PSIXOLOGIYADA QO'LLANILADIGAN METODLAR VA ULARNING TURLARI

Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 462 PSIXOLOGIYADA QO’LLANILADIGAN METODLAR VA ULARNING TURLARI Turdiyeva Dildora Sayfiddin qizi Termiz Iqtisodiyot va Servis Universiteti 4bosqich 122-guruh talabasi turdi[email protected] Annotatsiya: Maqolada Psixologiyada tekshiriladigan psixil xayot xodisalari va bu xodisalar qanday metodlar bilan, ya’ni qaysi yo’llar bilan, qanday uslubda tekshirilishi haqida tahlillar keltirilgan bo’lib har bir metodni qo’llashda e’tiborga olinishi lozim bo’lgan omillarga alohida to’xtalib o’tilgan. Kalit so’zlar: Psixik hodisa, ongning shakillanishi, maxsus metodlar, o’z-o’zini kuzatish, psixik xayot, kuzatish, idrok, sezgi organlari. Zamonaviy psixologiyaning kelib chiqishi Aristotel, Ibn Sino, Rudolf Goklenius birinchi bo'lib ,,psixologiya’’ tushunchasini ishlatgan. Zigmund Freydni esa hatto psixologiyaga aloqasi bo’magan odamham eshitgan. Fan sifatida psixologiya XIX asrning ikkinchi yarmida falsafa va fiziologiyadan ajralib chiqqan xolda paydo bo’lgan. Psixologiya psixikaning mexanizmlarini ongsiz ravishta va shaxs tomonidan amalga oshirilishini o’rganadi. Psixologiyadan chinakam ilmiy bilimga ega bo’lmoq uchun psixikani tekshirish metodlarini bilish va shu metodlardan foydalana bilish kerak. Har bir pedagog kishilar psixikani tekshirish uchun loaqal eng oddiy usullarni bilishi lozim.Har bir fan kabi psixologiya ham psixik hayot hodisalarini chinakamiga ilmiy asosda bilib olish uchun quyidagi talablarga amal qilishi lozim: Tekshiriladigan xar bir psixik hodisaga boshqa hodisalar bilan bog’langan deb qaralishi zarur. Masalan psixik hodisani uning nerv fizialogik asosdan ajratib o’rganish yaramaydi, xotirani tafakkur, diqqat va umumiy shaxsdan ajratib o’rganish yaramaydi. Har bir psixik hodisa va umuman shaxs vujudga kelish, taraqqiy etish va o’zgarish jarayonida ko’zdan kechirilishi zarur. Shuning uchun masalan, bolalar va o’smirlar psixikasining taraqqiyot qonunlarini bilmasdan turib, voyaga yetgan odam psixikasini yetarlicha yaxshi bilib bo’lmaydi. Odam tevarak atrofdagi voqelikni bilishi kuzatishdan, tajribadan boshlanadi. Shu sababli, ilmiy psixologiya ham o’z mavzuini o’rganishni tajribadan, psixik hayot faktlarini aniqlash, tasvir etish va taxlil qilishdan boshlashi lozim. Har bir fandagi kabi psixologiyada ham tajriba, kuzatish va eksperiment shaklida qo’llaniladi. Kuzatish va eksperementdan tashqari, ilmiy tekshiruvning boshqa maxsus metodlari: suhbat metodi, biografiya metodi, solishtirma Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 463 tarixiy metod va boshqa metodlar ham qo’llaniladi. Shu o’rinda ba’zi metodlarni misol qilib keltirish mumkin. Tashqi kuzatish: Psixik xayot hodisalarini o’rganishda avvalo tashqi kuzatish metodi tadbiq etiladi. Kuzatishning asosiy xususiyatlari shundaki, bu metod yordami bilan psixik hayotni sezgi organlarimiz bevosita seza oladigan, o’zimiz bevosita idrok qila oladigan faktlari aniqlanadi va tasvirlanadi. Kishining psixik xayotida: mimika, imoishora, nutq turli harakatlar va umuman kishining butun xattiharakati va faoliyatini bevosita kuzatish mumkin. O’z-o’zini kuzatish: Nomidan ko’rinib turibdiki, tadqiqotchi o’z-o’zini kuzatish bilan o’zidagi psixik xodisalarni tekshiradi. Bu xolda tadqiqotchi psixik jarayon va xolatlarning ichki tomoni _odamning subyektiv kechinmalari qanday ro’y bersa, ularni shu holida tasvir etish va aniqlab olishga intiladi. Psixologiya – inson psixikasining kelib chiqishi, rivojlanishi va namoyon bo‘lishini o‘rganadigan ilmiy fan. Psixika murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lgani sababli uni chuqur, aniq va ilmiy tarzda tadqiq etish uchun maxsus ilmiy metodlar ishlab chiqilgan. Bu metodlar psixologik jarayonlarni o‘rganish, shaxsning individual xususiyatlarini aniqlash, xulq-atvor sabablarini tushunish va ularga ta’sir etish imkonini beradi. Shuning uchun ham metodlar psixologiya fanining asosiy tayanch unsurlaridan biri hisoblanadi. Psixologiyada qo‘llaniladigan metodlar xilma-xil bo‘lib, ularning har biri ma’lum bir maqsadga xizmat qiladi. Tadqiqotning xususiyatiga ko‘ra psixolog o‘quvchi, talaba, bemor yoki jamoa psixologiyasini o‘rganishda turli metodlardan foydalanadi. Ushbu esseda psixologik tadqiqot metodlarining mazmuni, turlari, afzalliklari va amaliy ahamiyati batafsil tahlil qilinadi. 1. Psixologiya fanida metodlar tushunchasi Metod — bu ma’lum haqiqiy natijaga erishish uchun qo‘llaniladigan yo‘l, usul yoki tartibdir. Psixologiya fanida metodlar insonning ichki psixik jarayonlarini bilish uchun vosita bo‘lib xizmat qiladi. Psixik hodisalar bevosita kuzatib bo‘lmaydigan, yashirin jarayonlar bo‘lgani sababli psixologiya metodlarining ahamiyati nihoyatda kattadir. Ilmiy metodlarning asosiy vazifalari: psixologik ma’lumotlarni yig‘ish; xulq-atvorni tahlil qilish; psixik jarayonlarning sabablari va oqibatlarini aniqlash; nazariy xulosalarni amaliyotda tekshirish. Metodlar to‘g‘ri tanlansa, psixologik tadqiqotning ishonchliligi va ilmiyligi oshadi, noto‘g‘ri tanlangan metod esa noto‘g‘ri xulosalarga olib kelishi mumkin. Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 464 2. Kuzatish metodi va uning turlari Kuzatish psixologiyada eng qadimiy va eng asosiy metodlardan biri bo‘lib, shaxsning tabiiy sharoitdagi xatti-harakatlarini o‘rganishga imkon beradi. Bu metod doimo real hayotga yaqin bo‘lgani sababli ko‘plab ilmiy tadqiqotlarda qo‘llanadi. 2.1. Oddiy (tashqi) kuzatish Psixolog jarayonga aralashmaydi, faqat shaxsni kuzatib, unga baho beradi. Masalan, o‘quvchining darsdagi faolligi yoki bolalarning o‘yinidagi ishtiroki. 2.2. Tizimli kuzatish Oldindan reja tuziladi, aniq o‘lchovlar belgilanadi. Har bir xatti-harakat qayd etiladi. Bu usul ilmiy tajribalar uchun juda samarali. 2.3. Inkorporativ kuzatish Psixolog jarayonda ishtirokchi sifatida qatnashadi. Masalan, o‘yin davomida bolalar bilan birga o‘ynab, ularning munosabatlarini o‘rganishi. 2.4. Uzoq muddatli kuzatish Shaxsning ma’lum vaqt davomida rivojlanishi o‘rganiladi. Masalan, 1–2 yil davomida bir boladagi ijtimoiy o‘zgarishlarni kuzatish. Kuzatish metodining afzalliklari: tabiiy sharoitda o‘tkaziladi; xatti-harakatning haqiqiyligini beradi; o‘zgarmas va bevosita ma’lumot beradi. Kamchiliklari: ichki psixik jarayonlar, motivlar aniqlanmaydi; subyektivlik xavfi mavjud. 3. Suhbat metodi (intervyu) Suhbat – tadqiqotchi va shaxs o‘rtasidagi bevosita muloqotdir. Bu metod insonning fikrlari, kechinmalari, munosabatlari, motivlari haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumot olishga yordam beradi. Turlari: 1. Erkin suhbat – erkin mavzuda, muloqotga asoslangan. 2. Strukturaviy suhbat – aniq reja asosida, bir xil savollar bilan. 3. Yarim strukturaviy suhbat – rejalangan va erkin savollarning aralashmasi. 4. Klinik suhbat – chuqur psixologik muammolarni tahlil qilishga qaratilgan. Suhbat metodi psixologning kommunikativ ko‘nikmalariga bog‘liq. To‘g‘ri tashkil qilingan suhbat shaxs haqidagi eng muhim ma’lumotlarni oshkor etishi mumkin. 4. Eksperiment metodi Eksperiment psixologiyaning eng ilmiy asoslangan metodlaridan biri bo‘lib, psixik Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 465 jarayonlarni maxsus sharoitda sinab ko‘rishga imkon beradi. Bu usul yordamida sabab–natija bog‘liqligi aniq belgilanadi. Turlari: 4.1. Laboratoriya eksperimenti: Sun’iy sharoitda o‘tkaziladi. Masalan, xotira hajmini aniqlash uchun maxsus sharoit yaratish. 4.2. Tabiiy eksperiment: Ishtirokchi bilmagan holda, kundalik hayotda o‘tkaziladi. Masalan, dars jarayonida o‘quvchilarning diqqatini o‘lchash. 4.3. Kontrolli eksperiment: Bitta guruhga ta’sir ko‘rsatiladi, boshqasiga ko‘rsatilmaydi. So‘ng natijalar taqqoslanadi. 4.4. Uzoq muddatli eksperiment: Psixologik o‘zgarishlarni vaqt davomida kuzatish uchun qo‘llanadi. Eksperiment metodining eng katta afzalligi — natijalar ilmiy ishonchga ega bo‘ladi. 5. Test metodi Test – vaqt bilan cheklangan, aniq me’yorlarga ega bo‘lgan topshiriqlar majmui. U shaxsning psixik xususiyatlarini miqdoriy baholashga xizmat qiladi. Testlar turlari: Intellekt testlari (IQ) – aql darajasini aniqlaydi (Veksler, Stenford-Bine). Shaxs testlari – xarakter, temperament, emotsional holatni o‘rganadi (MMPI, 16PF). Qobiliyat testlari – eshitish, idrok, musiqiy yoki matematik qobiliyatlarni o‘lchaydi. Kasbiy yo‘nalish testlari – shaxs qaysi sohada muvaffaqiyatli bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Proektiv testlar – shaxsning yashirin kechinmalarini aniqlaydi (Rorshax, TAT). Testlar amaliy psixologiyaning eng keng qo‘llaniladigan metodidir. 6. Anketa va so‘rovnomalar Bu metod qisqa vaqt ichida ko‘plab respondentlardan ma’lumot yig‘ishga imkon beradi. Savollar ochiq savollar; yopiq savollar; baholovchi (Likert) shkalalariga bo’linadi. So‘rovnomalar ta’lim, marketing, sotsiologiya va psixologiya sohalarida keng qo‘llaniladi. 7. Biografik metod Shaxsning hayot yo‘li, tarjimai holi, kundaligini o‘rganish orqali uning psixologik rivojlanishini aniqlashga yordam beradigan metod. Masalan: bolalikdagi tarbiya sharoitlari, oila muhitining ta’siri, ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishlar, Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 466 kasbiy yo‘nalish shakllanishi. 8. Faoliyat mahsulini tahlil qilish Shaxs yaratgan asarlar, rasm, daftar, insho, dizayn ishlari orqali uning ichki dunyosi, fikrlash tarzi, qobiliyati va emotsional holatini aniqlash mumkin. Bu metod ko‘proq: maktab psixologiyasi, pedagogik psixologiya, klinik psixologiya sohalarida qo‘llaniladi. 9. Sotsiometrik metod Jamoa ichidagi munosabatlarni aniqlaydi. Kim kimni yoqtiradi, kim bilan ishlashni xohlaydi, kim jamoadan chetda qolgan — barchasi sotsiometriya orqali aniqlanadi. Bu metod jamoa dinamikasini o‘rganishda juda samarali. Psixologik tadqiqot metodlari psixologiya fanining asosini tashkil qiladi. Har bir metodning alohida o‘rni, afzallik va kamchiliklari mavjud. Ideal psixolog bir nechta metodni qo‘shib qo‘llaydi — bu natijalarni ishonchli va ilmiy qiladi. Kuzatish shaxsning tabiiy xatti-harakatlarini ko‘rsatadi, suhbat uning ichki holatini ochadi, eksperiment sabab–natija bog‘liqligini isbotlaydi, testlar psixik xususiyatlarni miqdoriy o‘lchaydi, sotsiometriya esa jamoaviy munosabatlarni aniqlaydi. Bularning barchasi psixologga inson psixikasini chuqur tushunish imkonini beradi. Psixologiyada metodlar nafaqat ilmiy tadqiqot, balki ta’lim, tarbiya, tibbiyot, pedagogika, menejment, ijtimoiy hayot kabi sohalarda ham keng qo‘llaniladi. Shuning uchun metodlarni to‘g‘ri tanlash — samarali psixologik faoliyatning eng muhim shartlaridan biridir. Psixologiya metodlari: • Introspektoriyabu o’z aqliy jarayonlarini kuzatish, hech qanday vositalarni ishlatmasdan o’z ruhiy hayotini bilish • Kuzatishjarayonning o'ziga xos xususiyatlarini jarayonning o’zida faol ishtirokisiz o’rganish. • Eksperiment-bu ma’lum bir jarayonni tajribalar orqali o’rganish. Tajriba maxsus belgilangan sharoitlarda faoliyatni simulyatsiya qilish asosida qurilishi yoki odatdagi faoliyatga yaqin sharoitlarda o’tkazilishi mumkin • Rivojlanish tadqiqotlaribir necha yillar davomida bir xil bolalarning o’ziga xususiyatlarini o’rganish. Umumiy qilib aytadigan bo’lsak har bir metodning to’g’ri qo’llanilishi juda katta ahamiyat kasb etadi. Psixologiyaning tadqiqot usullari qisqacha tushunchalar yaratish Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 467 va nazaryalarini tekshirish uchun zarur bo’lgan ishonchli bilimlarni olish usullari sifatida tafsiflanadi. Muayyan meyyor va uslublar orqali psixologiya sohasidagi bilimlarni amaliyotda qo’llashning eng samarali usulini ta’minlaydi.. Foydalanilgan adabiyotlar 1.F.I.Xaydarov, N.I.Xalilova – Umumiy Psixologiya 2.Tokarena.V. – Talaba shaxsining axloqiy rivojlanish psixologiyasi. 3.Qodirov.BLayoqat psixologiyasi 4.Karimova.V.- Ijtimoiy psixologiya