HAVO IFLOSLANISHINING TURIZM INDUSTRIYASIGA TA'SIRI: O'ZBEKISTON MISOLIDA TAHLIL VA PROGNOZLAR

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 137 DOI: https://10.5281/zenodo.17956814 HAVO IFLOSLANISHINING TURIZM INDUSTRIYASIGA TA’SIRI: O‘ZBEKISTON MISOLIDA TAHLIL VA PROGNOZLAR Erkinjonova Ravzaxon Shavkat qizi Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Kechki ta’lim va magistratura fakulteti Turizm va mehmonxona biznesi yo‘nalishi magistranti ANNOTATSIYA Maqolada havo ifloslanishining turizm industriyasiga ta’siri O‘zbekiston misolida 2016–2025 yillarga oid rasmiy statistik ma’lumotlar asosida ekonometrik usullar yordamida chuqur tahlil qilinadi. Bog‘liq o‘zgaruvchi sifatida xorijiy sayyohlar soni (million kishi), asosiy mustaqil o‘zgaruvchi sifatida esa yillik o‘rtacha PM2.5 konsentratsiyasi (µg/m³) qabul qilingan. Yangilangan ma’lumotlar (2024 yil – 8 million sayyoh, PM2.5 31.4 µg/m³; 2025 yil bahosi – 11.64 million sayyoh, PM2.5 30 µg/m³) qo‘shilgan holda qayta hisoblangan oddiy chiziqli regressiya (OLS) modeli natijalariga ko‘ra, PM2.5 koeffitsienti -0.0626 (p=0.721) bo‘lib, statistik jihatdan ahamiyatsiz, ammo salbiy belgiga ega. Bu havo ifloslanishining turizmga salbiy ta’siri kuchayib borayotganini ko‘rsatishi mumkin, garchi hali sezilarli bo‘lmasa-da. Sayyohlar sonining jadal o‘sishi viza rejimining soddalashtirilishi, elektron viza tizimi, keng ko‘lamli marketing kampaniyalari va davlat siyosati bilan izohlanmoqda. Xalqaro adabiyotlar va boshqa mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, uzoq muddatda PM2.5 darajasining yuqori bo‘lib qolishi turizm daromadlarini kamaytirishi mumkin. 2026– 2030 yillarga mo‘ljallangan prognoz (PM2.5 har yili 0.5 µg/m³ ga pasayishi taxminida) shuni ko‘rsatadiki, 2030 yilda xorijiy sayyohlar soni 13.61 million kishiga yetishi mumkin. Tadqiqot natijalari O‘zbekistonning barqaror turizm strategiyasini shakllantirishda ekologik siyosatni kuchaytirish zarurligini ta’kidlaydi. Kalit so‘zlar: havo ifloslanishi, PM2.5, turizm oqimi, xorijiy sayyohlar, ekonometrik tahlil, OLS-regressiya, O‘zbekiston, barqaror turizm, ekologik siyosat, prognozlash KIRISH Havo ifloslanishining turizm industriyasiga ta’siri O‘zbekiston misolida ko‘rib chiqilganda, bu mavzu ekologik va iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlikni ta’kidlaydigan muhim masalalardan biridir. Global miqyosda havo ifloslanishi, xususan PM2.5 (diametri 2.5 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 138 mikrometrdan kichik zarrachalar) zarrachalarining yuqori konsentratsiyasi, turizm oqimini pasaytirishi mumkin, chunki sayyohlar sog‘lom va toza muhitni afzal ko‘rishadi. PM2.5 zarrachalari nafas olish tizimiga chuqur kirib, yurak-qon tomir kasalliklari, o‘pka saratoni va boshqa sog‘liq muammolarini keltirib chiqarishi mumkin, bu esa sayyohlarning destinatsiya tanlashida muhim omil bo‘ladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, havo ifloslanishi har yili millionlab odamlarning o‘limiga sabab bo‘lmoqda, va bu turizm industriyasiga milliardlab dollar zarar yetkazmoqda. O‘zbekiston kabi Markaziy Osiyo mamlakatlarida, qadimiy Ipak yo‘li diyarlari va boy madaniy merosga ega bo‘lgan joylarda, turizm iqtisodiyotning asosiy tarmoqlaridan biriga aylangan. Masalan, Samarqand, Buxoro va Xiva kabi shaharlar UNESCO jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan, bu esa xalqaro sayyohlarni jalb qilmoqda. Ammo sanoat rivojlanishi, shaharlashtirish, transport va qishloq xo‘jaligi faoliyati natijasida havo ifloslanishi kuchayib borayotgani kuzatilmoqda. Toshkent va Farg‘ona vodiysida PM2.5 darajasi JSST tavsiya etgan 5 µg/m³ dan bir necha barobar yuqori bo‘lib, bu turizmning uzoq muddatli rivojlanishiga tahdid solmoqda. Ushbu maqolada O‘zbekistonning 2016-2025 yillardagi ma’lumotlari asosida ekonometrik tahlil o‘tkazilib, havo ifloslanishining turizmga ta’siri baholanadi va kelgusiy prognozlar beriladi. Yangi ma’lumotlar (2024-2025 yillar) qo‘shilishi bilan tahlil yanada chuqurlashtirilgan bo‘lib, bu ekologik siyosatni takomillashtirishga yordam beradi. METODOLOGIYA Ma’lumotlar manbalari orasida Jahon banki, IQAir, O‘zbekiston Milliy statistika qo‘mitasi va boshqa xalqaro tashkilotlarning statistikasi ishlatilgan bo‘lib, turizm oqimi (sayyohlar soni millionlarda) va yillik o‘rtacha PM2.5 darajasi (µg/m³) asosiy o‘zgaruvchilar sifatida qabul qilindi. Ma’lumotlar 2016-2025 yillarni qamrab oladi, 2024 yil uchun sayyohlar soni 8 million, PM2.5 31.4 µg/m³ (IQAir 2024 hisoboti); 2025 yil bahosi sayyohlar 11.64 million (yanvar-oktyabr 9.7 million asosida ekstrapolyatsiya), PM2.5 30 µg/m³ (joriy tendentsiyalar asosida taxmin). Ushbu tadqiqotda ekonometrik model sifatida oddiy chiziqli regressiya (OLS) qo‘llanilgan: Turizm_oqimi = β0 + β1 PM2.5 + β2 COVID_dummy + β3 Yil_trendi + ε. Bu yerda COVID_dummy pandemiya yillarini (2020-2021) 1, boshqa yillarni 0 deb hisobga oladi; yil_trendi vaqt trendini ifodalaydi (2016 yil =1, 2017=2 va hokazo, ya’ni yil -2015). OLS modeli chiziqli bog‘liqlikni baholash uchun ishlatiladi, uning asosiy taxminlari – xatolar normal taqsimlanganligi, homoskedastiklik va multikollineyarlik yo‘qligi. Modelning izohlovchi quvvati R-kvadrat orqali baholanadi, koeffitsientlarning statistik ahamiyati p-qiymat (p<0.05) bilan tekshiriladi. Prognozlar uchun PM2.5 darajasining har yili 0.5 µg/m³ ga pasayishi taxmin qilingan. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 139 Tahlil uchun ishlatilgan ma’lumotlar: Yil Sayyohlar (mln) PM2.5 (µg/m³) COVID_dummy Yil_trendi 2016 2.027 35 0 1 2017 2.690 37 0 2 2018 5.346 40 0 3 2019 6.749 41.2 0 4 2020 1.5 39 1 5 2021 2.0 42 1 6 2022 5.0 40 0 7 2023 7.0 38 0 8 2024 8.0 31.4 0 9 2025 11.64 30 0 10 ADABIYOTLAR TAHLILI Adabiyotlar sharhida havo ifloslanishining turizmga salbiy ta’siri ko‘plab tadqiqotlarda tasdiqlangan. Masalan, Xitoy va Hindiston kabi mamlakatlarda PM2.5 darajasining oshishi sayyohlik daromadlarini 5-10% ga pasaytirishi mumkinligi ko‘rsatilgan, chunki sayyohlar sog‘liq xavfini hisobga olib, boshqa destinatsiyalarni tanlaydilar (masalan, Xitoyda PM2.5 o‘sishi turizmni 5% ga qisqartirgan). O‘zbekiston kontekstida esa, 2010-yillarning oxirida turizm siyosati liberallashtirilishi (vizasiz rejim, infratuzilma yaxshilanishi) natijasida sayyohlar oqimi keskin oshgan, ammo havo ifloslanishi, ayniqsa Toshkent va Farg‘ona kabi shaharlarda, yuqori darajada qolmoqda. Jahon banki hisobotiga ko‘ra (2024), O‘zbekistonda PM2.5 ning asosiy manbalari chang-to‘zon va transport emissiyalari bo‘lib, bu turizmga uzoq muddatli tahdid solmoqda. IQAir 2024 hisobotida O‘zbekiston dunyoda 19-o‘rinni egallagan, o‘rtacha PM2.5 31.4 µg/m³. Boshqa tadqiqotlarda (masalan, Markaziy Osiyoda havo ifloslanishi va iqtisodiy yo‘qotishlar) ekologik choralar (yashil energiya, jamoaviy transport) turizmni barqarorlashtirishi ta’kidlangan. NATIJALAR Regressiya natijalari R-kvadrat 0.830 ni ko‘rsatdi, bu modelning izohlovchi quvvati yuqori ekanligini bildiradi. PM2.5 koeffitsienti -0.0626 (p=0.721), statistik jihatdan ahamiyatsiz, ammo salbiy belgiga ega bo‘lib, havo ifloslanishining oshishi turizm oqimiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. Bu natija oldingi tahlillardan farqli o‘laroq (oldingi β=0.412 musbat edi), yangi ma’lumotlar (20242025) bilan salbiy tendentsiyani aks ettirmoqda, garchi hali ishonchli bo‘lmasa-da. COVID_dummy koeffitsienti -4.061 (p=0.032) statistik jihatdan ahamiyatli bo‘lib, pandemiya turizmni keskin pasaytirganini tasdiqlaydi. Yil_trendi 0.735 (p=0.012) esa vaqt o‘tishi bilan turizmning tabiiy o‘sishini ko‘rsatadi, bu siyosiy islohotlar (elektron viza, marketing) ta’sirini aks ettiradi. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 140 Ushbu natijalarga asoslanib, prognozlar PM2.5 darajasining asta-sekin pasayishi (har yili 0.5 µg/m³ ga) taxmin qilingan holda amalga oshirildi. 2026-yilda sayyohlar soni 10.54 mln, 2027 – 11.31 mln, 2028 – 12.07 mln, 2029 – 12.84 mln, 2030-yilda 13.61 mln ga yetishi prognoz qilinmoqda. Bu prognoz regressiya modeliga asoslangan bo‘lib, agar havo ifloslanishi keskin pasaytirilsa (masalan, yashil energiya va transport islohotlari orqali), turizm o‘sishi yanada yuqori bo‘lishi mumkin. Aksincha, ifloslanish oshsa, modelga ko‘ra, bu o‘sishni sekinlashtirishi mumkin, ammo adabiyotlar asosida uzoq muddatda salbiy ta’sir ko‘rsatishi ehtimoli yuqori. Eslatma: model so‘nggi yillardagi jadal o‘sishni to‘liq aks ettirmayapti (2025 prognozi 9.78 mln, ammo haqiqiy 11.64 mln), bu trendning chiziqliligidan kelib chiqadi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda havo ifloslanishi turizmga hozircha sezilarli salbiy ta’sir ko‘rsatmayotgani, ammo yangi ma’lumotlar bilan salbiy tendentsiya paydo bo‘layotgani kuzatilmoqda. Uzoq muddatli barqarorlik uchun ekologik choralar (PM2.5 ni pasaytirish, yashil texnologiyalar) zarur. Kelgusida ekonometrik modellarni kengaytirib, ko‘proq o‘zgaruvchilarni (masalan, GDP, marketing xarajatları, global iqtisodiy vaziyat) qo‘shish orqali aniqroq prognozlar berish mumkin. Bu tahlil turizm siyosatini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, O‘zbekistonni Markaziy Osiyoning ekologik toza turizm markaziga aylantirishga yordam beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Rajabov, O. R., & Xo‘jayev, R. Sh. (2023). O‘zbekiston turizm statistikasi 2016– 2022: pandemiyadan keyingi tiklanish dinamikasi. Turizm va xizmat ko‘rsatish jurnali, 1(15), 34–47. 2. Xalilov, N., & Boboyev, H. (2023). O‘zbekistonda PM2.5 konsentratsiyasining o‘zgarishi va iqtisodiy yo‘qotishlarning ekonometrik bahosi. Moliya va bank ishi jurnali, 4, 67–79. 3. Mirzaev, A. A., & Usmonova, D. B. (2022). Toshkent shahrida havo sifati va aholi salomatligi: 2015–2021 yillar tahlili. O‘zbekiston tabiatshunoslik jurnali, 3, 78–89. 4. To‘xtayev, B. S. (2022). O‘zbekistonning turistik brendi va havo sifati: so‘rov natijalari asosida tahlil. Marketing va menejment jurnali, 5, 88–97. 5. Abdullaev, I., & Rakhimov, M. (2021). Havo ifloslanishining O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri: ekonometrik tahlil. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar jurnali, 6, 145–162.