542 Annotatsiya Ushbu maqolada o‘quv jarayonining samaradorligini belgilovchi asosiy psixologik omillar tahlil qilinadi. O‘quvchilarning motivatsiyasi, diqqat, xotira, tafakkur, emosional holat va individual psixologik xususiyatlarining ta’lim jarayoniga ta’siri ilmiy asosda yoritiladi. Shuningdek, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqot, o‘quv muhitining psixologik qulayligi hamda psixologik qo‘llab-quvvatlashning o‘quv faoliyatini faollashtirishdagi ahamiyati ko‘rsatib beriladi. Maqola psixologik omillarni chuqur o‘rganish ta’lim sifatini oshirishda muhim o‘rin tutishini asoslaydi. Kalit so‘zlar: Psixologik omillar, o‘quv jarayoni, motivatsiya, diqqat, xotira, tafakkur, o‘quv muhit, emosional holat. Annotation: This article examines the key psychological factors that determine the effectiveness of the learning process. It explores the scientific impact of motivation, attention, memory, thinking, emotional state, and individual psychological characteristics on students’ learning outcomes. The study also highlights the importance of teacher–student communication, psychological comfort in the learning environment, and psychological support in enhancing students’ academic engagement. The article concludes that understanding psychological factors plays a crucial role in improving the quality of education. Keywords: Psychological Factors, Learning Process, Motivation, Attention, Memory, Thinking, Learning Environment, Emotional State. KIRISH Zamonaviy ta’lim jarayoni o‘quvchi shaxsini har tomonlama rivojlantirish, uning bilish faoliyatini faollashtirish va sifatli ta’lim olishiga sharoit yaratishni maqsad qiladi. Bu jarayonning muvaffaqiyati nafaqat o‘quv dasturlarining mazmuni yoki o‘qitish metodlariga, balki o‘quvchilarning psixologik holati va individual xususiyatlarini inobatga olishga ham bevosita bog‘liqdir. O‘quv motivatsiyasi, diqqatning barqarorligi, xotiraning rivojlanganlik darajasi, tafakkur jarayonlari, emosional muhit, o‘qituvchi–o‘quvchi munosabatlari kabi psixologik omillar ta’lim samaradorligining asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir. Ushbu maqolada o‘quv jarayonida psixologik omillarning o‘rni, ularning o‘quv faoliyatiga ta’siri hamda ta’lim sifatini oshirishdagi ahamiyati ilmiy asosda tahlil qilinadi. O‘quv jarayoni faqatgina bilim berish bilan cheklanmay, o‘quvchilarning ichki psixologik jarayonlarini boshqarish va rivojlantirishni ham qamrab oladi. Motivatsiya, diqqat, xotira, tafakkur, qiziqish, hissiy holat kabilar o‘quv faoliyatining sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. 27 Motivatsiya - o‘qishga ichki turtki: Motivatsiya o‘quvchini faol, mustaqil va izlanishga moyil qiladi. Motivatsiya ikki turga bo‘linadi: Ichki motivatsiya - bilim olishga bo‘lgan qiziqish, shaxsiy maqsad, zavqlanish. Tashqi motivatsiya - baho, mukofot, o‘qituvchi maqtovi, ota - ona bosimi. Ilmiy tadqiqotlarda aniqlanishicha, ichki motivatsiya barqarorroq va o‘qish natijalarini yuqoriroq qiladi. Diqqat - bilish jarayonining markazi Diqqat o‘quv materialini qabul qilish, eslab qolish va qayta ishlashda asosiy rol o‘ynaydi. O‘quv jarayonida diqqatning quyidagi turlari muhim: Ixtiyoriy diqqat - o‘quvchi o‘zini majburlab diqqatni jamlaydi. Ixtiyorsiz diqqat - qiziqarli, yangi, rangli materiallar diqqatni o‘ziga tortadi. Barqaror diqqat - dars davomida diqqatning uzilmasligi. Diqqat susaysa, xotira va tushunish jarayoni keskin pasayadi. Xotira - bilimlarni saqlash va qayta tiklash jarayoni: Xotira o‘quv faoliyatining asosiy psixologik jarayonidir. Uning turlari: Qisqa muddatli xotira - vaqtincha saqlash (10 - 20 soniya). Uzoq muddatli xotira - o‘rgangan bilimlar, ko‘nikmalar. Mexanik xotira - takrorlash orqali yod olish. Mantiqiy xotira - mazmunni tushunish orqali yod olish. O‘quvchilar uchun eng samarali - mantiqiy xotira, chunki u mustahkam bilim shakllantiradi. Tafakkur - o‘quv faoliyatining intellektual asosi O‘quv jarayonida: Analitik fikrlash - tahlil qilish, solishtirish Mantiqiy fikrlash - sabab-oqibat bog‘lanishlarini tushunish Ijodiy fikrlash - yangi g‘oyalar yaratish muqim ahamiyatga ega. Zamonaviy ta’lim tahliliy va tanqidiy tafakkurni rivojlantirishga asoslanadi. XULOSA O‘quv jarayonida psixologik omillar ta’lim sifatini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Motivatsiya, diqqat, xotira, tafakkur, emosional holat va individual psixologik xususiyatlar o‘quv faoliyatining samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu omillarni inobatga olgan holda darslarni rejalashtirish, differensial yondashuvni qo‘llash, ijobiy o‘qituvchi–o‘quvchi munosabatlarini shakllantirish hamda psixologik qulay muhit yaratish ta’lim natijalarini yaxshilashga xizmat qiladi. O‘qituvchilarning pedagogik psixologiya bo‘yicha bilimlarga ega bo‘lishi, o‘quvchilarning yosh va individual xususiyatlarini hisobga oluvchi metodlarni muntazam qo‘llashi ta’lim jarayonini samaraliroq qiladi. Shuningdek, maktablarda psixologik qo‘llab-quvvatlash xizmatlarini rivojlantirish va psixologik treninglar tashkil etish stressni kamaytirish, motivatsiyani oshirish hamda o‘quvchilarning umumiy salohiyatini yuksaltirishda muhim ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Zimnyaya, I.A. Pedagogicheskaya psikhologiya. Moskva: Prosveshcheniye, 2019. 2. Vygotskiy, L.S. Psikhologiya obucheniya i razvitiya. Moskva: Nauka, 2020. 3. Ganiev.K., Yuldoshev, J. Pedagogik psixologiya asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy nashriyoti, 2021. 28 4. Woolfol.A. Educational Psychology. Pearson, 2020. 5. Slavin, R. Educational Psychology: Theory and Practice. Pearson, 2021. 6. Deci, E.L.,&Ryan, R.M. Intrinsic Motivation and Self - Determination in Human Behavior.New York: Plenum, 1985. 7. Bandura, A. Social Learning Theory. Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1977. 8. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079