SHAXS PSIXOLOGIYASIDA IRODAVIY JARAYONLARNING MAZMUNI

84 SHAXS PSIXOLOGIYASIDA IRODAVIY JARAYONLARNING MAZMUNI Meyliyeva Sug’diyona Shokir qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Tabiiy fanlar fakulteti 1-kurs 25/2 talabsi [email protected] Ilmiy rahbar:Yuldasheva Saodat Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17959476 Annotatsiya: Ushbu maqolada shaxs psixologiyasida irodaviy jarayonlarning mazmuni, ularning shakklanish mexanizmlari va inson faoliyatidagi ahamiyati tahlil qilingan. Iroda tushunchasi psixologik nuqtai nazardan sharhlanib, irodaviy harakatlarning bosqichlari, shaxsning o’zini boshqarish qobiliyati va motivatsion tizim bilan o’zaro aloqasi ilmiy asosida yoritiladi. Tadqiqotda turli psixolog olimlarning yondashuvlari asosida irodaviy sifatlarning shakllanishi hamda yoshga oid rivojlanish xususiyatlari bayon etilgan. Kalit so‘zlar: shaxs, psixologiya, iroda, irodaviy sifatlar, o’zini boshqarish, motivatsiya, irodaviy zo’r berish, ong, faoliyat. Abstract: This article discusses the content of volitional processes in personality psychology, their formation mechanisms and significance in human activity are analyzed. The concept of will is interpreted from a psychological perspective and the stages of volitional actions, the ability of a person to control himself and his interaction with the motivational system are scientifically illuminated. The study describes the formation of volitional qualities and age-related development features based on the approaches of various psychologists. Keywords: Personality, psychology, will, volitional qualities, self-control, motivation, willpower, consciousness, activity. KIRISH: Shaxs psixologiyasi zamonaviy psixologiya fanining fundamental yo‘nalishlaridan biri hisoblanib, insonning ichki dunyosi, uning individual xususiyatlari, motivatsiyasi, xulqi va faoliyat mexanizmlarini tadqiq etadi. Shaxsning murakkab psixik tizimi tarkibida iroda alohida ilmiy ahamiyatga ega bo‘lgan kategoriyalardan biridir. Iroda – bu shaxsning maqsadga yo‘naltirilgan ongli faoliyatini boshqaruvchi, qaror qabul qilishni ta’minlovchi va qiyinchiliklarni yengib o‘tishga yordam beruvchi psixik jarayondir. Insonning kundalik hayoti, kasbiy faoliyati, o‘qish jarayoni va ijtimoiy munosabatlarda muvaffaqiyatga erishish darajasi ko‘pincha uning irodaviy kuchi, sabrmatonati va intizomiga bog‘liq. Psixologiyada “iroda” tushunchasiga turlicha yondashuvlar mavjud. Klassik psixologiya vakillari (V. Vundt, U. Djems) irodani ongning eng yuqori boshqaruv funksiyasi sifatida talqin qilgan bo‘lsa, zamonaviy kognitiv psixologiya irodani insonning o‘zini-o‘zi boshqarish mexanizmlari, motivatsiya tizimi va qaror qabul qilish jarayonlari bilan bog‘laydi. Iroda nafaqat ichki psixik kuch, balki murakkab psixologik tuzilma bo‘lib, u shaxsning ehtiyojlari, qadriyatlari, maqsadlari va ijtimoiy tajribasi bilan chambarchas bog‘liq. Shaxsning irodaviy sohasi uning o‘zo‘zini tartibga solish, o‘z xatti-harakatlarini boshqarish, ichki va tashqi to‘siqlarni yengish qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Irodaviy jarayonlar ayniqsa ta’lim jarayonida, sport faoliyatida, kasb-hunar egallashda, ekstremal vaziyatlarda va psixologik qarama-qarshiliklarni yengishda muhim ahamiyat kasb etadi. Irodasi kuchli shaxslar yangi vaziyatlarga tez moslashadi, qiyinchiliklardan cho‘chimaydi, maqsad sari izchil harakat qiladi, qarorlarida qat’iyatli va 85 barqaror bo‘ladi. Irodaviy sifatlarning shakllanishi ko‘plab omillar – biologik, ijtimoiy, psixologik va pedagogik sharoitlar bilan belgilanadi. Bolalik davridan boshlab shaxsning o‘ziga ishonchi, mustaqilligi, javobgarligi, sabri, o‘zini boshqarish ko‘nikmalari tarbiya va ta’lim jarayonida rivojlanib boradi. Shu bois irodaviy sifatlar shaxsning ijtimoiylashuvi jarayonida yetakchi o‘rin tutadi va uning xarakterining asosiy komponenti sifatida namoyon bo‘ladi. Mazkur tadqiqotda shaxsning irodaviy sohasi, uning tarkibiy tuzilmasi, xususiyatlari, rivojlanish bosqichlari hamda psixologik mexanizmlari ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, irodaviy jarayonlarning inson hayoti va faoliyatidagi ahamiyati keng yoritiladi. Iroda - shaxsning o‘z faoliyatini ongli ravishda boshqarish imkonini beruvchi psixik jarayon bo‘lib, u insonning hayotiy faoliyatida muhim o‘rin tutadi. Irodaviy jarayonlar, avvalo, maqsad qo‘yishdan boshlanadi. Inson o‘z ehtiyojlari, manfaatlari va motivatsiyasiga asoslanib, ma’lum natijaga erishishni rejalashtiradi. Maqsadning aniq belgilanishi irodaviy harakatning muvaffaqiyatli amalga oshishiga asos yaratadi. Shundan so‘ng motivlarni tanlash, ularni tahlil qilish va oqilona qaror qabul qilish jarayoni yuz beradi. Irodaviy harakatning eng muhim jihatlaridan biri - qiyinchiliklarni yengishdir. Inson o‘z oldiga qo‘ygan maqsad sari intilar ekan, turli ichki va tashqi to‘siqlarga duch keladi. Ichki to‘siqlarga dangasalik, ikkilanish, qo‘rquv, ishonchsizlik kabi psixik holatlar kiradi. Tashqi to‘siqlar esa ijtimoiy muhit, jismoniy charchoq, vaqt tanqisligi va sharoitning murakkabligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Iroda aynan shu to‘siqlarni yengish jarayonida eng faol namoyon bo‘ladi. Shaxsning irodaviy sohasini shakllantiruvchi omillar bir necha guruhlarga bo‘linadi. Avvalo, oilaviy muhit irodaviy sifatlarning dastlabki asosini yaratadi. Bolaning tarbiyasi, unga qo‘yilgan talablar, mehnatga o‘rgatish jarayonlari intizom, sabr-matonat, mas’uliyat kabi sifatlarning shakllanishiga xizmat qiladi. Ijtimoiy muhit, maktabda o‘qitish, jamoa faoliyati ham irodaviy jarayonlarni faollashtiradi. Shaxsning o‘z tajribasi ham irodaviy sohani shakllantiruvchi asosiy omillardandir, chunki inson duch kelgan qiyinchiliklarni yengish orqali o‘z irodasini mustahkamlaydi XULOSA Shaxsning irodaviy sohasi uning psixologik rivojlanishida muhim o‘rin tutadi va insonning o‘zini boshqarish, maqsad sari izchil harakat qilish, qaror qabul qilish hamda qiyinchiliklarni yengish qobiliyatini belgilaydi. Iroda shaxsning hayotiy faoliyatini tartibga soluvchi, motivlarni boshqaruvchi va maqsadga erishishga undovchi psixik tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Irodaviy sifatlarning shakllanishi oilaviy tarbiya, maktab muhitida qo‘yilgan talablar, ijtimoiy tajriba va shaxsning o‘z ustida ishlashi orqali rivojlanadi. Kuchli iroda insonni mas’uliyatli, qat’iyatli va barqaror qiladi, stressli vaziyatlarda bardoshlilikni oshiradi va faoliyat samaradorligini ta’minlaydi. Shu bois irodaviy sohani rivojlantirish psixologik va pedagogik jarayonlarning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Umuman olganda, shaxsning irodaviy sohasi uning xarakteri va hayotiy muvaffaqiyatida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Irodasi rivojlangan shaxs maqsadlarini aniq belgilaydi, ularga izchil intiladi va hayotiy faoliyatini ongli ravishda boshqara oladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziyev E. Umumiy psixologiya. – Toshkent: Fan, 2010. 2. G‘oziyev E. Shaxs psixologiyasi. – Toshkent: Fan, 2012. 3. Yo‘ldoshev J., Xoliqberdiyev M. Psixologiya asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2015 4. Raxmonqulova N. Rivojlanish psixologiyasi. – Toshkent: Universitet, 2019. 86 5. Toshpo‘latov M. Pedagogik psixologiya. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2016. 6. Karimova V. Ijtimoiy psixologiya. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2004. 7. Zokirova R. O‘quv jarayonida irodaviy sifatlarni shakllantirish. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2018. 8. Mamadaliyev O. Psixologiya nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 9. Qodirov A. Shaxs rivojlanishi va motivatsiya nazariyalari. – Toshkent: Istiqlol nashriyoti, 2017. 10. Ismoilov B. Faoliyat va shaxsning individual-psixologik xususiyatlari. – Toshkent: TDPU, 2014.