POSTMODERNIZM DAVRIDA METAFIKSIYA VOSITASINING ADABIYOTDA QO'LLANILISHI

Dekabr, 2025-Yil 117 POSTMODERNIZM DAVRIDA METAFIKSIYA VOSITASINING ADABIYOTDA QO’LLANILISHI Bafoyeva Roxila Valijonovna Ilmiy rahbar. Osiyo xalqaro universiteti “Xorijiy til va ijtimoiy fanlar” kafedrasi assistent o‘qituvchisi. Izlanuvchi. Abdiraxmonova Shakarjon Osiyo xalqaro universiteti 1-bosqich magistratura talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17952648 Annotatsiya. Ushbu ish postmodernizm davrida metafiksiya janrining adabiyotdagi rivojlanishi va qo‘llanilishini o‘rganishga bag‘ishlangan. Ishda metafiksiyaning nazariy asoslari, asosiy xususiyatlari, shakllari va uning jahon hamda o‘zbek adabiyotidagi namunalari tahlil qilinadi. Metafiksiya janri muallif, matn va o‘quvchi o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni ko‘rsatish, matnning sun’iyligini ochib berish va o‘quvchini ijodiy jarayonga jalb qilish orqali postmodern adabiyotning markaziy hodisasiga aylangan. Ishda ingliz adabiyotidagi John Fowles, John Barth kabi yozuvchilar va o‘zbek adabiyotida Isajon Sulton, Hamid Ismoilov, Xurshid Davron kabi ijodkorlar misollarida metafiksiyaning amaliy qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: postmodernizm, metafiksiya, adabiyot, matnning o‘z-o‘ziga ishora qilishi, intertekstualizm, o‘quvchi ishtiroki. Kirish. XX asrning ikkinchi yarmida jahon adabiy jarayonida keskin o‘zgarishlar yuz berdi. Modernizmning qat’iy estetik tamoyillari, qat’iy syujet, yagona haqiqat konsepsiyasi va badiiy matnning barqaror strukturasiga bo‘lgan ishonch asta-sekin yemirila boshladi. Jamiyatning informatsion tezkorlashuvi, falsafada nisbiylik va ko‘plik g‘oyalarining kuchayishi, san’atning yangi shakllari paydo bo‘lishi natijasida adabiyot “yangi o‘yin qoidalari”ni izlay boshladi. Ana shu jarayon postmodernizm estetikasining shakllanishiga olib keldi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, XXI asr madaniyati informatsion oqimlarning kuchayishi, virtual haqiqatning kengayishi, matnlararo munosabatlarning murakkablashuvi bilan xarakterlanadi. Bunday sharoitda metafiksiya adabiy jarayonning o‘zini tahlil qiluvchi, matnning sun’iyligini ochib beruvchi, haqiqatning ko‘p qatlamliligi va nisbiyligini yorituvchi eng mos janrlardan biridir. Asosiy qism. Postmodern adabiyotning eng muhim xususiyatlaridan biri metafiksiyaning faol qo‘llanilishidir. Metafiksiya bu o‘z-o‘ziga ishora qiluvchi, o‘zining badiiy konstruksiya ekanligini ochiq namoyish qiluvchi adabiy usul bo‘lib, o‘quvchini voqea ichiga emas, balki voqeani yaratish jarayonining o‘ziga e’tibor qaratishga undaydi. Metafiksiyada matnning sun’iyligi yashirilmaydi, aksincha, u estetik hodisa sifatida ta’kidlanadi; muallif syujetga aralashadi, hikoyachi o‘z mavqei haqida o‘ylaydi, qahramon esa muallif bilan bahsga kirishishi mumkin. Bu jarayon an’anaviy realizmning tasvirga asoslangan konsepsiyasidan tubdan farq qiladi. Metaffiks uslublari Buyuk Britaniya, Yevropa va Amerikadagi eng qadimiy badiiy adabiyot namunalariga borib taqaladigan tarixga ega bo‘lsada, metafantastikadan foydalanish, chayqalish, o‘z-o‘zini aks ettirish, intertekstuallik postmodern adabiyotining o‘ziga xos xususiyati hisoblanadi. Dekabr, 2025-Yil 118 Kurt Vonnegut (“Breakfast of Champions”,1973), Tomas Pinchon (“Gravity’s Rainbow”, 1973), Uilyam Gaddis (“The Recognition”, 1955), va Jon Bart (“The Sot-Weed Factor”, 1960) kabi yozuvchilarning asarlari 1960-yillarda Qo'shma Shtatlarda ushbu eksperimental adabiy harakatning kuchli paydo bo'lishiga katta hissa qo'shgan. Patrisiya Voning “Metafiction: The Theory and Practice of Self-Conscious Fiction” kitobida metafiksatsiyani “o‘z-o‘zidan ongli ravishda va muntazam ravishda artifakt sifatidagi maqomiga e’tiborni qaratib, fantastika va voqelik o‘rtasidagi bog‘liqlik haqida savollar tug‘diradigan fantastik yozuv” deb ta’riflaydi. Ingliz adabiyotidagi eng erta namunasini Laurence Sternening “Tristram Shandy” asarida ko’rishimiz mumkin. Muallif kitob ichida kitob yozish jarayonini muhokama qiladi. O‘zbek adabiyotida esa metafiksiyaning to‘laqonli janr sifatida shakllanmaganiga qaramay, Isajon Sulton (“Boqiy darbadar”,1998) Ulug’bek Hamdam (“Muvozanat”, 2009), Xurshid Davron ( Qadim shahar qo’shig’i”,1990) kabi adiblar ijodida ushbu yo‘nalishning kuchli unsurlari namoyon bo‘lmoqda. Bu asarlarda tarixning qayta yozilishi, rivoyatchining bevosita o‘quvchiga murojaat qilishi, matnning refleksiv tahlili va postmodern o‘yinlar milliy badiiy tafakkurga yangi ko‘lam beradi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, metafiksiya adabiyotning shakl va mazmun imkoniyatlarini keskin kengaytirgan hodisa sifatida namoyon bo‘ldi. Metafiksiya an’anaviy syujetga asoslangan realizmni inkor etib, matnning sun’iy tabiatini ochib tashlaydi, o‘quvchini ijod jarayonining faol ishtirokchisiga aylantiradi hamda “haqiqat – matn” munosabatiga shubha bilan qaraydi. Bu janr orqali yozuvchi o‘z asarining tuzilishini namoyish qiladi, hikoyachining ishonchliligini muhokama qiladi, intertekstual o‘yinlar orqali adabiy jarayonni yangi bosqichga olib chiqadi. Umuman olganda, metafiksiya postmodernizm adabiyotining eng yorqin va ta’sirchan hodisalaridan biri bo‘lib, adabiy jarayonning yangilanishida, matnning tabiatini qayta anglashda va o‘quvchi–muallif–matn munosabatini zamonaviy bosqichga ko‘tarmoqda muhim o‘rin tutadi. Mazkur janr hozirgi global adabiyotda ham ijodiy tajribaning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Adabiyotlar ro’yxati: 1. Waugh, P. Metafiction: The Theory and Practice of Self-Conscious Fiction London: Routledge, 1984. 2. Hutcheon, L. A Poetics of Postmodernism: History, Theory, Fiction. New York: Routledge, 1988. 3. Currie, M. Metafiction. London: Longman, 1995. 4. Karimov, B. Zamonaviy adabiyotda postmodernizm tamoyillari // Jahon adabiyoti. 2019. 5. Hamdam, H. XX asr adabiyoti va uning janrlari. Toshkent, 2010.