PSIXOLOGIYADA XARAKTER TUSHUNCHASI

161 PSIXOLOGIYADA XARAKTER TUSHUNCHASI Sobirjonova Robiyaxon Murodjon qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17961871 Annotatsiya: Ushbu maqolada psixologiya fanining muhim kategoriyalaridan biri bo‘lgan xarakter tushunchasi ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Xarakter shaxsning individualpsixologik xususiyatlari tizimi sifatida yoritilib, uning shakllanish omillari, psixik jarayonlar va faoliyat bilan bog‘liqligi ochib beriladi. Kalit so‘zlar: xarakter, shaxs, individual xususiyatlar, xulq-atvor, temperament, faoliyat. Kirish Psixologiya fanida shaxsni o‘rganish jarayonida uning barqaror individual xususiyatlarini aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Ana shunday xususiyatlar majmui xarakter tushunchasi orqali ifodalanadi. Xarakter insonning turli vaziyatlarda qanday munosabat bildirishi, qanday qarorlar qabul qilishi va xatti-harakatlarini qay darajada barqaror amalga oshirishini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Shu bois xarakter muammosi psixologiyada shaxs nazariyasining markaziy masalalaridan biri hisoblanadi. Xarakter shaxsning ijtimoiy tajribasi, tarbiya, ta’lim va faoliyat jarayonida shakllanadi. Inson tug‘ma temperament xususiyatlariga ega bo‘lsa-da, xarakter to‘liq biologik hodisa emas, balki ijtimoiy sharoit va shaxs faoliyati ta’sirida rivojlanadigan murakkab psixologik tizimdir. Xarakter tushunchasini ilmiy asosda tahlil qilish shaxs rivojlanishini chuqurroq anglash imkonini beradi. Asosiy qism Xarakter deganda shaxsning atrof-muhitga, boshqa odamlarga, mehnatga va o‘z-o‘ziga bo‘lgan munosabatlarida namoyon bo‘ladigan barqaror individual xususiyatlar majmui tushuniladi. Ushbu xususiyatlar insonning kundalik xulq-atvorida, faoliyatida va muloqot jarayonida muntazam tarzda namoyon bo‘lib, uni boshqa shaxslardan farqlab turadi. Xarakter shaxsning ichki dunyosi va tashqi faoliyati o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘in sifatida namoyon bo‘ladi. Psixologiyada xarakter muammosiga turli nazariy yondashuvlar mavjud. Klassik psixologiyada xarakter shaxsning axloqiy va irodaviy sifatlari bilan bog‘liq holda talqin qilingan. Ushbu yondashuvda qat’iyatlilik, mas’uliyat, sabr-toqat va mustaqillik kabi sifatlar xarakter belgilarining asosini tashkil etadi. Bunday qarash xarakter va iroda o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ta’kidlaydi. Faoliyatga asoslangan yondashuvda esa xarakter shaxs faoliyatida va ijtimoiy munosabatlarda shakllanadigan sifatlar tizimi sifatida qaraladi. Ushbu yondashuvga ko‘ra, xarakter tayyor holda mavjud bo‘lmaydi, balki shaxsning hayotiy tajribasi, mehnati va muloqoti jarayonida bosqichma-bosqich rivojlanadi. Insonning ijtimoiy rollari va bajaradigan faoliyati xarakter sifatlarining shakllanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Xarakter temperament bilan chambarchas bog‘liq bo‘lsa-da, ular bir xil tushunchalar emas. Temperament asosan tug‘ma, biologik xususiyatlarni ifodalasa, xarakter ijtimoiy tajriba asosida shakllanadi. Shu sababli bir xil temperamentga ega bo‘lgan shaxslarda turli xarakter xususiyatlari namoyon bo‘lishi mumkin. Bu holat tarbiya va muhitning xarakter rivojlanishidagi rolini yaqqol ko‘rsatadi. 162 Zamonaviy psixologiyada xarakter shaxsning ijtimoiy moslashuvi va faol hayotiy pozitsiyasini belgilovchi muhim omil sifatida baholanadi. Ijobiy xarakter sifatlarining rivojlanishi shaxsning jamiyatdagi muvaffaqiyatli faoliyati va barqaror psixologik holatini ta’minlaydi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, xarakter psixologiyada shaxsning barqaror individual-psixologik xususiyatlari tizimini ifodalovchi muhim tushunchadir. Xarakter shaxsning faoliyati, ijtimoiy munosabatlari va xulq-atvorida namoyon bo‘lib, uning ijtimoiy qiyofasini belgilaydi. Xarakter biologik omillardan ko‘ra ko‘proq ijtimoiy sharoit, tarbiya va shaxsiy tajriba ta’sirida shakllanadi. Xarakter muammosini chuqur o‘rganish shaxs rivojlanishini ilmiy asosda tushuntirish, ta’lim va tarbiya jarayonlarini samarali tashkil etish uchun muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Rubinshteyn S.L. Umumiy psixologiya asoslari. — Moskva: Pedagogika, 1989. 2. Leontev A.N. Faoliyat. Ong. Shaxs. — Moskva: Politizdat, 1977. 3. Nemov R.S. Psixologiya. — Moskva: Vlados, 2015. 4. G‘oziev E.G‘. Umumiy psixologiya. — Toshkent: O‘qituvchi, 2010. 5. Ananyev B.G. Inson bilish obyekti sifatida. — Leningrad: LGU, 1980.