OʻZBOSHIMCHALIK BILAN EGALLAB OLINGAN BINOLAR VA INSHOOTLARGA MULK HUQUQI E'TIROF ETILADI.

2025 DECEMBER NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 12 205 OʻZBOSHIMCHALIK BILAN EGALLAB OLINGAN BINOLAR VA INSHOOTLARGA MULK HUQUQI EʼTIROF ETILADI. Dadaboyev Otabek Xursanboyevich Yuqori Chirchiq tumani adliya boʻlimi Davlat xizmatlari markazi sho‘ba boshlig‘i. https://doi.org/10.5281/zenodo.17956660 "Oʻzboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkalariga hamda ularda qurilgan binolar va inshootlarga boʻlgan huquqlarni eʼtirof etish toʻgʻrisida"gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni qabul qilindi. Ushbu Qonunning maqsadi oʻzboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkalariga hamda ularda qurilgan binolar va inshootlarga boʻlgan huquqlarni eʼtirof etish bilan bogʻliq munosabatlarni tartibga solishdan iborat. Ushbu Qonun: Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari va Oʻzbekiston Respublikasi hududida doimiy yashab turgan fuqaroligi boʻlmagan shaxslar (bundan buyon matnda fuqarolar deb yuritiladi) tomonidan 2018-yil 1-mayga qadar yakka tartibda uy-joy qurish orqali oʻzboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasiga hamda unda qurilgan binolar va inshootlarga; fuqarolar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va rezident boʻlgan yuridik shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq ajratilgan yer uchastkasiga boʻlgan huquqni tasdiqlovchi hujjatlarda koʻrsatilgan yer uchastkasi maydonidan 2018-yil 1-mayga qadar ortiqcha egallagan yer uchastkasiga hamda unda qurilgan binolar va inshootlarga; oʻzboshimchalik bilan qurilgan yakka tartibdagi uy-joylarga boʻlgan mulk huquqini Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga asosan tashkil etilgan Koʻchmas mulkka nisbatan huquqni eʼtirof etish ishlarini tashkil etish boʻyicha tuman (shahar) komissiyalari (bundan buyon matnda Koʻchmas mulkka nisbatan huquqni eʼtirof etish ishlarini tashkil etish boʻyicha tuman (shahar) komissiyalari deb yuritiladi) tomonidan eʼtirof etish mumkin deb topilganligi hollariga yoki uni eʼtirof etish rad etilganligi yoxud arizalarning koʻrib chiqilishi bir martalik umumdavlat aksiyasining muddati oʻtganligi sababli yakuniga yetmaganligi hollariga; 2021-yil 8-iyunga qadar tuman (shahar) hokimining qaroriga koʻra qonunchilik hujjatlariga muvofiq fuqarolarga, yakka tartibdagi tadbirkorlarga yoki rezident boʻlgan yuridik shaxslarga ajratilgan, tasdiqlash masalasi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari hamda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi yoki tegishli xalq deputatlari Kengashi tomonidan koʻrib chiqilmagan yer uchastkasiga (bundan shunday yer uchastkasida ikki yil ichida binolar va inshootlar qurilmagan yoki ularning qurilishi boshlanmagan yoxud yer uchastkasidan maqsadsiz foydalanilgan hollar mustasno); fuqarolarning bogʻdorchilik va uzumchilik shirkatlari hududidagi turar joylariga hamda ular egallagan yer uchastkasiga; 2020-yil 9-martga qadar kichik sanoat zonalari hududiga joylashtirilgan tadbirkorlik subyektlarining yashash uchun moʻljallanmagan binolari va inshootlari yoki ularning qismlari joylashgan yer uchastkasiga; xususiylashtirilgan binolar va inshootlar egallagan yer uchastkasiga; 2025 DECEMBER NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 12 206 fuqarolarning, yakka tartibdagi tadbirkorlarning va rezident boʻlgan yuridik shaxslarning qonunchilikka muvofiq mulk (egalik qilish) huquqi eʼtirof etilgan binolari va inshootlari egallagan yer uchastkasiga nisbatan huquqlarni eʼtirof etish asoslari va tartibini belgilaydi. Soʻnggi yillarda mamlakatimizda yer va mulk masalalari juda dolzarb boʻlib qoldi. Ayrim fuqarolar oʻz hovlisini kengaytirib, qoʻshimcha bino qurgan, baʼzilari esa yillar davomida rasmiy hujjatsiz yerda yashab kelmoqda. Shu paytgacha ularning huquqiy holati noaniq edi: na sotish, na meros qoldirish, na kredit olish imkoniyati bor edi. Shu muammoni hal qilish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti 2024-yil 5-avgust kuni 937-sonli Qonunni imzoladi. Qonunning toʻliq nomi quyidagicha: “Oʻzboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkalariga hamda ularda qurilgan binolar va inshootlarga boʻlgan huquqlarni eʼtirof etish toʻgʻrisida”gi qonun. Qonunning maqsadi nima? Oddiy qilib aytganda, bu qonun odamlarning yillar davomida rasmiy hujjatsiz foydalangan yeri va uydagi huquqini qonuniylashtirish uchun qabul qilingan. Yaʼni kimdir oʻz hovlisini biroz kengaytirgan, lekin kadastrda rasmiy roʻyxatdan oʻtmagan boʻlsa — endi shu joyni qonuniy rasmiylashtirish imkoniyati yaratiladi. Bunda asosiy maqsad — odamni jazolash emas, balki huquqini tan olish, adolatni tiklashdir. Chunki koʻpchilik “egallab oldi” degan soʻz ortida aslida hayot zarurati, oilaviy ehtiyoj yoki hujjatlashtirishdagi eski xatolar turganini bilamiz. Bu qonun quyidagi holatlarga tatbiq etiladi: Rasmiy hujjatsiz egallangan yerlar — yaʼni hokimlik yoki kadastr organlari tomonidan ajratish hujjati boʻlmagan, lekin amalda foydalanilayotgan yerlar. Shunday yerda qurilgan bino va inshootlar — turar joy, doʻkon, ombor, ustaxona va hokazo. Huquqni olish istagida boʻlgan fuqarolar va tashkilotlar — yaʼni oʻz holatini qonuniylashtirmoqchi boʻlganlar. Ammo bu qonun har qanday egallangan joyga tatbiq etilmaydi. Masalan, davlat ehtiyoji uchun ajratilgan, ekologik muhofaza zonalari yoki boshqa maxsus hududlarda joylashgan yerlar bu tartibga kirmaydi. Huquqni eʼtirof etish tartibi Fuqarolar quyidagi tartibda huquqni eʼtirof ettirishlari mumkin: Ariza berish — fuqaro oʻz yashash hududidagi mahalliy hokimiyat yoki kadastr organiga murojaat qiladi. Tekshiruv oʻtkazish — mutasaddi tashkilotlar yerning holatini, chegarasini, egallanish sabablarini oʻrganadi. Xulosa chiqarish — agar egallash qonunga zid boʻlmasa, yer uchastkasi va undagi bino ustidan huquq eʼtirof etiladi. Rasmiy hujjat berish — fuqaro yer va bino ustidan egalik huquqini tasdiqlovchi davlat hujjatini oladi. Shu tariqa, ilgari “noqonuniy” deb sanalgan joy endi qonuniy mulkka aylanadi. Bu qonunning hayotiy ahamiyati juda katta: Fuqaroga ishonch beradi — endi u oʻz uyi va yerini qonuniy asosda himoya qila oladi. 2025 DECEMBER NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 12 207 Mulk qadri oshadi — rasmiy hujjat bilan tasdiqlangan joyning qiymati bozor narxida yuqoriroq boʻladi. Davlat nazorati tartibga tushadi — kimning yeri, kimning binosi borligi aniq boʻladi. Noqonuniy egallash kamayadi — endi kimdir yerga koʻz olaytirsa, qonun unga yoʻl qoʻymaydi. Eʼtibor berish kerak boʻlgan jihatlar Qonun imkoniyat bersa-da, u cheksiz emas. Quyidagilarga eʼtibor qaratish zarur: Yer davlat yoki jamoat mulki boʻlgan maxsus zonada boʻlsa (masalan, yoʻl yoqasi, daryo boʻyi, qoʻriqxonalar), uni qonuniylashtirib boʻlmaydi. Binoning xavfsizligi, qurilish normalariga mosligi tekshiriladi. Faqat 2024-yil 1-avgustgacha boʻlgan egallash holatlari koʻrib chiqiladi (yaʼni keyin egallanganlar bu tartibdan foydalana olmaydi). Xulosa oʻrnida shuni aytish mumkinki, Oʻzbekiston Respublikasining 937-sonli qonuni bu oddiy inson uchun katta adolat yoʻlidir. U “qonuniy” va “noqonuniy” soʻzlar orasidagi chiziqni yumshatib, odamlarning yillar davomida qurgan mehnatini eʼtirof etadi. Endi har bir fuqaro oʻz yerini, uyini, inshootini qonun asosida himoya qila oladi. Bu – nafaqat huquqiy islohot, balki xalq bilan davlat oʻrtasidagi ishonchni mustahkamlovchi qadriyatli qadamdir.