INSONNING BILISH FAOLIYATIDA ASOSIY BOSHLANG'ICH BOSQICH

82 INSONNING BILISH FAOLIYATIDA ASOSIY BOSHLANG‘ICH BOSQICH Ismoilova Sarvara Chirchiq davlat pedagogika universiteti 1-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17959450 Annotatsiya: Ushbu mavzu insonning bilish faoliyatida asosiy boshlang‘ich bosqichlarni tashkil etuvchi sezgi va idrok jarayonlarining psixofiziologik mexanizmlarini tahlil etishga bag‘ishlangan. Sezgi - retseptorlar darajasida kechadigan va tashqi hamda ichki stimullar haqidagi elementar axborotni neyron impulslari ko‘rinishida markaziy nerv tizimiga uzatuvchi jarayon sifatida talqin qilinadi. Idrok esa sezgi signallarining oliy nerv tizimi tomonidan integratsiyalanishi, strukturaviy qayta ishlanishi va ularning predmetga oid yaxlit obrazga aylanishi bilan tavsiflanadi. Annotatsiyada sezgi turlarining fiziologik asoslari, ularning sezgirlik chegaralari, adaptatsiyasi hamda idrok jarayonining gestalt qonunlari, konstanslik hodisasi, perseptiv selektivlik va interpretatsiya mexanizmlariga ilmiy asoslangan yondashuvlar yoritiladi. Kalit so‘zlar: sezgi, idrok, sensor jarayonlar, persepsiya, retseptorlar, analizatorlar, neyron impulslar, sezgirlik chegarasi, adaptatsiya, gestalt qonunlari, konstanslik, perseptiv selektivlik, interpretatsiya, idrok xatolari, illüziya, gallyutsinatsiya, neyropsixologiya, kognitiv jarayonlar, bilish, sensor integratsiya, psixofiziologiya. Abstract: This study examines the psychophysiological mechanisms underlying sensation and perception as fundamental processes in human cognition. Sensation is defined as the initial reception and neural transmission of external and internal stimuli through specialized sensory receptors, forming the primary informational input for the central nervous system. Perception, in contrast, refers to the higher-order cognitive integration, organization, and interpretation of sensory signals into coherent and meaningful representations of objects and events. The discussion includes an analysis of sensory modalities, thresholds, and adaptive processes, as well as perceptual principles such as Gestalt laws, perceptual constancy, and selective attention. Keywords: Sensation, perception, sensory processing, sensory receptors, neural transmission, perceptual integration, Gestalt principles, perceptual constancy, selective attention, sensory thresholds, adaptation, perceptual organization, cognitive processing, illusions, hallucinations, neuropsychology, cognitive neuroscience. KIRISH. Biz sezgi a'zolari orqali tevarak-atrofdagi olamdan doimo ma'lumot olib turamiz. Bu ma'lumotlar organizmga uzluksiz tushib turadi va asab tizimining maxsus tuzilmalari orqali qabul qilinadi, qayta ishlanadi va javob reaksiyasi tayyorlanadi. Atrofmuhitdagi barcha narsa va hodisalar tegishli reseptorlarga ta'sir etib, sezgi hosil qiladi. Tashqi olamdan kishi ongigacha ma'lumotlar kirib keladigan yagona yo'l sezgi a'zolaridir. Ularga benihoya katta miqdorda turlituman ma'lumotlar oqimi yog'ilib, bosh miyaga uzatilib turadi. Sezgi – tashqi olam va o'z tanamiz to'g'risidagi barcha ma'lumotlarni bilishning dastlabki manbai. Organizm bir me'yorda rivojlanishi uchun tashqi muhitdan hamisha axborot olib turishi kerak. Bu ma'lumotning ko'payib yoki kamayib ketishiga organizm moslashib borishi zarur, aks holda sezgi va idrok orasida nomutanosiblik yuzaga kelib, asab tizimida funksional buzilishlar ro'y beradi. Idrok (persepsiya) atrofmuhitdagi, borliqdagi obyektlar, voqea va hodisalar haqida subyektiv tasavvurni hosil qiluvchi bilish jarayoni. Idrok – bu albatta ruhiy jarayon bo’lib, uning yuzaga kelishi uchun sezgi a’zolariga retseptorlardan ma’lumotlar kelib tushishi kerak. 83 Sezgining xususiyatlari: Modallik – sezgi turi (ko‘rish, eshitish, hid bilish, ta'm bilish, teginish). Intensivlik – qo‘zg‘atuvchining kuchiga bog‘liq (yorug‘lik kuchli yoki sust). Davomiylik – qancha vaqt ta’sir etishi. Lokalizatsiya – qay yerda sezilayotganini aniqlash. Sezgi faqat xom axborotni beradi Idrokning xususiyatlari: Yaxlitlik – idrok qilayotgan narsamizni to‘liq obraz sifatida ko‘ramiz. Barqarorlik – yorug‘lik yoki rakurs o‘zgarsa ham buyumni tanish (masalan, stol teskari turib qolsa ham uni stol deb idrok qilamiz). Tanlash – diqqat qaratilgan obyektni aniqlab olish. Mazmunlilik – idrok tajriba va bilimlarga tayanadi. XULOSA Sezgi va idrok - inson psixikasining tashqi dunyoni qabul qilishda eng asosiy va bir-biriga bog‘liq bo‘lgan jarayonlaridir. Sezgi organizmning retseptorlari orqali tashqi yoki ichki ta’sirni birlamchi, elementar shaklda qabul qilish jarayonidir. Bu jarayon fiziologik bo‘lib, xom axborot beradi. Idrok esa ushbu xom sezgilarni ongda tahlil qilish, birlashtirish va ularga ma’no berish jarayonidir. Idrokda diqqat, xotira, tajriba, tafakkur faol qatnashadi. Shuning uchun idrok sezgidan murakkab, ongli va mazmunli jarayondir. Sezgi - nimani sezayotganimizni bildiradi, idrok esa - nimani anglayotganimizni ko‘rsatadi. Ular orasidagi farq shundaki: sezgi alohida belgilarni qayd etsa, idrok bu belgilarni yaxlit obrazga aylantiradi. Biror narsani ko‘rish - sezgi, uni tanish va ma’nosini tushunish - idrokdir. Sezgi va idrokning uyg‘un faoliyati insonning: atrof-muhitni to‘g‘ri qabul qilishiga, harakatni rejalashtirishiga, muloqot qilishiga, xavfsizligini ta’minlashiga asos bo‘ladi. Demak, sezgi va idrok psixik faoliyatning birlamchi bo‘g‘ini bo‘lib, insonning borliqni anglashida hal qiluvchi o‘rin egallaydi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Гальперин П.Я. – Общая психология (Moskva, 2000) 2. Psixologiyada sezgi va idrokning asosiy tushunchalari, jarayonlar va xususiyatlari. 3. Леонтьев А.Н. – Психология внимания (Moskva, 1980) 4. Idrok va diqqatning bog‘liqligi, faol psixik jarayonlar. 5. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 6. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). RAHBAR VA XODIM MUNOSABATLARINING BOSHQARUV JARAYONIDAGI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 110-113. 7. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). Samadova Laylo Alisher qizi 2024. FANLAR TIZIMIDA PEDAGOGIKA FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQADORLIGI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 103-106. 8. Ozodqulov, O. B. O. G. L. (2020). O’RTA OSIYODA CHO’L MINTAQASINING EKOLOGIK OQIBATLARI. Academic research in educational sciences, (2), 196-200.