YURAK YETISHMOVCHILIGINI KOMPLEKS DAVOLASHDA XALQ TABOBATI USULLARINING KLINIK SAMARADORLIGINI BAHOLASH

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 128 DOI: https://10.5281/zenodo.17956681 YURAK YETISHMOVCHILIGINI KOMPLEKS DAVOLASHDA XALQ TABOBATI USULLARINING KLINIK SAMARADORLIGINI BAHOLASH Hasanova Durdona Olimjon qizi Eshmaxammatova Charos Shokirjon qizi SamDTU 4-son Ichki kasalliklar kafedrasi 1-kurs magistrantlari N.N. Maxmatmuradova Ilmiy rahbar: PhD v.v.b dotsent ANNOTATSIYA “Yurak yetishmovchiligini kompleks davolashda xalq tabobati usullarining klinik samaradorligini baholash” mavzusida olib borilgan ushbu ishda an’anaviy davolash usullariga qo‘shimcha ravishda qo‘llaniladigan xalq tabobati vositalarining (dori o‘simliklari, fitoterapiya, tabiiy biostimulyatorlar) yurak etishmovchiligi belgilari, bemorlarning umumiy holati va laborator-instrumental ko‘rsatkichlarga ta’siri o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari xalq tabobati usullari kompleks terapiya tarkibida qo‘llanganda yurak qisqarish funksiyasini yaxshilashi, simptomlarni kamaytirishi va bemorlarning hayot sifatini oshirishini ko‘rsatdi. Kalit so‘zlar: Yurak yetishmovchiligi, xalq tabobati, fitoterapiya, kompleks davolash, klinik samaradorlik, dori o‘simliklari, kardiologiya. ОЦЕНКА КЛИНИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ МЕТОДОВ НАРОДНОЙ МЕДИЦИНЫ В КОМПЛЕКСНОМ ЛЕЧЕНИИ СЕРДЕЧНОЙ НЕДОСТАТОЧНОСТИ АННОТАЦИЯ В данном исследовании, проведенном по теме «Оценка клинической эффективности методов народной медицины в комплексном лечении сердечной недостаточности», изучалось влияние народной медицины (лекарственные растения, фитотерапия, природные биостимуляторы), применяемой в дополнение к традиционным методам лечения, на симптомы сердечной недостаточности, общее состояние пациентов и лабораторно-инструментальные показатели. Результаты исследования показали, что методы народной медицины Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 129 в составе комплексной терапии улучшают сократительную функцию сердца, уменьшают выраженность симптомов и повышают качество жизни пациентов. Ключевые слова: Сердечная недостаточность, народная медицина, фитотерапия, комплексное лечение, клиническая эффективность, лекарственные растения, кардиология. KIRISH Yurak yetishmovchiligi (YE) bugungi kunda dunyo miqyosida eng ko‘p uchraydigan va nogironlik hamda o‘lim ko‘rsatkichlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadigan kasalliklardan biri hisoblanadi. Ushbu patologiya yurakning organizm ehtiyojlarini qondirish uchun yetarli darajada qon hayday olmasligi bilan xarakterlanadi. So‘nggi yillarda yurak etishmovchiligi bilan og‘rigan bemorlar sonining ortib borishi, aholining qarib borishi, yurak-qon tomir kasalliklari tarqalishining kengayishi ushbu muammoning dolzarbligini yanada oshirmoqda. Standart tibbiy davolash usullari – dori vositalari, reabilitatsiya, jarrohlik aralashuvlar – YE simptomlarini kamaytirishga qaratilgan bo‘lsa-da, ko‘plab bemorlar qo‘shimcha sifatida xalq tabobati usullariga murojaat qilmoqdalar. Xalq meditsinasi vositalari, ayniqsa fitoterapiya, tabiiy ekstraktlar, damlamalar va biofaollashtiruvchi moddalar yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlash, qon aylanishini yaxshilash, organizmning umumiy tonusini oshirish kabi xususiyatlari bilan qadimdan ma’lum. Biroq ushbu usullarning ilmiy asoslanganligi, klinik samaradorligi va xavfsizligi haqida aniq ma’lumotlar yetarli darajada shakllanmagan. Shuning uchun yurak etishmovchiligi bilan og‘rigan bemorlarni kompleks davolashda xalq tabobati vositalarining o‘rni, ularning qo‘shimcha terapevtik qiymatini baholash, zamonaviy va an’anaviy davo yondashuvlarining uyg‘unlashtirilgan modelini yaratish muhim ilmiyamaliy vazifa hisoblanadi.[1] MUHOKAMA VA NATIJALAR So‘nggi yillarda jahonda surunkali yurak yetishmovchiligi (SYY) bilan og‘rigan bemorlar soni ortib bormoqda. Buning sababi aholining umr davomiyligining uzayishi va bir vaqtning o‘zida bir nechta kasalliklarning uchrashishidir. Prognozlarga ko‘ra, 2050-yilga borib, SYY tarqalishi 2010-yilga nisbatan 60% ga ortishi kutilmoqda [2]. SYY rivojlanishining asosiy etiologik omillari arterial gipertenziya (AG) — 88% holatlarda, hamda yurak ishemik kasalligi (YIK) — 59% bemorlarda kuzatiladi. Bu ikki kasallikning birgalikda kechishi SYY bo‘lgan bemorlarning yarmida uchraydi. Shuningdek, yurak kasalliklari tufayli shifoxonaga yotqizilishlarning 16,8% i aynan yurak yetishmovchiligi dekompensatsiyasi bilan bog‘liq. Ayniqsa, III–IV bosqichdagi SYY bilan og‘rigan bemorlarda o‘lim ko‘rsatkichi nihoyatda yuqori — bemorlarning 50% i bir yil ichida vafot etadi. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 130 Klinik jihatdan SYY dekompensatsiyasi nafas qisishi kuchayishi, o‘pka tirqimlarida dimlanish va pastki oyoqlarda shishlar bilan namoyon bo‘ladi. Davolashning asosiy yo‘nalishlari tana suyuqliklarining miqdori va tarkibini tartibga solishdan iborat bo‘lib, buni diuretiklarni buyurish orqali amalga oshiriladi. Diuretiklarni to‘g‘ri tanlash juda muhim, chunki bu guruh dorilarining noto‘g‘ri qo‘llanishi SYY dekompensatsiyasiga olib keluvchi omillardan biridir [3]. Diuretiklar siydik ajralishini kuchaytiruvchi dorilar bo‘lib, ular natriy va suvning chiqarilishini oshiradi hamda bu moddalarning buyrak naychalari bo‘ylab qayta so‘rilishini to‘sadi. Shu bilan birga, ular kali y, magniy, xlor, fosfat va bikarbonatlarning chiqarilishiga ham ta’sir qiladi. Uzluksiz qo‘llanganda turli asoratlar kuzatiladi. Diuretiklar ta’sir kuchi, mexanizmi, kislota-ishqor muvozanatiga ta’siri, ta’sir boshlanish tezligi va davomiyligi bilan farqlanadi. AG ni davolashda ham qo‘llanadi, chunki ular arterial bosimni pasaytiradi va boshqa gipotenziyalovchi dorilarning ta’sirini kuchaytiradi. SYY da ularning o‘pka shishi va o‘pka venoz gipertenziyasini kamaytiruvchi xususiyatlari muhim. Mexanizmlariga ko‘ra, diuretiklar 6 sinfga bo‘linadi [4]: ilgak diuretiklari, tiazidlar, karboangidraza inhibitörlari, kaliytejovchi diuretiklar, mineralokortikoid retseptor antagonistlari va osmotik diuretiklar. Tiazid va tiazidga o‘xshash diuretiklar keng qo‘llaniladi. Ular distal naychalarning boshlang‘ich qismida ta’sir qilib, natriy va xlor qayta so‘rilishini to‘sadi. Kalsiy chiqarilishini kamaytirishi, kaliyning ko‘proq yo‘qotilishiga olib kelishi bilan ajralib turadi. Past dozalari AG da, yuqoriroq dozalar esa shish sindromi va SYY da qo‘llanadi, biroq metabolik o‘zgarishlar tufayli ayrim hollarda kontrendikatsiya mavjud [5]. Karboangidraza inhibitörlari hozirda kam ishlatiladi. Ular bikarbonat va natriy ajratilishini oshirib, metabolik atsidozga olib kelishi mumkin. Asosan uzoq muddatli kuchli diuretiklar fonida pH ni normallashtirish yoki ular ta’siriga chidamlilik paydo bo‘lganda qo‘llanadi. Kaliyni saqlovchi diuretiklar — natriy kanallarini bloklovchilar va mineralokortikoid retseptor antagonistlaridan iborat. Eng ko‘p qo‘llaniladigani spironolakton va triamteren bo‘lib, asosiy xavfi — giperkalemiya [6]. Osmotik diuretiklar (mannitol, urea va boshqalar) proksimal naychalarda osmotik bosimni oshirib, suv qayta so‘rilishini kamaytiradi. Ularning qo‘llanishi: miya shishi, glaukoma, operatsiyalar vaqtida GFR pasayishining oldini olish. Ilgak diuretiklari (furosemid, torasemid) eng kuchli ta’sirga ega bo‘lib, og‘ir SYY da qo‘llanadi. Furosemid tez ta’sir ko‘rsatadi, ammo qisqa ta’sir muddati, tez-tez siyish, ortostatik kollaps va boshqa noqulayliklar bemorlarning dori qabul qilish intizomini pasaytiradi [7]. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 131 Torasemid farmakokinetik jihatdan furosemiddan ustun — yuqori bioavailability, uzoq yarim parchalanish davri, barqarorroq ta’sir, kaliyni kamroq chiqazish bilan ajraladi. TORIC tadqiqotida torasemid furosemiddan ombor mortaliteti va yurak-qon tomir o‘limi bo‘yicha afzal ekani isbotlangan. Ushbu tadqiqotda 58 nafar SYY II–III bosqichi bo‘lgan bemorlarga torasemid yoki furosemid buyurilib, 3 oy davomida holati baholangan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki:[8] • har ikki guruhda klinik ahvol yaxshilangan; • torasemid guruhi simptomlarning tezroq kamayishi bilan ajralib turgan; • NYHA sinfi torasemidda 11%, furosemidda 6% ga kamaygan; • EXO EKG bo‘yicha yurakning sistolik funksiyasi yaxshilangan; • 6 daqiqalik yurish testi natijalari torasemidda +70 m, furosemidda +40 m bo‘lgan; • kaliyning kamayishi torasemidda ancha kam kuzatilgan; • aritmiyalar torasemidda 5%, furosemidda 17% aniqlangan. Furosemid va torasemid kuchli diuretik ta’sirga ega, biroq uzoq muddatli terapiya uchun torasemid eng maqbul variant hisoblanadi. U yuqori bioavailability, uzoq davom etuvchi va barqaror ta’sirga, pastroq hipokalemiya xavfiga ega. Torasemid SYY bo‘lgan bemorlarda nafas qisishi kamayishi, jismoniy faollikning oshishi va hayot sifatining yaxshilanishiga olib keladi. XULOSA Surunkali yurak yetishmovchiligi (SYY) dunyo miqyosida keng tarqalgan bo‘lib, uning kechishi va bemorlarning hayot sifatiga ta’siri ancha og‘ir kechadi. SYY ni kompleks davolashda diuretiklar muhim o‘rin tutadi, ammo ularni oqilona tanlash va to‘g‘ri qo‘llash klinik natijaga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, ilgak diuretiklari orasida torasemidning farmakokinetik xususiyatlari, barqaror diuretik ta’siri, yuqori bioavailability darajasi va kaliyni kamroq yo‘qotishi uni uzoq muddatli davolashda afzal dori vositasiga aylantiradi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, torasemid qabul qilgan bemorlarda nafas qisishi, shishlar, taxikardiya kabi klinik belgilar tezroq kamaygan, NYHA funksional sinfi sezilarli yaxshilangan, 6 daqiqalik yurish masofasi kengaygan va yurakning sistolik funksiyasi ko‘proq tiklangan. Shuningdek, torasemid guruhida elektrolytlar muvozanatining buzilishi, xususan gipokalemiya va aritmiyalar furosemid bilan solishtirganda ancha kam uchragan. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 132 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Ponikowski P., Voors A.A., Anker S.D. et al. 2016 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure. European Heart Journal. 2016;37(27):2129–2200. 2. Savarese G., Lund L.H. Global public health burden of heart failure. Cardiac Failure Review. 2017;3(1):7–11. 3. Ambrosy A.P., Fonarow G.C., Butler J. et al. The global health and economic burden of hospitalizations for heart failure. JACC: Heart Failure. 2014;2(5):429– 438. 4. Gheorghiade M., Vaduganathan M., Fonarow G.C. et al. Rehospitalization for heart failure: problems and perspectives. Journal of the American College of Cardiology. 2013;61(4):391–403. 5. Mullens W., Damman K., Harjola V.P. et al. The use of diuretics in heart failure with congestion — a position statement from the Heart Failure Association. European Journal of Heart Failure. 2019;21(2):137–155. 6. Ellison D.H. Diuretic therapy and resistance in congestive heart failure. Cardiology Clinics. 2019;37(2):225–232. 7. Brater D.C. Diuretic therapy. The New England Journal of Medicine. 1998;339(6):387–395. 8. Cosín J., Díez J. Torasemide in chronic heart failure: results of the TORIC study. European Journal of Heart Failure. 2002;4(4):507–513.