NEYROPSIXOLOGIYADA MIYA TUZILMALARI VA KOGNITIV JARAYONLAR O'RTASIDAGI O'ZARO BOG'LIQLIK

Dekabr, 2025-Yil 149 NEYROPSIXOLOGIYADA MIYA TUZILMALARI VA KOGNITIV JARAYONLAR O‘RTASIDAGI O‘ZARO BOG‘LIQLIK Jo‘rayeva Barno Nizomiddinovna Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti ingliz tili fani o‘qituvchisi. [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17953962 Annotatsiya. Mazkur maqolada neyropsixologiya fanining asosiy yo‘nalishlaridan biri — miya tuzilmalari va kognitiv jarayonlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda xotira, diqqat, nutq, idrok va tafakkur kabi kognitiv funksiyalarning miya po‘stlog‘ining turli sohalari bilan aloqasi yoritilgan. Ish jarayonida A.R. Luriya, L.S. Vygotskiy, R. Sperri, O. Sacks va E. Goldberg kabi olimlarning ilmiy qarashlari tahlil qilindi. Tadqiqotda neyropsixologik yondashuvlarning nazariy va amaliy ahamiyati ochib berildi. Kalit so‘zlar: neyropsixologiya, miya faoliyati, kognitiv jarayonlar, xotira, diqqat, nutq, miya yarimsharlari, neyroplastiklik. Annotation. This article provides a theoretical analysis of one of the key areas of neuropsychology — the relationship between brain structures and cognitive processes. The study examines the connection between cognitive functions such as memory, attention, speech, perception, and thinking and different areas of the cerebral cortex. The research is based on the scientific works of A.R. Luria, L.S. Vygotsky, R. Sperry, O. Sacks, and E. Goldberg. In this study it is highlighted the theoretical and practical significance of neuropsychological approaches. Keywords: neuropsychology, brain activity, cognitive processes, memory, attention, speech, cerebral hemispheres, neuroplasticity. Аннотация. В данной статье проводится теоретический анализ одного из ключевых направлений нейропсихологии — взаимосвязи между структурами мозга и когнитивными процессами. Рассматривается связь таких когнитивных функций, как память, внимание, речь, восприятие и мышление, с различными зонами коры головного мозга. В исследовании использованы научные труды А.Р. Лурии, Л.С. Выготского, Р. Сперри, О. Сакса и Э. Голдберга. В этом работе раскрывает теоретическое и практическое значение нейропсихологического подхода. Полученные результаты могут быть использованы в нейропсихологической диагностике, реабилитации и образовательной практике. Ключевые слова: нейропсихология, деятельность мозга, когнитивные процессы, память, внимание, речь, полушария мозга, нейропластичность. Kirish. Neyropsixologiya psixologiya va nevrologiya fanlari tutashgan muhim ilmiy soha bo‘lib, inson miyasi faoliyati bilan psixik jarayonlar o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganadi. A.R. Luriya ta’kidlaganidek, “inson psixik faoliyati miya faoliyatining murakkab funksional tizimi hisoblanadi” (Luriya, 1973). Ushbu yondashuv neyropsixologik tadqiqotlarning nazariy asosini tashkil etadi. Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xotira, diqqat, nutq, idrok va tafakkur kabi kognitiv jarayonlar miya po‘stlog‘ining turli sohalari bilan bevosita bog‘liq. Goldberg fikricha, “miyaning har bir funksional zonasi mustaqil emas, balki yagona tizim sifatida faoliyat yuritadi” Dekabr, 2025-Yil 150 (Goldberg, 2001). Shu sababli miya shikastlanishlarini o‘rganish orqali psixik jarayonlarning mexanizmlarini chuqurroq anglash mumkin. Mazkur tadqiqotning maqsadi neyropsixologiyada miya tuzilmalari va kognitiv jarayonlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni nazariy jihatdan tahlil qilish, shuningdek, turli olimlarning ilmiy qarashlarini umumlashtirishdan iborat. Metodologiya. Tadqiqot nazariy xarakterga ega bo‘lib, unda quyidagi metodlardan foydalanildi: - ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish; - taqqoslash va umumlashtirish; - neyropsixologik konsepsiyalarni tizimli yondashuv asosida o‘rganish. Tadqiqot davomida A.R. Luriya, L.S. Vygotskiy, R. Sperri, O. Sacks va E. Goldberg kabi olimlarning ilmiy asarlari tahlil qilindi. Vygotskiy fikricha, “yuqori psixik funksiyalar ijtimoiy muhit ta’sirida shakllanib, keyinchalik individual ong tuzilmasiga aylanadi” (Vygotskiy, 1982). Ushbu g‘oya neyropsixologiyada madaniy-tarixiy yondashuvning muhimligini ko‘rsatadi. Shuningdek, miya yarimsharlari funksional assimetriyasi, lokal shikastlanishlar va ularning kognitiv jarayonlarga ta’siri bo‘yicha olib borilgan klinik tadqiqotlar natijalari o‘rganildi. Natijalar. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, miya po‘stlog‘ining aniq sohalari muayyan kognitiv funksiyalar uchun mas’ul hisoblanadi. Luriya ta’kidlaganidek, “miya faoliyati uch asosiy funksional blok orqali amalga oshadi: energetik, axborotni qayta ishlash va nazorat qilish bloklari” (Luriya, 1973). Chap yarimshar asosan nutq, yozish va mantiqiy fikrlash jarayonlari bilan bog‘liq bo‘lsa, o‘ng yarimshar fazoviy idrok, obrazli tafakkur va emotsional jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi. Sperrining tadqiqotlariga ko‘ra, “yarimsharlar o‘rtasidagi funksional farqlar inson kognitiv faoliyatining asosini tashkil etadi” (Sperry, 1981). Bundan tashqari, frontal sohalarning shikastlanishi rejalashtirish, o‘zini nazorat qilish va ijtimoiy xulq-atvor buzilishlariga olib kelishi aniqlangan. O. Sacks o‘z klinik kuzatuvlarida miya shikastlanishlari inson shaxsiyati va ongida tub o‘zgarishlarga sabab bo‘lishini ta’kidlaydi (Sacks, 1997). Muhokama. Olingan natijalar neyropsixologiyaning asosiy nazariy qarashlarini tasdiqlaydi. Miyaning lokalizatsiya tamoyili kognitiv jarayonlarni tushunishda muhim ahamiyatga ega bo‘lsa-da, zamonaviy tadqiqotlar funksional tizimlar yondashuvining ustunligini ko‘rsatmoqda. Goldberg fikricha, “miyaning moslashuvchanligi (neyroplastiklik) kognitiv tiklanishning asosiy omilidir” (Goldberg, 2001). Bu esa neyropsixologik reabilitatsiya jarayonlarida individual yondashuvni talab etadi. Miya faoliyatini o‘rganish nafaqat klinik psixologiya, balki pedagogika va maxsus ta’lim sohalari uchun ham muhimdir. Vygotskiy nazariyasiga tayangan holda aytish mumkinki, ijtimoiy muhit va ta’lim jarayoni miya funksiyalarining tiklanishida muhim rol o‘ynaydi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, neyropsixologiya inson miyasi va psixik jarayonlar o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlikni o‘rganishda muhim ilmiy ahamiyatga ega. Turli olimlarning ilmiy qarashlari miya faoliyatining tizimli va dinamik xarakterga ega ekanligini ko‘rsatadi. Ushbu tadqiqot natijalari kelgusida empirik izlanishlar olib borish va amaliy neyropsixologik faoliyatni rivojlantirish uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Dekabr, 2025-Yil 151 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Luriya A.R. Osnovy neyropsixologii. – Moskva, 1973. 2. Vygotskiy L.S. Myshleniye i rech. – Moskva, 1982. 3. Sperry R. Brain specialization and cognitive processes. – 1981. 4. Sacks O. The Man Who Mistook His Wife for a Hat. – 1997. 5. Goldberg E. The Executive Brain. – 2001