XOTIRA: PSIXOLOGIK MOHIYATI, TURLARI VA RIVOJLANISHI

148 XOTIRA: PSIXOLOGIK MOHIYATI, TURLARI VA RIVOJLANISHI Sheraliyeva Umida Sherali qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim fakulteti Boshlangich talim yonalishi 1-kurs talabasi [email protected] Ilmiy rahbar:Tojiboyev Marat Normadovich https://doi.org/10.5281/zenodo.17961773 Annotatsiya: Ushbu maqolada xotiraning psixologik mohiyati, uning asosiy jarayonlari, turlari va rivojlanish omillari batafsil yoritilgan. Maqolada xotiraning qisqa muddatli va uzoq muddatli, ixtiyoriy va ixtiyorsiz turlari, shuningdek, hissiy, ko’rish, eshitish, harakat va mantiqiy xotira kabi turlari ilmiy asosda tushuntiriladi. Kalit so‘zlar: Xotira, psixologiya, bilish jarayoni, eslab qolish, saqlash, esga tushirish, unutish, diqqat, motivatsiya, rivojlanish, intellektual faoliyat, pedagogik psixologiya. Kirish Xotira — inson ruhiy hayotining asosiy jarayonlaridan biri bo’lib, ma’lumotni qabul qilish, saqlash va kerak bo’lgan paytda qayta tiklash imkonini beradi. U insonning o’qish, fikrlash, muloqot va kundalik faoliyatida markaziy rol o’ynaydi. Psixologiyada xotira nafaqat bilim va tajribani saqlash vositasi sifatida, balki shaxsning intellektual va hissiy rivojlanishini baholash mezoni sifatida ham qaraladi. Xotiraning mohiyati va jarayonlari Xotira jarayonlari quyidagilardan iborat: 1. Eslab qolish — yangi ma’lumotni qabul qilib ongga joylash. 2. Saqlash — ma’lumotni ongda uzoq yoki qisqa muddat davomida saqlash. 3. Esga tushirish — oldin eslab qolingan ma’lumotni kerakli paytda tiklash. 4. Unutish — keraksiz ma’lumotlarni ongdan chiqarish, ongni ortiqcha yuklamaslik. Xotira turlari Xotira turlari quyidagilarga bo‘linadi: - Qisqa muddatli xotira — bir necha soniya yoki daqiqa davomida ma’lumotni saqlash. - Uzoq muddatli xotira — yillar davomida barqaror saqlanadigan bilimlar. - Ixtiyoriy xotira — ongli ravishda ma’lumotni eslab qolish. - Ixtiyorsiz xotira — ma’lumotni ong bilan o’ylamasdan saqlash. - Hissiy xotira — hissiyotlar orqali eslab qolish. - Ko’rish va eshitish xotirasi — vizual va akustik ma’lumotni saqlash. - Harakat xotirasi — harakatlar va motor ko’nikmalarini eslab qolish. - Mantiqiy xotira — bilim va tajribalarni mantiqiy bog’lash orqali eslab qolish. Xotira rivojlanish omillari Xotira rivojlanishi quyidagi omillarga bog’liq: - Diqqat va qiziqish — ma’lumotga e’tibor va qiziqish darajasi. - Motivatsiya — ma’lumotni o’zlashtirishga ichki rag‘bat. - Sog’lom psixik va jismoniy holat — charchoq, stress va kasalliklar xotirani zaiflashtiradi. - Takrorlash va mashq qilish — ma’lumotni mustahkamlashning eng samarali usuli. - Assotsiatsiya va tizimlashtirish — ma’lumotni mantiqiy bog’lash va reja tuzish orqali xotirani kuchaytirish. 149 Xotiraning amaliy qo’llanilishi Xotira nafaqat ta’lim jarayonida, balki kundalik hayot, kasbiy faoliyat va shaxsiy rivojlanishda ham muhimdir. Kuchli xotira: - O‘qish jarayonini yengillashtiradi. - Fikrlash tezligini oshiradi. - Muloqot va ijtimoiy faoliyatni samarali qiladi. - Sport, san’at va professional ko’nikmalarda muvaffaqiyatga erishishga yordam beradi. Xulosa Xotira insonning bilish faoliyatida markaziy psixik jarayon bo’lib, olgan bilim va tajribalarni saqlash, qayta tiklash va kundalik hayotda qo’llash imkonini beradi. Turli xotira turlari ta’lim, muloqot, fikrlash va harakatlarda asosiy rol o’ynaydi. Xotirani rivojlantirish metodlari — takrorlash, assotsiatsiyalar yaratish, ma’lumotni tizimlash — insonning intellektual va hissiy salohiyatini oshirishda samarali. Shu bilan birga, sog’lom psixik muhit, motivatsiya va diqqat kuchi xotiraning samarali ishlashida muhim ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziev E.G. “Umumiy psixologiya” – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. 2. Zokirova R. “Psixologiya asoslari” – Toshkent: Fan va texnologiya, 2019. 3. Nemov R.S. “Psixologiya” (3 jildlik darslik) – Moskva: Prosveshcheniye. 4. Atkinson R., Hiligard E. “Psixologiya tamoyillari” – O‘quv qo‘llanma. 5. Rubinshteyn S.L. “Umumiy psixologiya asoslari” – Moskva, 2000. 6. Online manbalar: Google Scholar maqolalari va oliy ta’lim darsliklari elektron bazasi.