XOTIRANING RIVOJLANISH JARAYONLARI

110 XOTIRANING RIVOJLANISH JARAYONLARI Hamroyeva Gulbodom Mexronshoxovna Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va Boshlang'ich ta'lim fakulteti Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi 1 - kurs talabasi [email protected] https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17959895 Annotatsiya: Ushbu ishda xotiraning psixologik jarayon sifatidagi rivojlanish bosqichlari, uning shakllanishida eslab qolish, saqlash va qayta tiklash jarayonlarining o‘rni yoritilgan. Xotiraning biologik, psixologik va didaktik omillar ta’sirida rivojlanishi ilmiy manbalar asosida izohlangan. Shuningdek, xotiraning yosh davrlari bo‘yicha rivojlanish xususiyatlari, xotira turlarining farqlari va uning ta’lim jarayonida ahamiyati haqida ma’lumotlar keltirilgan. Tadqiqotlar natijasi xotiraning faollashuvi anglab o‘zlashtirish, tizimlashtirish, takrorlash va amaliy qo‘llash orqali samarali bo‘lishini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: xotira, psixologik jarayon, eslab qolish, saqlash, qayta tiklash, mantiqiy xotira, tasviriy xotira, emotsional xotira, ixtiyoriy xotira, shaxs rivoji. Abstract: This work highlights the developmental stages of memory as a psychological process, emphasizing the roles of memorization, retention, and recall in its formation. The development of memory under the influence of biological, psychological, and didactic factors is explained on the basis of scientific sources. In addition, information is provided about the developmental characteristics of memory across age periods, the differences between types of memory, and its significance in the educational process. Research results show that the activation of memory becomes effective through meaningful learning, systematization, repetition, and practical application Keywords: memory, psychological process, memorization, retention, recall, logical memory, visual memory, emotional memory, voluntary memory, personality development. KIRISH Xotira insonning ruhiy faoliyati tarkibida asosiy o‘rinni egallovchi psixik jarayonlardan biri bo‘lib, bilim va tajribalarni saqlash orqali shaxs hayotining uzluksizligini ta’minlaydi. Xotira bo‘lmasa, insonning o‘tmish tajribasi yo‘qolib, nutq, tafakkur, bilim olish jarayoni to‘xtab qolgan bo‘lardi. Shu sababli xotira psixologlar tomonidan inson psixikasining asosiy mexanizmlaridan biri sifatida o‘rganib kelinmoqda. Xotiraning rivojlanishi bir vaqtning o‘zida bir qancha psixik jarayonlar bilan bog‘liqdir. Avvalo, xotiraning shakllanishi diqqatning rivojlanishidan boshlanadi. Chunki inson nimaga diqqat qaratgan bo‘lsa, o‘sha ma’lumot xotirada yaxshiroq saqlanadi. Psixologlarning fikricha, kuchli motivatsiya mavjud bo‘lsa, eslab qolish yanada chuqurroq bo‘ladi. Masalan, ma’lumot shaxs uchun foydali bo‘lsa, uni oson eslab qoladi. Bu holat Vigotskiy tomonidan ham ta’kidlab o‘tilgan. Xotirani rivojlantirishda shaxsning faol o‘quv faoliyati ham muhimdir. Agar o‘quvchi bilimni faqat eshitib emas, balki u bilan ishlasa, uni tahlil qilsa, yozsa, misollar orqali qo‘llasa, bu xotira jarayonini kuchaytiradi. Biror axborotni amalda qo‘llash, uni takrorlash yoki boshqa kishiga tushuntirish xotirani yanada mustahkamlaydi. Shu sababli ta’lim jarayonida izohlab qayta aytish, savol berish, bahslashish, taqqoslash kabi usullar xotiraning faollashuviga olib keladi. Xotira rivojida modellashtirish va umumlashtirish jarayonlari ham katta ahamiyatga ega. Masalan, biror mavzuni sxema, diagramma yoki jadvalga joylashtirish o‘quvchining eslab qolish faoliyatiga ijobiy 111 ta’sir qiladi. A. A. Leontyevning fikricha, mantiqan qayta ishlangan bilimlar xotirada uzoq vaqt saqlanadi. Agar axborot tartibsiz, anglanmagan holatda bo‘lsa, u tez unutiladi. Bolalarda xotira yosh davrlariga qarab oddiydan murakkabga qarab rivojlanadi. Boshlang‘ich davrlarda bola ko‘proq tasviriy xotira orqali eslab qoladi: u narsalarning rangini, shaklini, ovozini yaxshi eslaydi. Ta’lim jarayoni kuchaygan sari ma’noli xotira shakllanadi, bunda axborot mazmuni orqali yodlanadi. O‘smirlik davrida ixtiyoriy eslab qolish kuchayib, bilimni ongli ravishda tizimlashtirish yuzaga keladi. Bu davrda matnning rejasini tuzish, muhim qismlarini ajratish, mavzularni tahlil qilish xotiraning rivojida alohida o‘rin tutadi. Xotiraning rivojlanishiga emotsional kechinmalar ham ta’sir qiladi. Odamlar kuchli histuyg‘ular bilan bog‘langan voqealarni uzoq eslab qolishadi. Shu sababli dars jarayonida qiziqarli metodlardan foydalanish o‘quvchi xotirasida axborotning mustahkam joylashishiga yordam beradi. Shuningdek, mustaqil o‘qish odati, kundalik yuritish, qaydlar yozish kabi faoliyatlar xotirani mustahkamlaydi. Xotiraning rivojlanish jarayoni inson miyasi tarkibidagi neyronlar o‘rtasidagi aloqalarning mustahkamlanishi va qayta tashkil topishi bilan belgilanadi. Zamonaviy neyropsixologiya ma’lumotlariga ko‘ra, xotiraning shakllanishi “plastiklik” jarayoni orqali amalga oshadi. Plastiklik - bu miya hujayralarining yangi aloqalar hosil qilib, mavjudlarini kuchaytirishga qodirligini anglatadi. Shuning uchun inson turli yangi bilimlar o‘rgangan sari xotira tizimlari tuzilmasi ham kengayib boradi. Xotiraning rivojlanishida metakognitiv faoliyat ham muhim hisoblanadi. Metakognitiv ko‘nikmalar - bu insonning o‘z fikrlash jarayonlarini kuzatishi, axborotni qanday eslab qolgani va qanday yo‘l bilan uni qayta tiklaganini nazorat qilishi demakdir. O‘qish jarayonida bolaga “men bu ma’lumotni qanday eslab qolay?” degan savolni o‘rgatish xotira mexanizmlarini faol ishlashiga yordam beradi. Tadqiqotlar ta’lim jarayonida aynan metakognitiv yondashuv samaradorlikni oshirishini tasdiqlagan. Xotiraning rivojlanishida birlamchi axborotni qayta kodlash ham muhim bosqichdir. Inson axborotni shunchaki yodlamaydi, balki uni ma’noga ega bo‘lgan obrazlar, tasavvurlar, kategoriyalar orqali boshqacha shaklga o‘tkazadi. Masalan, tarixiy sana shunchaki raqam bo‘lib qolsa tez unutilishi mumkin, lekin u muayyan voqea, shaxs yoki davr bilan bog‘lanib qayta kodlansa uzoq muddat esda qoladi. Demak, xotira har doim ma’noga bog‘langan shaklda rivojlanadi. XULOSA Shu nuqtai nazardan, xotiraning rivojlanish jarayoni motivatsiya, diqqat, bilish faoliyati, shaxsiy qiziqish, o‘quv muhiti, takrorlash va amaliy qo‘llash kabi omillar birligi orqali yuzaga keladi. Xotira faqat ma’lumotlarni yodlash emas, balki uni tahlil qilish, qayta ishlash va hayotda qo‘llashni o‘z ichiga oladi. Shu sababli pedagoglar xotirani rivojlantirish uchun o‘quvchilarda maqsad qo‘yish, izohlash, mustaqil fikrlash, o‘rgangan bilimlarni boshqalarga tushuntirish kabi usullardan foydalanadilar. Natijada xotira mustahkamlanib, shaxsning intellektual salohiyati rivojlanadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Rubinshteyn S. L. “Umumiy psixologiya asoslari” - Moskva: Pedagogika, 1989. 2. Smirnov A. A. “Xotira va eslab qolish jarayonlari” - Moskva: Psixologiya nashriyoti, 1990. 3. L. S. Vigotskiy. “Oliy psixik funktsiyalarning rivojlanishi” - Moskva: Pedagogik meros, 1995. 112 4. Leontyev A. N. “Faoliyat, ong va shaxs” - Moskva: Nauka, 1977. 5. Jalolov M. “Umumiy psixologiya asoslari” - Toshkent: O‘qituvchi, 2006. 6. Yo‘ldoshev J. G. “Pedagogik psixologiya” - Toshkent: Fan, 2014. 7. Qodirov A. A. “Psixologiya” - Toshkent: TDPU nashriyoti, 2019.