XARAKTER VA UNING NAMAYON BOʻLISH XUSUSIYATLARI

63 XARAKTER VA UNING NAMAYON BOʻLISH XUSUSIYATLARI Usmonov Qoʻvonchbek Fayzulla oʻgʻli Chirchiq davlat pedagogika universiteti Tabiiy fanlar fakulteti 1-bosqich talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17959239 Annotatsiya: Ushbu ishda shaxsning psixologik tuzilmasida eng muhim o‘rin tutuvchi harakter tushunchasi, uning shakllanishi, namoyon bo‘lish shakllari va ijtimoiy muhit bilan o‘zaro ta’siri keng yoritilgan. Harakterning biologik va ijtimoiy omillar ta’sirida rivojlanishi, shaxsning kundalik xatti-harakatlari, hulqi va temperament bilan bog‘liqligi ilmiy qarashlar asosida tahlil qilingan. Shuningdek, harakter sifatlari, ularning ijobiy va salbiy ko‘rinishlari, yosh davrlarida shakllanish jarayoni hamda tarbiya omilining ta’siri haqida batafsil ma’lumot berilgan. Kalit so‘zlar: Harakter, shaxs, psixologik tuzilma, shaxsiy fazilatlar, biologik omillar, ijtimoiy omillar, temperament, tarbiya. Annotation: This study highlights the concept of character as one of the most important components of an individual’s psychological structure, its formation, manifestation, and interaction with the social environment. The development of character under the influence of biological and social factors, its connection with daily behavior, personality traits, and temperament are analyzed based on scientific perspectives. Furthermore, the work provides detailed information on character traits, their positive and negative manifestations, the process of formation during different age periods, and the impact of upbringing. Keywords: Character, personality, psychological structure, personal traits, biological factors, social factors, temperament, upbringing. KIRISH Inson shaxsining psixologik tuzilmasida harakter juda muhim o‘rin tutadi. Harakter - bu shaxsning doimiy, barqaror psixologik sifatlari yig‘indisi bo‘lib, u insonning turli hayotiy vaziyatlarda o‘zini qanday tutishini belgilaydi. Harakter tufayli insonning munosabatlari, xulqi, irodaviy xususiyatlari, jamiyatdagi o‘rni va o‘ziga bo‘lgan ishonchi shakllanadi. Harakterning shakllanishida uch omil asosiy rol o‘ynaydi: irsiyat, muhit va tarbiya. Shu bois har bir shaxsning harakteri o‘ziga xos, takrorlanmas va individualligi bilan ajralib turadi. Ushbu ish harakterning mazmuni, turlari, namoyon bo‘lish harakterlari va ularning shaxs hayotidagi ahamiyatini yoritishga qaratilgan. Harakterning psixologik mazmuni Psixologiyada harakter shaxsning barqaror psixologik xususiyatlari majmui sifatida qaraladi. Harakter orqali shaxsning: atrof-muhitga, odamlar bilan munosabatga, mehnatga, o‘zo‘ziga nisbatan munosabati aniqlanadi. Harakterning ilmiy talqinida u shaxsning individualpsixologik tipik xususiyatlari deb ta’riflanadi, ya’ni u insonning o‘ziga xosligi va tipik xulqusullarini shakllantiradi. Harakterning muhim ilmiy xususiyati - motivlar tizimining barqarorligi. Bu shuni anglatadiki, inson bir xil vaziyatlarda deyarli doimo o‘zining ichki tamoyillari asosida harakat 64 qiladi. Shuning uchun ham harakter inson faoliyatining eng barqaror va prognoz qilinadigan tarkibiy qismi sanaladi. Harakterning shakllanish mexanizmlari Harakterning shakllanishi murakkab psixo - biologik jarayon bo‘lib, quyidagi omillar birgalikda ta’sir qiladi: Biologik (genetik) mexanizmlar; Markaziy nerv tizimi tipi; Temperament; Irsiy psixofiziologik xususiyatlar Ilmiy tadqiqotlar (I.P. Pavlov, B.G. Anan’ev)ga ko‘ra, temperament harakter uchun asosiy fiziologik poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, xoleriklar ko‘proq serzardalikka moyil bo‘lsa, sangviniklar muloqotga oson kirishadilar. Ijtimoiy muhit ta’siri: Harakterning shakllanishida eng katta ta’sirga ega bo‘lgan omil - ijtimoiy muhit. U quyidagilarni o‘z ichiga oladi: oila muhiti, maktab va ta’lim tizimi, do‘stlar guruhi, qadriyatlar tizimimilliy madaniyat Oila - harakter shakllanishining birlamchi maktabi. Ota-onalarning emotsional qo‘llabquvvatlashi, talabchanligi, intizomi va muloqot uslubi bola harakterining asosini tashkil qiladi. Tarbiya va faoliyat: Shaxs faoliyati ham harakter rivojida muhim o‘rin tutadi. Faoliyat jarayonida: iroda, mas’uliyat, fidoyilik, bosiqlik, jamoaviylik kabi sifatlar mustahkamlanadi. Psixolog K.K. Platonov harakterni shaxsning ijtimoiy-motivatsion tizimi bilan bog‘laydi va uni tarbiya orqali o‘zgartirish mumkinligini ta’kidlaydi. Harakterning tuzilishi va ilmiy klassifikatsiyasi Harakter bir-biriga bog‘liq bo‘lgan bir nechta komponentlardan tashkil topadi. Axloqiy (moral) komponent halollik adolat vijdon mas’uliyat. Bu sifatlar shaxsning ijtimoiy qadriyatlarga munosabatini bildiradi. Axloqiy sifatlar madaniy ijtimoiy institutlar (oila, maktab, jamiyat) orqali shakllanadi. Irodaviy komponent: Irodaviy sifatlar shaxsning maqsad sari intilishi bilan bog‘liq: qat’iyat matonat sabot mustaqillik tirishqoqlik; Ilmiy tadqiqotlarda irodaviy sifatlar miyaning frontal sohalaridagi faoliyat bilan bog‘langan. Emotsional komponent: Shaxsning hissiy reaksiyalari quyidagilar bilan ifodalanadi: bosiqlik, ehtiroslilik, sabr, asabiylikka moyillik Emotsional barqarorlik shaxsning stressga chidamliligida muhim ahamiyatga ega. Kommunikativ komponent Shaxsning boshqalar bilan o‘zaro munosabatidagi sifatlar: muloqotchanlik, tengdoshlarga hurmat, jamoada ishlay olish, bag‘rikenglik. Kommunikativ harakter sifatlari ijtimoiy moslashuvning asosini tashkil qiladi. Harakter va temperamentning ilmiy farqlari Ilmiy psixologiyada temperament biologik asosga ega bo‘lsa, harakter ijtimoiy faoliyatda shakllanadi. Tadqiqotchilar (G. Eysenck, Pavlov maktabi) temperamentni tug‘ma, harakterni esa orttirilgan deb hisoblaydilar. Temperament ta’sirining ilmiy asoslari: sangvinik - tez moslashadi, quvnoq; xolerik - kuchli, hissiyotlari tez alangalanadi; flegmatik - osoyishta, sekin, ishonchli; melanxolik - sezgir, tortinchoq. Temperament harakterning shakllanish yo‘nalishini belgilaydi, ammo harakterni to‘liq aniqlab bermaydi. Harakterning ijobiy va salbiy ilmiy-tipologik xususiyatlari. Ijobiy sifatlar: 65 Psixologlar ijobiy sifatlarni shaxsning adaptiv (moslashuvchan) xususiyatlari deb hisoblaydi: Empatiya, mas’uliyat, intizom, mehnatsevarlik, adolatparvarlik. Bu sifatlar jamiyatda muvaffaqiyatga erishish imkonini oshiradi. Salbiy sifatlar: Moslashuvchanlikni pasaytiruvchi xususiyatlar: Tajovuzkorlik, yolg‘onchilik, beparvolik, dangasalik, manipulyativlik. Bunday sifatlar ijtimoiy aloqalarning buzilishiga olib keladi. Harakterning rivojlanish bosqichlari. Ilmiy psixologiyada harakter quyidagi davrlarda shakllanadi: Bolalik davri (3–10 yosh) - asosiy munosabatlar shakllanadi. O‘smirlik davri (10–16) mustaqillik, o‘zini tasdiqlash ehtiyoji kuchayadi. Yoshlar davri (16–25) - barqaror hayotiy qarashlar shakllanadi. Tadqiqotchilar (Erikson, Vigotskiy) o‘smirlikda harakter juda o‘zgaruvchan bo‘lib, tarbiya eng samarali ta’sir qiladi, deb ta’kidlaydi. Harakterning namoyon bo‘lishi: Harakter faoliyatda, munosabatda va xulq-atvorda ko‘rinadi: Vaziyat qiyinlashganda kimdir sabr qiladi - bu bosiqlik; Vazifa qiyin bo‘lsa-da davom ettirsa - qat’iyat; Boshqalarga yordam bersa - insonparvarlik.; Stress paytida qo‘pol bo‘lsa - emotsional beqarorlik; Shuning uchun harakter bo‘yi bilan emas, xatti - harakat orqali baholanadi; Agar xohlasang, shu kengaytirilgan asosiy qismni yana ham kattalashtirib, 5 - 6 betlik referat holiga ham keltirib beraman. XULOSA Harakter inson shaxsining asosiy psixologik poydevori bo‘lib, u hayot davomida shakllanadi va takomillashib boradi. Harakterning barqaror psixik sifatlar majmui sifatida insonning xulqi, jamiyatda tutgan o‘rni, boshqalarga munosabati va o‘zini anglashi bilan uzviy bog‘liqligi uning ahamiyatini yanada yuksaltiradi. Irsiyat, muhit va tarbiya harakter rivojining asosiy omillari hisoblanadi. Harakterning ijobiy sifatlarini rivojlantirish, salbiylarini kamaytirish uchun inson o‘z ustida ishlashi, to‘g‘ri tarbiya olishi va sog‘lom muhitda yashashi muhimdir. Shuning uchun harakter ustida ishlash - har bir insonning eng zarur hayotiy vazifalaridan biridir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Karimov B. Umumiy psixologiya. - Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 2. Anan’ev B. G. Chelovek kak predmet poznaniya. - Moskva, 2005. 3. Nemov R. S. Psixologiya: Uchebnik dlja studentov vuzov. - Moskva, 2008. 4. G‘oziev E. Psixologiya asoslari. - Toshkent, 2020. 5. Xoliqov A. Shaxs psixologiyasi. - Toshkent, 2017. 6. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37 - 41. 7. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079 8. Fanlar tizimida pedagogika fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligi. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 103 - 106.Ozodqulov, o. B. O. G. L. (2020). O‘rta osiyoda cho‘l mintaqasining ekologik oqibatlari. Academic research in educational sciences, (2), 196 - 200.