YOSHLARNING KEKSALARGA BOʻLGAN MUNOSABATI

57 YOSHLARNING KEKSALARGA BOʻLGAN MUNOSABATI Omonboyeva Maftuna Otabek qizi Chirchiq Davlat pedagogika universiteti Tabiiy fanlar fakultetI Biologiya yoʻnalishi 1-kurs [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17959173 Annotatsiya: Ushbu maqolada yoshlarning keksalarga bo‘lgan munosabati, uning ijtimoiypsixologik, ma’naviy va madaniy omillar bilan bog‘liq jihatlari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Unda jamiyatda avlodlararo aloqalarning ahamiyati, yoshlarning keksalar bilan muloqoti va munosabatlaridagi ijobiy hamda salbiy omillar yoritilgan. Maqolada shuningdek, oilaviy tarbiya, ta’lim tizimi va ijtimoiy institutlarning avlodlar o‘rtasida hurmat, hamjihatlik va birdamlikni shakllantirishdagi o‘rni haqida xulosalar berilgan. Kalit so‘zlar: yoshlar, keksa avlod, avlodlararo munosabat, ijtimoiylashuv, hurmat, ma’naviyat, tarbiya, oilaviy qadriyatlar, ijtimoiy institutlar. Abstract: This article examines young people’s attitudes toward the elderly, focusing on social, psychological, and cultural determinants of intergenerational relations. It highlights the significance of stable interaction between generations, analyzes positive and negative factors influencing youth–elderly communication, and discusses the role of family upbringing, educational systems, and social institutions in cultivating respect, solidarity, and cultural continuity among generations. Keywords: youth, elderly, intergenerational relations, respect, socialization, values, upbringing. KIRISH Bugungi globallashuv, axborot texnologiyalarining keskin rivojlanishi va madaniy jarayonlarning o‘zgaruvchanligi sharoitida yoshlarning dunyoqarashi, qadriyat tizimi va ijtimoiy xulqi jadal sur’atlar bilan yangilanmoqda. Shu bilan birga, jamiyat hayotida avlodlararo munosabatlar masalasi ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, yoshlarning keksalarga bo‘lgan munosabati, ularga ko‘rsatadigan hurmati, g‘amxo‘rligi, axloqiy mas’uliyati nafaqat ma’naviy madaniyatning, balki jamiyatning ijtimoiy barqarorligini ta’minlashning muhim omillaridan biri sanaladi. Keksalar jamiyatning tajriba, hayotiy donolik, ma’naviy meros va tarixiy xotira tashuvchisi sifatida avlodlar o‘rtasidagi ma’naviy ko‘prik vazifasinibajaradi.[1] Yoshlarning keksalar bilan o‘zaro munosabat jarayonida quyidagi vazifalarni bajaradi: Keksalarga nisbatan hurmatni shakllantiradi, ularga e’tibor berish, tinglay bilish, muloqotda muloyimlik va sabr - toqat ko‘rsatish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Avlodlararo bilish jarayonlarini faollashtiradi: keksalarning hayotiy tajribasi, tarixiy xotira, axloqiy saboqlari orqali yoshlarning dunyoqarashi, fikrlash doirasi va ijtimoiy idroki kengayadi. Muloqot va nutq madaniyatini rivojlantiradi, me’yoriy axloqiy muomala, suhbat madaniyati, fikrni asosli bayon qilish va e’tiborli tinglash kabi ijtimoiy-kommunikativ malakalarni mustahkamlaydi. 58 Shaxsiy sifatlarni shakllantiradi: mas’uliyat, rahmdillik, empatiya, mehr-oqibat, odoblilik, insonparvarlik va ijtimoiy mas’ullik tuyg‘ularini rivojlantiradi. Avlodlararo aloqa jarayonini yoshlarning psixologik xususiyatlariga mos tashkil etadi; keksalarning ehtiyojlarini hisobga olgan holda ularga madad berish, muloqotga jalb etish, birgalikdagi faoliyatni yo‘lga qo‘yish usullarini tanlaydi. Ijtimoiy foydali faoliyatga yo‘naltiradi: keksalarni qo‘llab-quvvatlash aksiyalari, xayriya tadbirlari, ko‘ngilli yordam dasturlari orqali jamoaviylik, birdamlik, hamjihatlik va o‘zaro g‘amxo‘rlikni mustahkamlaydi.[2] Yoshlarning keksalarga nisbatan munosabati jarayonida dunyoqarashning dastlabki ijtimoiy-ma’naviy asoslari chuqur shakllanadi. Ular jamiyatdagi insonlar, munosabatlar, avlodlar o‘rtasidagi uzluksizlik, ijtimoiy burch va mas’uliyat haqida yanada puxta tasavvurlar hosil qila boshlaydilar. Keksalar bilan muloqot yoshlar uchun nafaqat hayotiy saboq manbai, balki ma’naviy kamolotning muhim omili sifatida namoyon bo‘ladi. Yoshlarning keksalarga bo‘lgan munosabatini shakllantirishda birinchi navbatda oila muhim ahamiyatga ega. Oila nafaqat farzandning dastlabki tarbiya muhitidir, balki u yerda hurmat, ehtirom, mehr - muhabbat kabi qadriyatlarning amaliy namunalari shakllanadi. Agar oilada keksalarga e’tibor kuchli bo‘lsa, yosh avlod ushbu qadriyatlarni tabiiy ravishda o‘zlashtiradi. Aksincha, keksalarni mensimaslik, ularga befarqlik yoki qo‘pollik bilan munosabatda bo‘lish kabi holatlar oilaviy tarbiya kamchiliklarini ko‘rsatadi.[3] Yoshlarning keksalar bilan munosabatida ta’lim tizimi ham alohida rol o‘ynaydi. Maktabda, kollejda yoki oliy ta’lim muassasalarida o‘quvchilarga ma’naviy - axloqiy tarbiya berish, milliy qadriyatlar va an’anaviy oila modeli haqidagi tushunchalarni yetkazish juda muhimdir. Ta’lim jarayoni yoshlarni nafaqat bilimli, balki ijtimoiy mas’uliyatli, madaniyatli shaxs sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Dars jarayonlarida, tadbirlarda va amaliy mashg‘ulotlarda keksalarning tajribasiga murojaat qilish, ularni uchrashuvlarga taklif etish, yoshlar bilan suhbatlarda hayotiy saboqlar berish avlodlararo birdamlikni mustahkamlaydi. Shuningdek, jamiyatning ijtimoiy institutlari - mahalla, madaniyat markazlari, nodavlat tashkilotlar va ommaviy axborot vositalari - yoshlarning keksalarga bo‘lgan munosabatini shakllantirishda bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Mahalla tizimi ayniqsa avlodlar o‘rtasidagi ezgu an’analarni davom ettirishda asosiy mexanizmlardan biridir. Mahallada tashkil etiladigan tadbirlar, xayriya aksiyalari, keksalarga ko‘mak dasturlari orqali yoshlar nafaqat o‘z burchini his qiladi, balki keksa avlodga nisbatan mas’uliyat va hurmat tuyg‘usi mustahkamlanadi. Yoshlar ongiga axborot kommunikatsiya texnologiyalari ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Internet, ijtimoiy tarmoqlar va ommaviy madaniyat ko‘plab qarashlarni shakllantirmoqda. Ba’zan yoshlar zamonaviylik va tezkor hayot tarzi ta’sirida keksalarning hayotiy tajribasini yetarlicha baholay olmaydi. Aynan shuning uchun yoshlarni media madaniyatga o‘rgatish, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish, ma’naviy qadriyatlarga e’tibor qaratish zamonaviy tarbiyaning ustuvor yo‘nalishidir. Yoshlarning keksalarga bo‘lgan munosabatida emotsional-psixologik omillar ham muhim rol o‘ynaydi. Keksalar ko‘pincha mehr, e’tibor, suhbatdoshlik va qo‘llab - quvvatlashga muhtoj bo‘ladilar. Yoshlarning ularga iliq munosabatda bo‘lishi, ularning dardini tinglashga tayyor turishi, o‘z vaqtini ajratishi jamiyatning ma’naviy sog‘lomligini ko‘rsatadi. Keksalarning yolg‘iz qolishi, ularga befarqlik bilan qarash esa jamiyatda individualizm kuchayganining belgisi bo‘lishi mumkin. 59 Agar yoshlar bilan keksalar o‘rtasida muntazam muloqot yo‘lga qo‘yilsa, bu ikki tomonlama ijobiy natija beradi. Yoshlar hayotiy saboqlar, tajriba va ma’naviy merosdan bahramand bo‘ladi, keksalar esa o‘zlarini jamiyat hayotida zarur deb his qiladi. Avlodlararo muloqotning yetishmasligi esa befarqlik, individuallik va qadriyatlar uzilishiga olib kelishi mumkin. Yoshlarning keksalarga bo‘lgan munosabati faqat shaxsiy axloqiy fazilat emas, balki ijtimoiymadaniy mas’uliyatdir. Har bir jamiyatda keksalarga ehtirom ko‘rsatish, ularni qo‘llab-quvvatlash, ularning hayotiy faoliyatini davom ettirishga yordam berish ijtimoiy siyosatning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lmog‘i lozim. Avlodlar o‘rtasidagi mustahkam aloqalar esa jamiyatning ma’naviy barqarorligi va taraqqiyotining muhim kafolatidir. XULOSA Yoshlarning keksalarga bo‘lgan munosabati jamiyatning ma’naviy barqarorligi, axloqiy qadriyatlari va madaniy merosining uzluksizligini ta’minlovchi eng muhim ijtimoiy jarayonlardan biridir. Avlodlararo muloqot, o‘zaro hurmat, mehr - muruvvat va birdamlik tamoyillarining shakllanishi nafaqat oilaviy tarbiyaning, balki ta’lim tizimi, ommaviy axborot vositalari va keng jamoatchilikning ham mas’uliyatli vazifasidir. Keksa avlodning hayotiy tajribasi, bilimlari va donoligi yoshlar uchun muhim ma’naviy manba bo‘lib xizmat qiladi, yoshlarning ularga bo‘lgan e’tibori esa jamiyatda ijtimoiy birdamlik va insoniy qadriyatlarning mustahkamlanishiga yordam beradi. Shunday ekan, yoshlarning keksalar bilan sog‘lom, hurmatga asoslangan munosabatini shakllantirish ijtimoiy-politik, pedagogik va ma’naviy-ma’rifiy faoliyatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Erikson, E. H. (1997). The Life Cycle Completed. W. W. Norton.[1] 2. Hooyman, N. R., & Kiyak, H. A. (2011). Social Gerontology: A Multidisciplinary Perspective (9th ed.). Pearson.[2] 3. Bengtson, V. L., & Putney, N. M. (2006). Intergenerational relations in aging families. In J. E. Birren & K. W. Schaie (Eds.), Handbook of the Psychology of Aging (pp. 249–264). Academic Press.[3] 4. Harwood, J. (2007). Understanding Communication and Aging: Developing Knowledge and Awareness. SAGE Publications. 5. Silverstein, M., & Giarrusso, R. (2010). Aging and family life: A decade review. Journal of Marriage and Family, 72(5), 1039–1058. 6. United Nations. (2020). World Population Ageing 2020 Highlights. UN Department of Economic and Social Affairs. 7. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079