SEZGINING KOGNITIV FAOLIYATIDAGI O'RNI

128 SEZGINING KOGNITIV FAOLIYATIDAGI O’RNI Turaboyeva Roziyaxon Mamirjon qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Jismoniy madaniyat fakulteti Jismoniy madaniyat yo‘nalishi 1-bosqich talabasi e-mail: [email protected] Tel: (93) 042 91 01 UDK: 796 https://doi.org/10.5281/zenodo.17960036 Annotatsiya: Ushbu tezisda sezgi turlari, ularning fiziologik asoslari va insonning kognitiv faoliyatidagi o‘rni keng va ilmiy yondashuv asosida yoritiladi. Ko‘rish, eshitish, hid bilish, ta’m bilish, teri sezgilari hamda proprioseptsiya kabi sezgi turlari kundalik hayotdagi aniq misollar bilan tushuntiriladi. Shuningdek, sezgi qobiliyatining rivojlanishi, individual farqlarni belgilovchi psixologik, biologik va ijtimoiy omillar ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: sezgi, idrok, sensor tizim, kognitiv jarayonlar, fiziologiya, nerv tizimi. Annotation: This thesis provides a detailed analysis of the types of human senses, their physiological foundations, and their role in cognitive processes. Vision, hearing, smell, taste, tactile sensations, and proprioception are explained using real-life examples. The work also examines factors influencing the development of sensory abilities and individual differences. Keywords: senses, perception, sensory system, cognition, physiology Аннотация: В данной работе подробно рассматриваются виды чувств, их физиологические основы и роль в когнитивной деятельности человека. Зрение, слух, обоняние, вкус, кожные ощущения и проприоцепция описываются с конкретными примерами из повседневной жизни. Также анализируются факторы, определяющие развитие сенсорных способностей и индивидуальные различия. Ключевые слова: чувства, восприятие, сенсорная система, когнитивные процессы, физиология. Kirish. Inson organizmi tashqi olamni anglash, ma’lumot qabul qilish va unga mos javob berish uchun murakkab sezgi tizimlariga ega. Sezgilar — bu tashqi muhitdan yoki organizmdan kelayotgan signallarni qabul qilish, qayta ishlash va ongda aks ettirish jarayonidir. Sezgilar orqali inson nafaqat real voqelikni idrok qiladi, balki xotira, tafakkur, tasavvur kabi yuqori darajadagi kognitiv jarayonlarning faol ishlashiga sharoit yaratadi. Sensor jarayonlar nafaqat oddiy idrok qilishni, balki murakkab fikrlash, xotira, tasavvur, qaror qabul qilish va muloqot kabi kognitiv jarayonlarning ham samarali kechishini ta’minlaydi. Masalan, ko‘rish sezgisi yetarli rivojlanmagan insonlarda makon tasavvuri va fazoviy tafakkur sekin shakllanadi; eshitish sezgisidagi yetishmovchilik esa nutqning kechikishiga olib keladi. Zamonaviy neyropsixologiya tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, har bir sezgi turi o‘zining mustaqil fiziologik mexanizmlariga ega bo‘lsada, ular o‘zaro integratsiya asosida ishlaydi. Masalan, ko‘rish va eshitish sezgilari birgalikda insonning muhitni to‘liq idrok qilishiga yordam beradi. Ovqatlanish jarayonida esa hid bilish va ta’m bilish sezgilarining integratsiyasi ta’m sifatini to‘liq shakllantiradi. Sezgi tizimlarining o‘rganilishi psixologiya, neyrobiologiya, tibbiyot, pedagogika va hatto sun’iy intellekt sohalari uchun katta ahamiyatga ega. Chunki sezgi jarayonlarini chuqur anglash inson rivojlanishidagi muammolarni bartaraf etish, kasbiy 129 ko‘nikmalarni rivojlantirish va inson imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi.Falsafa tarixida erkinlik va mas’uliyat masalasi turlicha talqin qilingan: Asosiy qism. Sezgi tizimlarining ilmiy asoslari va ularning o‘zaro integratsiyasi Inson organizmi atrof-muhitni to‘liq idrok qilishi uchun bir vaqtning o‘zida bir nechta sezgi tizimlarini ishga soladi. Har bir sezgi turi alohida fiziologik mexanizmga ega bo‘lsa-da, miya ularni birgalikda yagona tasvirga aylantiradi. Masalan, inson biror buyumni ko‘rsa, miya nafaqat uning shaklini, balki rangini, masofasini, yorug‘lik darajasini, harakat tezligini va u bilan bog‘liq xotiralarni bir lahzada birlashtiradi. Bu jarayon multisensor integratsiya deb ataladi. Neyropsixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sezgi signallari birinchi bo‘lib talamus orqali o‘tadi. Talamus — bu miyadagi “sensor markaz” bo‘lib, barcha sezgi ma’lumotlari (hid bilishdan tashqari) shu yerda qayta taqsimlanadi va tegishli po‘stloq zonalariga yo‘naltiriladi. Hid bilish esa talamusdan o‘tmay bevosita limbik tizimga ulanadi. Shuning uchun hidlar ko‘pincha kuchli xotira va his-tuyg‘ular bilan bog‘liq bo‘ladi.Ko‘rish po‘stlog‘i (oksipital lob) murakkab vizual kodlarni tahlil qiladi; eshitish po‘stlog‘i (temporal lob) tovush balandligi, chastotasi va manbasini aniqlaydi; somatosensor po‘stloq esa teri orqali kelayotgan barcha ma’lumotlarni qayta ishlaydi. Bu tizimlarning uyg‘un ishlashi inson ongining asosiy imkoniyatlarini shakllantiradi. Qiziq fakt: Ko‘rish tizimi bir soniyada 10 milliondan ortiq ma’lumotni qabul qiladi. Eshitish tizimi odamga 20 Gts–20 kGts oralig‘idagi tovushlarni ajratish imkonini beradi. Hid bilish tizimi 10 mingdan ortiq turli hidlarni farqlay oladi. Sezgi turlarining inson faoliyati va kasbiy rivojlanishdagi roli Sezgi tizimlari insonning kundalik faoliyatida ham, kasbiy rivojlanishida ham juda katta ahamiyatga ega. Masalan, professional musiqachilar tovushlarni oddiy insonlarga qaraganda 4–5 barobar nozik farqlay oladi. Bu sensor plastiklik deb ataladigan hodisaga asoslanadi — ya’ni, sezgi tizimlari mashq va tajribaga mos ravishda kuchayadi. Sportchilar proprioseptsiya sezgisining kuchliligi sababli harakatlarni aniq boshqaradi. Balansni saqlash, tezlikni boshqarish va reaksiya vaqtini qisqartirish aynan proprioseptiv tizimning kuchi bilan bog‘liq. Shu bois gimnastlar, futbolchilar, qator parashyutchilar maxsus mashqlar bilan proprioseptsiya qobiliyatini rivojlantiradi. Ta’m va hid sezgilari ham kasbiy faoliyatda muhim rol o‘ynaydi. Oshpazlar, qahva sommelierlari va parfum ustalari hidlar va ta’mlarning eng mayda farqlarini ajrata oladigan darajada sezgi tizimiga ega bo‘ladi. Qiziq jihati — ushbu kasb egalari miyalarida hid va ta’mga oid neyronlar odatdagidan ko‘proq faollik ko‘rsatadi. Teri sezgilari — bosim, harorat, og‘riq, teginish — esa inson xavfsizligida hal qiluvchi omildir. Masalan, issiq narsani ushlaganda og‘riq retseptorlari tezda signal yuboradi va miya qo‘lni tortib olish buyrug‘ini beradi. Bu jarayon juda tez — millisekundlar ichida — sodir bo‘ladi. Ilmiy manbalarda keltirilishicha, insondagi sezgi sezgirligining darajasi genetik bo‘lishi bilan birga atrof-muhit sharoitlari, stress darajasi, uyqu sifati va sog‘liq holatiga ham bog‘liq. Masalan, yetarli uyqu olmagan insonlarda ko‘rish va eshitish sezgi sezgirligi 30% gacha pasaygan holatlar kuzatilgan. Sezgi buzilishlari va ularning psixologik ta’siri Sezgi tizimlari buzilganda insonning idrok qilish imkoniyatlari keskin o‘zgaradi. Masalan, eshitish qobiliyati yo‘qolgan insonlarda ko‘rish va teginish sezgilari kuchayadi — miya resursni qayta taqsimlaydi. Bu hodisa neyrokompensatsiya deb ataladi. Ko‘rish qobiliyati zaif bo‘lgan insonlarda esa eshitish va hid bilish sezgilari keskin rivojlanadi. Ba’zi ko‘zi ojiz insonlar atrof-muhitni tovushning qaytishidan foydalangan holda aniqlaydi (echolokatsiya). Bu yarasalarga o‘xshash tabiiy navigatsiya turi bo‘lib, miyadagi eshitish po‘stlog‘ining keskin rivojlanganini ko‘rsatadi. Sensor buzilishlar inson psixologiyasiga ham ta’sir 130 ko‘rsatadi — e’tibor, xotira va ijtimoiy muloqot jarayonlari o‘zgaradi. Shu sababli reabilitatsiya jarayonlarida sezgi mashqlari (sensor terapiya) muhim o‘rin tutadi. Xulosa. Sezgi tizimlari inson hayotining barcha jabhalarida muhim rol o‘ynaydi. Ular nafaqat tashqi olamdan kelayotgan signallarni qabul qilib, idrok qilishga yordam beradi, balki murakkab kognitiv jarayonlar — fikrlash, xotira, qaror qabul qilish kabi faoliyatlarni boshqarishda ham qatnashadi. Har bir sezgi turi o‘ziga xos mexanizmlarga ega bo‘lib, ular birgalikda inson ongining to‘liq va aniq ishlashini ta’minlaydi. Sezgi qobiliyatining rivojlanishi va individual farqlari insonning kasbiy muvaffaqiyati, ijtimoiy munosabatlari va umumiy hayot sifatiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli sezgilarni chuqur o‘rganish nafaqat biologiya va psixologiya sohalarida, balki ta’lim, sog‘liqni saqlash va sportda ham katta ahamiyatga ega. Kelajakda sezgi tizimlari buzilishlarini davolash va sezgi qobiliyatlarini yaxshilash bo‘yicha yangi metodlar yaratish inson salomatligi va farovonligini oshirishga katta hissa qo‘shadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. 2. Georg Vilgelm Fridrix Hegel. Huquq falsafasi. – Moskva: Mysl, 1990. 3. Erich Fromm. Inson qalbining inqirozi (Escape from Freedom). – Nyu-York: Farrar & Rinehart, 1941. 4. Abdullaev A., Komilov N. Falsafa: darslik. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2019. 5. Abu Nasr Forobiy. Fozil shahar ahli haqida risola. – Toshkent: Fan, 1993. 6. Muminov A. Inson falsafasi. – Toshkent: Fan, 2016. 7. Aristotel. Nikomax axloqi. – Toshkent: Universitet nashriyoti, 2013.