XOTIRA- INSON ONGIDAGI ASOSIY JARAYONLARDAN BIRI

133 XOTIRAINSON ONGIDAGI ASOSIY JARAYONLARDAN BIRI Qo`shnazarova Madina Muzaffar qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va boshlang`ich ta`lim fakulteti Boshlang`ich ta`lim fakulteti 1-kurs talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17961633 Annotatsiya: Ushbu maqolada xotira tushunchasi, uning inson ongidagi o‘rni va ahamiyati yoritiladi. Xotiraning asosiy turlari, jarayonlari hamda ta’lim va kundalik hayotdagi roli ilmiynazariy jihatdan tahlil qilinadi. Shuningdek, xotirani rivojlantirish usullari haqida ham fikr yuritiladi. Kalit so‘zlar: Xotira, ong, bilish jarayoni, eslab qolish, esga tushirish, ta’lim, psixologik jarayonlar, psixologiya, inson faoliyati, xotira turlari, xotirani yaxshilash usullari. Kirish Inson hayoti va faoliyati bilish jarayonlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ushbu jarayonlar orasida xotira alohida o‘rin egallaydi. Xotira orqali inson o‘z tajribasini saqlaydi, bilimlarni o‘zlashtiradi va kelajak faoliyatini rejalashtiradi. Xotirasiz insonning o‘tmishi, hozirgi va kelajagi o‘rtasidagi bog‘liqlik uzilib qoladi. Shu sababli xotira inson ongidagi eng muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Asosiy qism Xotira — bu insonning ilgari idrok qilgan ma’lumotlarini, his-tuyg‘ularini va tajribalarini eslab qolish, saqlash hamda zarur paytda esga tushirish qobiliyatidir. U bilish jarayonlarining asosiy bo‘g‘ini bo‘lib insonning aqliy rivojlanishida muhim ro`l o`ynaydi. Xotira inson ongidagi eng muhim bosqichlardan biridir.Inson atrof-muhitni idrok etadi, bilim va tajriba orttiradi hamda ushbu bilimlardan keying faoliyatida ham foydalanadi. Bularning barchasi xotira orqali amalga oshadi. Xotira inson hayotida o`tmish, hozirgi va kelajak o`rtasidagi bog`liqlikni ta`minlaydi. E. G'. G'oziev tomonidan xotira tushunchasiga quyidagicha ta'rif beriladi: "Xotira atrof-muhitdagi voqelik (narsa)ni bevosita va bilvosita, ixtiyoriy va ixtiyorsiz ravishda, passiv va faol holda, reproduktiv va produktiv tarzda, verbal va noverbal shaklda, mantiqiy va mexanik yo'l bilan aks ettiruvchi esda olib qolish, esda saqlash, qayta esga tushirish, unutish hamda tanish hissidan iborat psixik jarayon. Alohida va umumiylik namoyon qiluvchi ijtimoiy hodisa barcha taassurotlarni ijobiy qayta ishlashga yo'naltirilgan mnemik faoliyatdir". Shuni ta'kidlash joizki, keltirilgan mazkur ta'rif xotiraning murakkab, keng qamrovli jihatlarini to'la ta'kidlash imkoniyatiga ega. Xotira yo'qotilishi insoniyatning eng sirli kasalliklaridan biridir. Uning kelib chiqish sabablari hech kimga ma'lum emas. Xotira yo'qolishi kutilmaganda va asta-sekin to'liq yoki qisman yuz berishi mumkin. Biror kishi bir necha yillar oldin sodir bo'lgan voqealarni unutishi mumkin. Xotirani to'liq yo'qotsa, u o'zini, boshqalarni va unga oid bo'lgan narsani unutadi. Hatto inson sekin astalik bilan ruhini ham yo'qotadi. Ba'zi xotira bilan bog'liq kasalliklarda dastlab ruhiy o'lim keyin fiziologik o'limni boshdan kechiradi. Olimlarning ko'plab izlanishlariga qaramasdan, tuzalish samarasi ancha past. Ammo mutaxasisslar kasallikning ba'zi kelib chiqish sabablarini aniqlaydilar: 134 Altsgeymer kasalligi asta-sekin boshlanib, asta-sekin kognitiv ravishda yomonlashuvga olib keladigan asosiy neyrodejenerativ kasallikdir. Ushbu kasallikka chalingan odam miyasining ayrim qismlari to'qimalarida mikroskopik o'zgarishlarga uchraydi va miya faoliyatining maqbul ishlashi uchun hayotiy ahamiyatga ega bo'lgan kimyoviy (norotransmitter) asetilxolinning progressiv va doimiy yo'qotilishini boshdan kechiradi. Atsetilxolinning vazifasi asab hujayralari (xolinergik zanjirlar) bilan aloqa qilishga imkon berishdir, bu faoliyat o'rganish, xotira va fikrlash bilan bog'liq ishlarda mavjud. Altsgeymer borligi uchun to'g'ridan-to'g'ri patologik testlarni topish oson ish emas, shuning uchun uni boshqa demans etiologiyasi chiqarib tashlanganida aniqlash mumkin. Altsgeymer - bu xotiraga ta'sir qiluvchi kasallik. Eng xarakterli va keng tarqalgan alomatlarni quyidagicha umumlashtirish mumkin: Shuningdek, korsakoff sindromi ham xotiraga ta'sir qiluvchi kasalliklardan biri. Korsakoff psixozi sifatida ham tanilgan. Ushbu sindrom alkogolni haddan tashqari va surunkali iste'mol qilishning sababi bo'lib, B1 vitamini (tiamin) yetishmasligining natijasidir. Buning sababi shundaki, spirtli ichimliklar ushbu vitaminning to'g'ri ichakka singishiga to'sqinlik qiladi va medial diensefalik mintaqaga zarar yetkazadi. Ushbu kasallikda topilgan ba'zi alomatlar: a) Anterograd amneziyasi: bu yangi xotiralarni shakllantirish yoki saqlashda qiyinchilik tug'dirishi bilan tavsiflanadi. b) Retrograd amneziyaAnterograd amneziyasi tez-tez uchraydigan bo'lsa-da, ushbu boshqa turdagi amneziyadan aziyat chekish ehtimoli ham mavjud. Bu bemorning hayotidagi o'tmishdagi voqealarga kirish qiyinligi bilan ajralib turadi, garchi vaqt jihatidan unchalik uzoq emas, aksincha yaqinda sodir bo'lgan voqealar. v) Ataksiya: bezovtalik va vosita kelishmovchiligi. d) Gallyutsinatsiyalar. e) Diareya va vazn yo'qotish. f) Yurak va jigarda asoratlar. Xulosa qilib aytganda, xotira inson hayotida muhim o'rin kasb etuvchi jarayondir, xotiraning yoqolishi insonning ozligini yoqotilishi demakdir. Fiziologik va psixologik muammolar xotiraga salbiy ta'sir qilishini oldini olish kerak. Avvalo, xotira yo'qotilishining oldini olish uchun sog'lom turmush tarziga qat'iy rioya qilinishi kerak. Spirtli ichimliklar, giyohvand moddalardan voz kechish birinchi navbatda qilinishi kerak. Hamda har bir inson o'zining ovqatlanish tartibiga e'tibor berish lozim. Ushbu qoidalarga rioya qilinganda,kasal bo'lish xavfi minimal darajada bo'ladi. Eng aniq sabablaridan biri miya shikastlanishi. Miya zarar ko'rgandan keyin, odam odatda unga qarshi bo'lgan voqealarni eslay olmaydi. Bunday holda vaqtinchalik xotirani yo'qotish mumkin. Bir necha soat ichida o'ziga kelishi mumkin, ammo jiddiy shikastlanishlarda xotira tiklanmasligi mumkin. Psixologiyada xotira bir necha turlarga bo‘linadi: Qisqa muddatli xotira — ma’lumotni qisqa vaqt davomida saqlaydi. Uzoq muddatli xotira — bilim va tajribalarni uzoq vaqt saqlash imkonini beradi. Ixtiyoriy xotira — ongli ravishda ma’lumotni eslab qolish. Ixtiyorsiz xotira — maxsus maqsadsiz eslab qolish jarayoni. Ta’lim jarayonida xotira muhim omil hisoblanadi. O‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirishi, ularni mustahkamlashi va amaliyotda qo‘llashi xotira faoliyatiga bevosita bog‘liq. Ayniqsa, 135 boshlang‘ich ta’lim bosqichida xotirani rivojlantirish bolalarning intellektual salohiyatini oshirishga xizmat qiladi. Xotiraning turlari. 1. Faoliyatiga ko‘ra: Ixtiyorsiz xotira — maqsadsiz, o‘z-o‘zidan eslab qolish. Ixtiyoriy xotira — ongli ravishda eslab qolish. 2. Saqlash muddatiga ko‘ra: qisqa muddatli xotira,uzoq muddatli xotira, operativ xotira 3. Mazmuniga ko‘ra: Harakat xotirasi, emotsional xotira, obrazli xotira,so‘z-mantiqiy xotira Xotiraning ta’lim jarayonidagi ahamiyati Xotira ta’lim jarayonining asosiy omillaridan biridir. O‘quvchilar bilimni qanchalik tez va mustahkam eslab qolsa, ularning o‘qishdagi muvaffaqiyati shunchalik yuqori bo‘ladi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’limda xotirani rivojlantirish bolalarning nutqi, tafakkuri va mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantiradi. 4. Xotirani rivojlantirish usullari Xotirani rivojlantirish uchun turli mashqlar va metodlardan foydalanish mumkin. Masalan, takrorlash, mantiqiy bog‘lash, tasavvur qilish va amaliy mashg‘ulotlar xotiraning mustahkamlanishiga yordam beradi. Undan tashqari vaqtida uxlash, ortiqcha asabiylashmaslik, stressga tushmaslik va xotira uchun foydali bo`lgan mahsulotlardan yeyish tavsiya etiladi. Shuningdek , olgan bilimlarni takrorlab turish ham xotiraning rivojlanishiga yordam beradi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, xotira inson ongining ajralmas qismi bo‘lib, uning bilish faoliyati va shaxs sifatida shakllanishida muhim ahamiyatga ega. Xotirani to‘g‘ri rivojlantirish va undan samarali foydalanish insonning o‘qish, mehnat va kundalik hayotdagi muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Shu bois xotira masalasiga ilmiy va amaliy jihatdan katta e’tibor qaratish zarur. Xotira inson ongining asosiy biri bo‘lib, uning shaxs sifatida shakllanishida muhim o‘rin tutadi. Xotira orqali bilim va tajriba avloddan-avlodga o‘tadi. Uni muntazam rivojlantirib borish insonning aqliy salohiyatini oshiradi va hayotdagi muvaffaqiyatlarini ta’minlaydi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziev E. Psixologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2010. 2. Karimova V. Umumiy psixologiya asoslari. – Toshkent, 2015. 3. Nemov R. S. Psixologiya. –Moskva, 2003. 4. Davletshin M. Pedagogik psixologiya. – Toshkent, 2008.