OʻZ - OʻZINI MOTIVATSIYA QILISH

39 OʻZ - OʻZINI MOTIVATSIYA QILISH Ziyodullayeva Dilobar Anvar qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Aniq fanlar fakulteti Amaliy matematika yo‘nalishi 1 - bosqich talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17958877 Annotatsiya Ushbu akademik tezis o‘z - o‘zini motivatsiya qilishning fundamental jihatlarini, uning psixologik va neyrobiologik asoslarini, shuningdek, shaxsiy va professional hayotdagi ahamiyatini atroflicha tahlil qiladi. Maqolada Edvard Desi va Richard Rayan tomonidan ishlab chiqilgan O‘z - o‘zini belgilash nazariyasi (SDT) asosida avtonomiya, kompetentlik va aloqadorlik kabi uchta asosiy psixologik ehtiyojlarning ichki motivatsiyani shakllantirishdagi o‘rni ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, dopaminning miyaning mukofot tizimidagi roli va uning motivatsiyaga ta’siri neyrobiologik nuqtai nazardan ochib beriladi. O‘z - o‘zini motivatsiya qilish qobiliyatini rivojlantirish va qo‘llab - quvvatlash strategiyalari, jumladan, maqsadlarni optimal darajada belgilash, ijtimoiy bog‘liqlikni kuchaytirish va mazmunli faoliyatga jalb bo‘lish muhokama qilinadi. Nihoyat, o‘z - o‘zini motivatsiyaning hayotning turli sohalariga ko‘p qirrali ta’siri va kelajakdagi tadqiqot yo‘nalishlari umumlashtiriladi. Kalit so‘zlar: O‘z - o‘zini motivatsiya, Psixologik ehtiyojlar, Dopamin, Mukofot tizimi, Ichki motivatsiya, Avtonomiya, Kompetentlik, Aloqadorlik. Abstract: This academic article thoroughly analyzes the fundamental aspects of selfmotivation, its psychological and neurobiological foundations, and its significance in personal and professional life. Based on Self-Determination Theory (SDT) developed by Edward Deci and Richard Ryan, the article examines the role of three basic psychological needs - autonomy, competence, and relatedness - in shaping intrinsic motivation. Furthermore, the role of dopamine in the brain's reward system and its impact on motivation are elucidated from a neurobiological perspective. Strategies for developing and supporting self - motivation skills, including optimal goal setting, strengthening social connections, and engaging in meaningful activities, are discussed. Finally, the multifaceted impact of self-motivation across various life domains and future research directions are summarized. Keywords: Self-motivation, Psychological needs, Dopamine, Reward system, Intrinsic motivation, Autonomy, Competence, Relatedness KIRISH O‘z - o‘zini motivatsiya qilish shaxsiy rivojlanish, akademik muvaffaqiyat va professional o‘sish uchun markaziy ahamiyatga ega bo‘lgan fundamental psixologik jarayondir. Bu tushuncha shaxslarning tashqi turtkilar va bosimlardan mustaqil ravishda, ichki istaklar, qadriyatlar va maqsadlarga asoslanib harakat qilish qobiliyatini anglatadi. Zamonaviy dunyoning dinamik talablari ostida o‘z - o‘zini motivatsiya qilish nafaqat shaxsiy samaradorlikni oshirish, balki chidamlilikni mustahkamlash va farovonlikni ta'minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Bu jarayon 40 nafaqat psixologik, balki neyrobiologik mexanizmlar orqali ham tushuntirilishi mumkin, bu esa uning inson xulq-atvori va intilishlaridagi chuqur ildizlarini ko‘rsatadi. Ushbu maqola o‘z - o‘zini motivatsiya qilish tushunchasini tizimli ravishda ko‘rib chiqishga qaratilgan bo‘lib, uning nazariy asoslarini, psixologik va neyrobiologik mexanizmlarini, shuningdek, ushbu qobiliyatni rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha strategik yondashuvlarni tahlil qiladi. Maqolada o‘z - o‘zini motivatsiyaning hayotning turli sohalariga ko‘p qirrali ta’siri baholanib, to‘siqlarni yengish va chidamlilikni mustahkamlash usullari ko‘rib chiqiladi. Yakunda, ushbu murakkab hodisani chuqurroq tushunish va uning amaliy ahamiyatini oshirish uchun kelajakdagi tadqiqot yo‘nalishlari taqdim etiladi. Motivatsiyaning psixologik asoslarini tushunishda Edvard Desi va Richard Rayan tomonidan ishlab chiqilgan O‘z - o‘zini belgilash nazariyasi (Self-Determination Theory - SDT) muhim o‘rin tutadi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, insonlar o‘sishga bo‘lgan tug‘ma ehtiyojga ega bo‘lib, ular uchta universal psixologik ehtiyoj qondirilganda eng samarali faoliyat ko‘rsatadilar: avtonomiya, kompetentlik va aloqadorlik. Avtonomiya o‘z xatti-harakatlari va maqsadlarini o‘zi boshqarish hissini anglatadi, kompetentlik vazifalarni o‘zlashtirish va ko‘nikmalarni rivojlantirishga intilishni ifodalaydi, aloqadorlik esa mansublik va boshqalar bilan bog‘liqlik hissini o‘z ichiga oladi. Bu ehtiyojlarning qondirilishi ichki motivatsiyani, ya'ni shaxsning o‘z qiziqishlari va qoniqishlaridan kelib chiqadigan turtkilarni kuchaytiradi va barqaror qiladi. Aksincha, bu ehtiyojlar e'tibordan chetda qolsa, motivatsiya va umumiy farovonlik pasayishi mumkin. SDT, shuningdek, ichki motivatsiya va tashqi mukofotlar yoki bosimlar orqali boshqariladigan tashqi motivatsiya o‘rtasidagi farqni ajratib ko‘rsatadi, ammo ko‘pchilik harakatlar ikkala omilning aralashmasini o‘z ichiga oladi. Motivatsiya amotivatsiyadan to ichki regulatsiyaga qadar bo‘lgan kontinuumda joylashgan bo‘lib, tashqi motivatsiyaning har xil shakllarini (tashqi, introyeksiya qilingan, aniqlangan, integratsiyalashgan) o‘z ichiga oladi. Neyrobiologik nuqtai nazardan, miyaning mukofot tizimi motivatsiyali, ixtiyoriy xattiharakatlarning asosini tashkil qiladi. Bu tizim dopamin tomonidan boshqariladi, u ventral tegmental sohadagi (VTA) neyronlar tomonidan sintezlanadi va chiqariladi. Ikki asosiy yo‘l, mezolimbik (VTA dan nukleus akumbensga) va mezokortikal (VTA dan prefrontal korteksga) mukofotni qayta ishlashda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, dopamin nafaqat mukofotning o‘zi paytida, balki mukofotni kutish jarayonida ham ortadi. Agar mukofot kutilganidan oshib ketsa, dopamin signalizatsiyasi va motivatsiya kuchayadi, aksincha, kutilganidan kam bo‘lsa, pasayadi. Yuqori shakar/yog‘li ovqatlar, ijtimoiy bog‘liqlik va jinsiy aloqa kabi tabiiy mukofotlar ushbu tizimni faollashtiradi. Shuningdek, giyohvand moddalarning aksariyati ushbu yo‘lni faollashtirib, giyohvandlikning shakllanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Dopaminning striatum va prefrontal korteksdagi yuqori signalizatsiyasi ba’zi odamlarda "maqsadga intiluvchi" xususiyat bilan bog‘liq bo‘lib, bu individual farqlarning mavjudligini ko‘rsatadi. O‘z - o‘zini motivatsiya qilish qobiliyati bir qancha omillar majmuasi bilan belgilanadi. Yuqorida qayd etilgan avtonomiya, kompetentlik va aloqadorlik ehtiyojlari bu jarayonda markaziy o‘rin tutadi. Agar shaxs o‘z qarorlarini o‘zi qabul qilish imkoniyatiga ega bo‘lsa (avtonomiya), o‘z qobiliyatlariga ishonsa va vazifalarni muvaffaqiyatli bajara olsa (kompetentlik), hamda ijtimoiy muhitda o‘zini bog‘langan va qadrlangan his qilsa (aloqadorlik), uning ichki motivatsiyasi sezilarli darajada kuchayadi. Bu ehtiyojlarning qondirilishi yuqori sifatli motivatsiya, faollik, yaxshilangan 41 ish samaradorligi, barqarorlik va ijodkorlikka olib keladi, bu esa umumiy farovonlikka hissa qo‘shadi. O‘z - o‘zini motivatsiya qilish qobiliyatini rivojlantirish va barqaror ushlab turish uchun bir qator strategik yondashuvlar mavjud. Birinchidan, SDT tamoyillari asosida, avtonomiya, kompetentlik va aloqadorlikni qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratish muhimdir. Bu shaxslarga o‘z tanlovlarini qilishga, ko‘nikmalarini takomillashtirishga va ijtimoiy aloqalarni o‘rnatishga imkon berishni anglatadi. Masalan, ishlarda yoki o‘qishda shaxslarga ma'lum darajada erkinlik berish, ularning fikrlarini inobatga olish va o‘z maqsadlarini belgilashga yordam berish avtonomiyani oshiradi. Ikkinchidan, shaxslarning kuchli tomonlarini aniqlash va ularni rivojlantirishga qaratilgan faoliyatlarga jalb qilish motivatsiyani oshiradi. Odamlar o‘zlari mahoratli bo‘lgan va mazmunli deb bilgan ishlarni bajarganda ko‘proq faollik ko‘rsatadilar. Bu o‘z navbatida kompetentlik hissini mustahkamlaydi. Uchinchi yondashuv vazifalarning qiyinlik darajasini optimal tarzda muvozanatlashdan iborat. Juda oson yoki juda qiyin bo‘lgan vazifalar o‘rniga, shaxsni intilishga undaydigan va rivojlanishga imkon beradigan vazifalar tanlanishi kerak. To‘rtinchidan, ijtimoiy bog‘liqlik va hamkorlikni rag‘batlantirish motivatsiyaga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Jamoaviy loyihalarda ishtirok etish, hamkasblar yoki do‘stlar bilan fikr almashish va bir-birini qo‘llab-quvvatlash aloqadorlik ehtiyojini qondiradi va majburiyatni kuchaytiradi. Beshinchidan, shaxslarni o‘z ichki turtkilariga, masalan, yangi bilimlarni egallash, o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish yoki o‘z qadriyatlarini himoya qilish kabi intilishlarga asoslangan maqsadlar qo‘yishga undash o‘z - o‘zini motivatsiyani chuqurlashtiradi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, o‘z - o‘zini motivatsiya qilish inson salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish va farovon hayot kechirish uchun markaziy ahamiyatga ega bo‘lgan murakkab va dinamik hodisadir. Ushbu maqolada Edvard Desi va Richard Rayan tomonidan taklif qilingan O‘z - o‘zini belgilash nazariyasi, xususan, avtonomiya, kompetentlik va aloqadorlik kabi asosiy psixologik ehtiyojlarning ichki motivatsiyani shakllantirishdagi hal qiluvchi roli ta'kidlandi. Shu bilan birga, miyaning mukofot tizimi va dopaminning motivatsiya, xususan, mukofotni kutish bilan bog‘liq jarayonlardagi funksiyasi neyrobiologik nuqtai nazardan tahlil etildi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Ryan, R. M., & Deci, E. L. O‘z - o‘zini belgilash nazariyasi: Motivatsiya, rivojlanish va farovonlikda asosiy psixologik ehtiyojlar. New York: Guilford Press, 2017. 2. Deci, E. L., & Ryan, R. M. “Maqsadlarga intilishning “nima”si va “nima uchuni”: Inson ehtiyojlari va xulq - atvorning o‘zini o‘zi belgilashi”. Psixologik Tadqiqot, vol. 11, no. 4, 2000, pp. 227-268. 3. Baumeister, R. F., & Vohs, K. D. (Eds.). O‘z - o‘zini tartibga solish qo‘llanmasi: Tadqiqot, Nazariya va Amaliyotlar. New York: Guilford Press, 2004. 4. Schultz, W. “Neyronal Mukofot va Qaror Signallari: Nazariyalardan Ma’lumotlarga.” Fiziologik Sharhlar, vol. 95, no. 3, 2015, pp. 853-951. 5. Gagné, M., & Deci, E. L. “O‘z - o‘zini belgilash nazariyasi va ish motivatsiyasi.” Tashkiliy xulqatvor jurnali, vol. 26, no. 4, 2005, pp. 331-362. 6. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 42 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079