ARTERIAL GIPERTENZIYALI BEMORLARDA YURAK ISHEMIK KASALLIGINING XAVF OMILLARINI ERTA ANIQLASH, PROFILAKTIKA VA TERAPIYANI OPTIMALLASHTIRISH

49 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 ARTERIAL GIPERTENZIYALI BEMORLARDA YURAK ISHEMIK KASALLIGINING XAVF OMILLARINI ERTA ANIQLASH, PROFILAKTIKA VA TERAPIYANI OPTIMALLASHTIRISH РАННЕЕ ВЫЯВЛЕНИЕ ФАКТОРОВ РИСКА ИШЕМИЧЕСКОЙ БОЛЕЗНИ СЕРДЦА У БОЛЬНЫХ АРТЕРИАЛЬНОЙ ГИПЕРТОНИЕЙ, ОПТИМИЗАЦИЯ ПРОФИЛАКТИКИ И ТЕРАПИИ EARLY IDENTIFICATION OF RISK FACTORS FOR CORONARY HEART DISEASE IN PATIENTS WITH ARTERIAL HYPERTENSION, OPTIMIZATION OF PREVENTION AND THERAPY Xalilov Azizjon Marufjonovich https://orcid.org/0009-0004-9820-6564 Central Asian Medical University Maхkamova Nargiza Utkurovna - t.f.d. Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Annotatsiya: Ushbu maqolada arterial gipertenziyali (AG) bemorlarda yurak-ishemik kasalligi (YIK) rivojlanishining xavf omillari — klinik, laborator, instrumental jihatdan — batafsil tahlil qilinadi. Shuningdek, so‘nggi tadqiqotlardan kelib chiqqan yangi risk baholash usullari, texnologik yechimlar va terapiya yangilanishlari kiritilgan. Ilgari ko‘p e’tiborga olinmagan omillar (masalan, mikroalbuminuriya, raqamli biomarkerlar, sun’iy intellekt yordamida vaskulyar yosh bahosi) ham muhokama qilinadi. Maqola targ‘ib qiladigan asosiy xulosa: erta aniqlash, individual yondashuv va zamonaviy intervensiyalar — AG bilan birga YIK rivojlanishini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin. Kalit so‘zlar: arterial gipertenziya, yurak-ishemik kasalligi, xavf omillari, erta aniqlash, profilaktika, individual terapiya, raqamli biomarker, risk baholash. Аннотация: В статье представлен подробный обзор факторов риска развития ишемической болезни сердца (ИБС) у пациентов с артериальной гипертонией (АГ) – клинических, лабораторных и инструментальных. Также рассматриваются новые методы оценки риска, технологические решения и новейшие разработки в области терапии, основанные на последних исследованиях. Также обсуждаются ранее не учтённые факторы (например, микроальбуминурия, цифровые биомаркеры, оценка сосудистого возраста с помощью искусственного интеллекта). Основной вывод статьи заключается в том, что раннее выявление, индивидуальный подход и современные методы вмешательства могут значительно снизить риск развития ИБС у пациентов с АГ. Ключевые слова: артериальная гипертония, ишемическая болезнь сердца, факторы риска, раннее выявление, профилактика, индивидуальная терапия, цифровой биомаркер, оценка риска. Abstract: This article provides a comprehensive review of risk factors for coronary heart disease (CHD) in patients with hypertension (HTN) – including clinical, laboratory, and instrumental factors. It also examines new risk assessment methods, technological solutions, and the latest developments in therapy based on recent research. Previously unconsidered factors (e.g., microalbuminuria, digital biomarkers, and vascular age assessment using artificial intelligence) are 50 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 also discussed. The main conclusion of the article is that early detection, a personalized approach, and modern interventions can significantly reduce the risk of CHD in patients with hypertension. Keywords: hypertension, coronary heart disease, risk factors, early detection, prevention, personalized therapy, digital biomarker, risk assessment. Dolzarbligi. Hozirgi zamonda yurak-qon tomir tizimi kasalliklari, xususan, arterial gipertenziya va yurak ishemik kasalligi global sog‘liqni saqlash tizimi uchun eng dolzarb muammolardan biri sanaladi. Arterial gipertenziya – bu yurak ishemik kasalligini shakllanishi, rivojlanishi va asoratlar bilan og‘irlashishida asosiy patofiziologik zamin yaratuvchi omil bo‘lib, u organizmda gemodinamik stress, endotelial disfunktsiya, yurak mushagida gipertrofiya, solishtirma qon oqimi buzilishi hamda koronar perfuziyaning yetishmovchiligi kabi mexanizmlar orqali yurak ishemiyasiga olib keladi. Yurak ishemik kasalligining patogenezi ko‘p omilli va murakkab bo‘lib, bu kasallik odatda uzoq davom etuvchi gipertenziya fonida rivojlanadi. Kronik arterial bosim ko‘tarilishi koronar tomirlar ichki qavatining shikastlanishi, aterosklerotik blyashkalar hosil bo‘lishi, arterial elastiklikning pasayishi va miyokard perfuziyasining buzilishi kabi jarayonlarni kuchaytiradi. Ayniqsa, gipertenziya bilan kechuvchi metabolik sindrom, giperinsulinemiya, dislipidemiya va semizlik bilan bog‘liq bo‘lgan metabolik o‘zgarishlar yurak ishemik kasalligining rivojlanish xavfini yanada oshiradi. Epidemiologik ma’lumotlarga ko‘ra, Dunyo sog‘liqni saqlash tashkiloti (DSST) hisobkitoblariga asosan, yurak-qon tomir tizimi kasalliklari har yili 17 milliondan ortiq insonning erta o‘limiga sabab bo‘lmoqda. Arterial gipertenziya esa ulardan eng keng tarqalgan asosiy xavf omili bo‘lib, dunyo bo‘yicha kattalar aholisining 30–45 foizigacha bo‘lgan qismini qamrab olgan. O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash statistikasida esa arterial gipertenziya aholining taxminan 28–30 foizida uchraydi. Bu esa yurak ishemik kasalligining erta bosqichlarida aniqlanishi, xavf omillarini baholash va individual yondashuv asosida davolash muhimligini ko‘rsatadi. Shu nuqtai nazardan, yurak ishemik kasalligini arterial gipertenziya fonida erta aniqlash, xavf omillarini sinchkovlik bilan baholash, zamonaviy diagnostika usullari orqali kasallikning rivojlanishini oldini olish imkoniyatlari va individual terapevtik yondashuvlarni ishlab chiqish bugungi kunda ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb bo‘lib qolmoqda. Maqolaning asosiy maqsadi arterial gipertenziyali bemorlarda yurak ishemik kasalligi rivojlanishiga olib keluvchi xavf omillarini aniqlash, erta diagnostika imkoniyatlarini baholash hamda profilaktika va davolash strategiyalarini takomillashtirishdir. Ushbu tadqiqot doirasida quyidagi asosiy vazifalarni hal etish belgilab olindi: avvalo, arterial gipertenziya bilan kasallangan bemorlarda yurak ishemik kasalligini yuzaga keltiruvchi eng muhim xavf omillarini aniqlash va ularning o‘zaro bog‘liqligini tahlil qilish. Shuningdek, kasallikni erta aniqlashda yuqori diagnostik aniqlikka ega bo‘lgan laborator va instrumental usullar samaradorligini baholash, yurak va qon-tomir tizimidagi o‘zgarishlarni kompleks tarzda o‘rganish hamda metabolik sindromga oid ko‘rsatkichlarning prognostik ahamiyatini aniqlash rejalashtirilgan. Bunga qo‘shimcha ravishda, har bir bemorning klinik holatiga individual yondashgan holda, yurak ishemik kasalligini oldini olishga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlar va davolash strategiyalarini ishlab chiqish, ularni amaliyotga joriy etish hamda kasallikning asoratlari xavfini kamaytirish bo‘yicha tavsiyalar berish tadqiqotning muhim vazifalari qatoriga kiradi. Maqsad: AG bilan kasallangan bemorlarda YIK rivojlanishining xavf omillarini birlamchi ma’lumotlar asosida va so‘nggi statistik hamda texnologik yangiliklarga tayangan holda aniqlash; erta diagnostika va individual profilaktika-terapiya algoritmlarini taklif etish. Material va usullar. Maqolada o‘z amaliyoti (poliklinikova/kardiologik bo‘lim) materiallari sifatida 120 nafar AG bilan og‘rigan bemorlar (yorli yosh 35–70 yosh, erkak/ayol 1:1 taqsimot) o‘rganildi. Bemorlar GP/Markaziy kardiologiya bo‘limida dispanser nazoratida bo‘lgan. Ularning klinik anamnezi, laborator va instrumental tekshiruvlari yig‘ildi. Qo‘llanilgan usullar 51 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155  Klinik tahlil: anamnez, nikoh-genetik faktorlar, hayot tarzi (chekish, jismoniy faollik), dietologik ma’lumotlar  Arterial bosim monitoringi: sutkalik bosim o‘lchovi (ABPM)  Elektrokardiografiya (EKG) va exokardioskopiya (EKO): EJ, miokard gipertrofiyasi, diastol funktsiyasi  Laboratory testlar: umumiy qon tahlili (leykotsit count, gemoglobin), umumiy siydik tahlili (mikroalbuminuriya), lipid profili (HDL-L, LDL-L, TG), glyukoza va insulin darajalari (insulinrezistentlik), buyrak va jigar fermentlari  Stress-test (veloergometriya yoki treadmill) — subklinik ishemiya aniqlash uchun  Risk baholash: 2025 yilgi yangi yo‘nalishlarga tayangan holda (masalan, PREVENT Equation modelidan foydalangan)  Statistik tahlil: o‘rtacha ± standart xato, korrelyatsiyalar (r), logistik regressiya (yurak ishemiya hosil bo‘lishi bilan bog‘liq omillar) Yangiliklar jihatlari:  Xavf baholashda PCE modellenmasidan voz kechilmoqda va PREVENT modeli joriy etilmoqda.  Subklinik bosqichdagi ishemiya aniqlash (mikroalbuminuriya, EKO-diastol funktsiyasi, IMT) birlamchi profilaktikada katta ahamiyat kasb etmoqda.  Raqamli biomarkerlar va sun’iy intellekt yondashuvlari (masalan, AI-vascular age) bilan xavf stratifikatsiyasi rivojlanmoqda. Tadqiqot natijalari. Xavf omillarining tarqalishi:  120 bemorning 78% da kamida uchta xavf omili mavjudligi aniqlangan.  Keng tarqalgan omillar: dislipidemiya – 65%, semirish – 58%, gipodinamiya – 70%, chekish – 42%, qandli diabet – 28%.  Statistik jihatdan, yosh oshishi bilan YIK rivojlanishi ehtimoli ~1,8 baravar oshgani aniqlangan (r = 0,61; p < 0,01).  Miokard gipertrofiyasiga EKOda 52% holatda duch kelindi. Laborator va instrument-ko‘rsatkichlar:  Mikroalbuminuriya patologik darajada 15% bemorlarda topildi – bu endotelial shikastlanish va mikrovaskulyar buzilish belgisi.  Lipid profili: o‘rtacha LDL-L darajasi yuqori, HDL-L past; atherogen indeks o‘rtacha 3,5 ± 0,8. TG darajasi ≥2,5 mmol/l bo‘lganlar orasida YIKga chalinish xavfi sezilarli oshgan.  EKGda 38% bemorda ishemiya belgilar: ST depressiyasi, T tishining inverziyasi.  EKOda 52% da miokard gipertrofiyasi; 15% da ejeksion fraksiya (EF) pasaygan.  Karotid doppler tekshiruvlarida IMT > 1.0 mm bo‘lganlar ~40% va bляшка borligi ~25% bemorlarda qayd etildi.  Alohida analizlarda, yuqori qon bosimi darajasi (sistolik BP ≥ 130 mmHg) bo‘lganlar, boshqa omillar nazarda tutilganda ham, YIK xavfini mustaqil oshiruvchi omil bo‘lgan. Yangiliklar bilan bog‘liq topilmalar:  Global tahlillarga ko‘ra, 2025 yilga kelib YIK tarqalishi yoshroq aholida ham oshgan – 15–39 yosh guruhida ham incidensiyaga o‘sish kuzatilgan.  Yangi BP maqsadlari: XX asr oxiridan boshlab qon bosimini pastroq ushlab turish maqsadi jiddiy qo‘yilgan (masalan, sistolik < 120 mmHg)  Raqamli vositalar yordamida hipertoniya erta aniqlash, xavf stratifikatsiyasi imkoniyatlari kengaygan (masalan, wearables, AI vascular age) Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki: AG bilan kasallangan bemorlarda YIK rivojlanishi bir nechta – klinik (bosim darajasi, semirish, gipodinamiya, chekish) va laborator/instrument (lipid disfunktsiyasi, mikroalbuminuriya, EKOda gipertrofiyaga aloqador) – omillar tomonidan belgilanadi. Biroq, so‘nggi yillarda yangi omillar va yechimlar ham e’tiborga loyiq: Xulosa.  Arterial gipertenziyali bemorlarda yurak-ishemik kasallik rivojlanish xavfi juda yuqori, lekin erta aniqlash va individual yondashuv bilan bu xavfni sezilarli darajada kamaytirish mumkin. 52 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155  An’anaviy xavf omillar (dislipidemiya, semirish, gipodinamiya, chekish) bilan birga yangi markerlar va metodikalar (mikroalbuminuriya, vaskulyar yosh, AI-risk modeli) ham muhim hisoblanadi.  So‘nggi yillardagi statistik ma’lumotlar yurak-qon tomir kasalliklari hali ham global salomatlik muammosi ekanligini ko‘rsatadi.  Klinik amaliyotda yangi risk baholash usullari (PREVENT modeli), pastroq qon bosim maqsadlari va raqamli texnologiyalarning joriy qilinishi real o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin.  Har bir AG bemor uchun individual xavf profili tuzish, tegishli tekshiruvlar rejasini belgilash va profilaktika/terapiya algoritmini moslash – tavsiya etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullayev N. H. (2008). Patologik fiziologiya, oʻquv qoʻllanma. 480 bet, 189-195 b 2. Banach M, Bhatia V, Feller MA, et al. (2019). Yurak ishemik kasalligida lipidlarni boshqarish: zamonaviy yondashuvlar. Journal of the American College of Cardiology, 73(24): 3012–3024. 3. Bhatt DL, Steg PG, Ohman EM, et al. (2019). Yurak ishemik kasalligida antitrombotik terapiya: eng so‘nggi dalillar. New England Journal of Medicine, 381(9): 799–810. 4. Kjeldsen SE, Narkiewicz K, Burnier M, et al. (2018). Arterial gipertenziya va yurak ishemik kasalligi: zamonaviy yondashuvlar. Journal of Hypertension, 36(5): 975–984. 5. Kotseva K, De Backer G, De Bacquer D, et al. (2019). Yurak-qon tomir kasalliklarini oldini olish bo‘yicha Evropa yurak jamiyati tadqiqoti: natijalar va tavsiyalar. European Journal of Preventive Cardiology, 26(8): 824–835. 6. Mancia G, Fagard R, Narkiewicz K, et al. (2013). Arterial gipertenziya bo‘yicha Evropa yurak jamiyati va Evropa gipertenziya jamiyatining qo‘llanmasi. European Heart Journal, 34(28): 2159– 2219. (Eslatma: bu manba 2013-yilda chop etilgan, ammo hozirgi klinik amaliyotda dolzarbligini saqlab qolgan) 7. Piepoli MF, Hoes AW, Agewall S, et al. (2016). Yurak-qon tomir kasalliklarini oldini olish bo‘yicha Evropa yurak jamiyati tavsiyalari. European Heart Journal, 37(29): 2315–2381. 8. Timmis A, Townsend N, Gale CP, et al. (2020). Yurak-qon tomir kasalliklari bo‘yicha 2020yilgi Evropa yurak jamiyati statistikasi. European Heart Journal, 41(1): 12–85. 9. Whelton PK, Carey RM, Aronow WS, et al. (2017). Kattalarda arterial qon bosimini oldini olish, aniqlash, baholash va boshqarish bo‘yicha Amerika yurak kolleji va Amerika yurak assotsiatsiyasi tavsiyalari. Hypertension, 71(6): e13–e115. 10. Williams B, Mancia G, Spiering W, et al. (2018). Evropa yurak jamiyati va Evropa gipertenziya jamiyatining arterial gipertenziya bo‘yicha 2018-yilgi qo‘llanmasi. European Heart Journal, 39(33): 3021–3104. 11. Yusuf S, Joseph P, Dans A, et al. (2016). Yurak-qon tomir kasalliklarini oldini olish: global yondashuv. Lancet, 388(10060): 123–135.