TALABALARDA DIQQAT JARAYONINING SHAKLLANISHI VA UNI RIVOJLANTIRISH OMILLARI

35 TALABALARDA DIQQAT JARAYONINING SHAKLLANISHI VA UNI RIVOJLANTIRISH OMILLARI Eshquvatov Asror Orif o‘g‘li Chirchiq davlat pedagogika universiteti Aniq fanlar fakulteti Amaliy matematika yo‘nalishi talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17958864 Annotatsiya: Ushbu tezisda talabalarda diqqat jarayonining shakllanishi, uning psixologik asoslari hamda diqqatni rivojlantirishga yordam beradigan omillar tahlil qilingan. Diqqatning turlari, talabalik davridagi o‘quv faoliyatiga ta’siri va uni mustahkamlash usullari yoritilgan. Shuningdek, diqqatni boshqarishning amaliy metodlari va samaradorligi haqida ilmiy asoslangan fikrlar bayon etilgan. Kalit so‘zlar: diqqat, psixologiya, talaba, bilish jarayoni, ixtiyoriy diqqat, ixtiyorsiz diqqat, diqqatni rivojlantirish, kognitiv jarayonlar, o‘quv faoliyati. Annotation: This thesis analyzes the formation of the attention process in students, its psychological foundations, and factors that contribute to the development of attention. The types of attention, its impact on academic activity during student life, and methods for strengthening it are highlighted. Also, scientifically based ideas are presented about practical methods and effectiveness of attention management. Keywords: Attention, Psychology, Student, Cognitive Process, Voluntary Attention, Involuntary Attention, Attention Development, Cognitive Functions, Learning Activity KIRISH Psixologiyaning asosiy yo‘nalishlaridan biri bu insonning bilish jarayonlarini o‘rganishdir. Ushbu jarayonlar ichida diqqat alohida o‘rin tutadi, chunki u har qanday faoliyatning muvaffaqiyatli kechishida muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, talabalik davrida diqqatni boshqarish, uni kerakli ob’ektga jamlash, uzoq muddat davomida saqlash va tezkor ravishda o‘zgartirish ko‘nikmalari o‘qish jarayonida katta rol o‘ynaydi. Bugungi raqamli asrda diqqatning susayishi, chalg‘ituvchi omillarning ko‘pligi, turli axborotlarning haddan tashqari oqimi talabalarning o‘qish samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, diqqatning psixologik mexanizmlarini tushunish, uning turlarini aniqlash hamda uni rivojlantiruvchi omillarni o‘rganish juda dolzarbdir. Diqqat tushunchasi va uning psixologiyadagi o‘rni: Diqqat - inson ongining ma’lum bir faoliyatga yo‘naltirilgan va shu faoliyatga qaratilgan holatini ifodalovchi bilish jarayonidir. Diqqat orqali inson atrofdagi turli axborotlarni tanlab oladi, idrok qiladi, qayta ishlaydi va o‘z faoliyatida qo‘llaydi. Diqqatning mavjudligi idrok, xotira, tafakkur, tasavvur kabi psixik jarayonlarning samarali ishlashini ta'minlaydi. Psixologiya fanida diqqat faoliyati odamning yuqori nerv tizimidagi tormoz va qo‘zg‘alish jarayonlarining mutanosibligi bilan bog‘liq deb hisoblanadi. Sechenov va Pavlov ta’limotlariga ko‘ra, diqqat - bu qo‘zg‘alishning muayyan sohada kuchayishi va boshqa sohalarda tormozlanish bilan namoyon bo‘ladi. 36 Diqqatning turlari: Psixologiyada diqqatning bir nechta turlari mavjud: Ixtiyorsiz diqqat: Bu turdagi diqqat tashqi yoki ichki omillar ta’siri sababli o‘z - o‘zidan paydo bo‘ladi. Yoqimli ovoz, yorqin ranglar, to‘satdan paydo bo‘lgan harakat ixtiyorsiz diqqatni faollashtiradi. Talabalarda ixtiyorsiz diqqat ko‘pincha shovqin, telefon xabarnomalari, ijtimoiy tarmoqlar sabab chalg‘iydi. Ixtiyoriy diqqat: Bu diqqat turi maqsadga yo‘naltirilgan, ongli ravishda boshqariluvchi diqqatdir. O‘qish, konspekt yozish, masalani yechish kabi jarayonlarda aynan ixtiyoriy diqqat faol bo‘ladi. Uni saqlash uchun kuchli motivatsiya va iroda talab etiladi. Ixtiyoriydan keyingi diqqat: Mazkur diqqat turi o‘rganilayotgan faoliyat qiziqarlilik kasb etganda paydo bo‘ladi. Avval ixtiyoriy kuch bilan boshlanadigan jarayon keyinchalik zavq uyg‘otib, diqqat o‘z - o‘zidan davom etadi. Talabalarda diqqatning shakllanishi va unga ta’sir qiluvchi omillar Talabalarda diqqatning rivojlanishi bir qator psixologik, fiziologik va ijtimoiy omillar bilan belgilanadi. Psixologik omillar: a) Motivatsiyaning mavjudligi b) Qiziqishlar darajasi c) O‘quv materialining murakkabligi d) O‘quvchining emotsional holati e) Stress va tashvish darajasi Psixologik omillar diqqatning barqarorligiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Kuchli motivatsiya diqqatni uzoq vaqt saqlab turadi, aksincha, xavotir diqqatning tarqoqlashishiga olib keladi. Fiziologik omillar: a) Uyqu sifati b) Ovqatlanish tartibi c) Miya faoliyatining holati d) Charchoq darajasi Uyqusizlik yoki charchoq diqqatning pasayishiga sabab bo‘ladi. Miya faolligi yuqori bo‘lganda diqqat barqarorligi ham ortadi. Tashqi muhit omillari: a) Shovqin darajasi b) Xona yorug‘ligi c) O‘qish joyining qulayligi d) Chalg‘ituvchi texnologiyalar (telefon, internet) Tinch va toza muhitda talabalarning ixtiyoriy diqqatini uzoq vaqt saqlashi osonroq bo‘ladi. Diqqatni rivojlantirishning samarali usullari; Talabalarda diqqatni mustahkamlash uchun quyidagi usullar tavsiya etiladi: a) Rejalashtirish va vaqtni boshqarish Kunlik rejaga amal qilish, vazifalarni ustuvorlik darajasiga ko‘ra ajratish, tanaffuslar qilish diqqatni samarali boshqarishga yordam beradi. b) “Pomodoro” usuli 25 daqiqa davomida faqat bir faoliyatga diqqatni jamlash va 5 daqiqa tanaffus qilish. Bu usul charchoqning oldini oladi va diqqatni boshqarishni osonlashtiradi. c) Kognitiv mashqlar 37 So‘zlar ro‘yxatini yod olish Matndan asosiy fikrlarni topish Diqqat testlari Puzzle va mantiqiy o‘yinlar Bunday mashqlar diqqatni rivojlantirishga yordam beradi. d) Meditatsiya va nafas mashqlari Meditatsiya ongni tinchlantiradi, stressni kamaytiradi va ixtiyoriy diqqatni yaxshilaydi. e) Chalg‘ituvchi omillarni kamaytirish Telefonni “ovozsiz” rejimga qo‘yish, keraksiz oynalarni yopish, shovqinsiz muhit yaratish diqqatni ancha yaxshilaydi. 5. Diqqat buzilishlari va ularning oqibatlari Diqqatning tarqoqlashuvi yoki buzilishi o‘qish jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Asosiy muammolar: O‘quv materialini tushunish qiyinlashadi Yodlash sifatiga putur yetadi Vazifalarni bajarmaslik xavfi ortadi O‘qishdan charchash, motivatsiyaning susayishi yuz beradi Diqqat buzilishlarining oldini olishda kun tartibiga amal qilish, sog‘lom turmush tarzi va psixologik barqarorlik muhim o‘rin tutadi. XULOSA Talabalarda diqqat jarayonining rivojlanganligi ularning o‘quv faoliyatini samarali tashkil etish, o‘zlashtirish darajasini oshirish hamda hayotiy ko‘nikmalarni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Diqqatning turi, xususiyati va unga ta’sir qiluvchi omillarni bilish talabalarga o‘z o‘qish jarayonini boshqarish imkonini beradi. Diqqatni rivojlantirishning zamonaviy usullari - rejalashtirish, meditatsiya, “Pomodoro” texnikasi, kognitiv mashqlar - talabaning o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlarini muvaffaqiyatli amalga oshirishiga yordam beradi. Diqqatning to‘g‘ri shakllanishi nafaqat o‘qish jarayonini, balki kundalik hayotni ham samarali tashkil etishga zamin yaratadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziyev E.G. Umumiy psixologiya. - Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2010. 2. Zinchenko V.P., Meshcheryakov B.G. Psixologiya lug‘ati. - Moskva: Pedagogika, 1996. 3. Nemov R.S. Psixologiya: Darslik. - Moskva: Vlados, 2003. 4. Rubinshteyn S.L. Inson psixologiyasi asoslari. - Moskva: Nauka, 1989. 5. Leontyev A.N. Faoliyat, ong va shaxs. - Moskva: Smysl, 2005. 6. Karimova V.M. Psixologiya asoslari. - Toshkent: Turon zamin ziyo, 2018. 7. Atkinson R., Hilgard E. Psixologiya asoslari. – Nyu - York: Harcourt, 2000. 8. Resources. - APA, 2020. 9. Turli ilmiy maqolalar, elektron ta’lim resurslari va psixologik tadqiqot materiallari 10. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 38 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079