TAFAKKUR OPERTSIYALARI VA SHAKLLARI (TUSHUNCHA HUKM XULOSA)

168 TAFAKKUR OPERTSIYALARI VA SHAKLLARI (TUSHUNCHA HUKM XULOSA) Jurakuziyeva Shaydo Chirchiq davlat pedagogika universiteti xorijiy til va adabiyot yo'nalishining 25/1talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17961942 Annotatsiya: Mazkur tezisda tafakkur jarayonining mantiqiy asoslari, ya’ni tafakkur operatsiyalari hamda tafakkur shakllari - tushuncha, hukm va xulosaning mazmuni yoritilgan. Inson tafakkurining tuzilishi, fikrlashning tahlil, sintez, taqqoslash, abstraksiyalash, umumlashtirish kabi operatsiyalari va ular asosida fikrning shakllanish bosqichlari tahlil qilingan. Shuningdek, mantiqiy fikrlashning shaxs rivojlanishi, ilmiy izlanish va qaror qabul qilishdagi ahamiyati ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zlar: tafakkur, tafakkur operatsiyalari, tushuncha, hukm, xulosa, abstraksiyalash, umumlashtirish, mantiqiy fikrlash, ong, bilish jarayoni Abstract: This thesis covers the logical foundations of the thinking process, that is, the content of thinking operations and thinking forms - concept, judgment and conclusion. The structure of human thinking, such operations of thinking as analysis, synthesis, comparison, abstraction, generalization, and the stages of thought formation based on them are analyzed. The importance of logical thinking in personal development, scientific research and decision-making is also shown. Keywords: thinking, thinking operations, concept, judgment, conclusion, abstraction, generalization, logical thinking, consciousness, cognitive process KIRISH: Zamonaviy jamiyat shaxsdan mustaqil fikrlash, muammoli vaziyatlarda yechim topish va mantiqiy qaror qabul qilishni talab qiladi. Bunday ko‘nikmalar tafakkur operatsiyalari hamda tafakkurning mantiqiy shakllarini o‘zlashtirish bilan shakllanadi. Tafakkur ongning yuqori darajadagi bilish jarayoni bo‘lib, obyekt va hodisalar o‘rtasidagi sababiy bog‘liqliklarni ochib beradi, ular haqidagi bilimlarni umumlashtiradi va yangi xulosalar chiqaradi. Tushuncha, hukm va xulosa esa fikrlashning asosiy shakllari bo‘lib, inson aqlining izchilligini, mantiqiyligini va ilmiyligini ta’minlaydi. Mazkur mavzuning ahamiyati tafakkurning mantiqiy mexanizmlarini chuqur o‘rganish orqali o‘quvchi va talabalarda tahliliy fikrlash, ishonchli xulosa chiqarish hamda ilmiy-nazariy tafakkur ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat. Muhtaram Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev ta’kidlaganidek, matematika barcha fanlarning poydevori hisoblanadi. Bu fan chuqur o‘zlashtirilgan taqdirda, o‘quvchi nafaqat aqlli va keng fikrlaydigan bo‘lib voyaga yetadi, balki kelajakda istalgan yo‘nalishda muvaffaqiyatga erishish imkoniga ega bo‘ladi. O‘quvchilarni fikrlashga, mulohaza yuritishga, tahlil qilishga o‘rgatish jamiyat hayotida tub o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. Chunki bugungi kunda mamlakatimizda mustaqil qaror qabul qila oladigan, tashabbuskor, yuksak bilimli va kasbiy mahoratga ega mutaxassislarga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda. Shaxsning ijobiy fazilatlarini shakllantirishda o‘quv fanlarining o‘rni katta, ulardan ayniqsa matematika ta’limi alohida mas’uliyatni talab qiladi. Matematika darsliklari o‘quvchilarda bilim, tasavvur, mantiqiy fikrlash, tafakkur va mustaqil mulohaza qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, o‘quvchilarning yoshi, imkoniyati, shaxsiy xususiyatlari, XXI asr kompetensiyalariga ega bo‘lishi inobatga olingan. Topshiriqlar sodda darajadan murakkabga tomon ketma-ketlikda, spiral tarzda shakllantiriladi. 169 Tafakkur operatsiyalar masalasi psixologiyaning turli yo‘nalishlarida - fikrlash psixologiyasi, kognitiv psixologiya, rivojlanish psixologiyasi, o‘rganish psixologiyasi, mantiq va ular bilan bog‘liq boshqa fanlarda keng ko‘rib chiqilgan. Ushbu tadqiqotda biz zamonaviy psixologiya fanida Tafakkur operatsiyalarni o‘rganishga asos bo‘lgan metodologik tamoyillarni aniqlash hamda ularni egallash jarayonini izohlashda uchraydigan mavjud muammolarni yoritishda muhim ahamiyatga ega nazariy yondashuvlarni tahlil qilishga intildik. “Tafakkur operatsiyalar” termini yetakchi mahalliy va xorijiy psixologlarning ilmiy merosida uchraydi, biroq ularning ta’riflari bir-biridan farqlanadi. Masalan, J. Piajening talqinida Tafakkur operatsiyalar intellektual ko‘nikmalar sifatida tushuniladi; O. Seltz esa ularni refleksiv munosabatlarga asoslangan va fikrlashning umumiy shakliga mos keluvchi jarayonlar deb izohlaydi. S. L. Rubinshteyn operatsiyalarni u bajarilayotgan vaziyatning asosiy shartlari bilan bog‘liq holda talqin qiladi, V. D. Shadrikov esa ularni Tafakkur jarayonlarning tarkibiy qismlari sifatida qaraydi. Shu sababli, eng muhim masalalardan biri - Tafakkur operatsiyalar mohiyatini aniqlab olishdir, chunki bu ularni o‘zlashtirish bosqichlarini tushunish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Tafakkur operatsiyalarning kelib chiqishi masalasi psixologiyada eng dolzarb va murakkab yo‘nalishlardan biridir. Turli yosh davrlarida Tafakkur operatsiyalarni o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlar turlicha xulosalar beradi; bu holat, avvalo, tushunchaning qanday talqin qilinishiga hamda ularni o‘zlashtirish darajasini baholashda qo‘llaniladigan metodlarga bog‘liq. Xorijiy va mahalliy tadqiqotchilar kesma-kesim (cross-sectional) usullari orqali yosh guruhlarida Tafakkur operatsiyalarni o‘rganishga ko‘plab urinishlar qilgan - bunda ma’lum bir faoliyat turi bilan shug‘ullanuvchi muayyan yoshdagi bolalar tasvirlangan. Shundan kelib chiqib, Tafakkur operatsiyalarning o‘zlashtirilish ketma-ketligini kuzatishga qaratilgan uzluksiz (longitudinal) tadqiqotlar deyarli mavjud emas degan xulosaga kelish mumkin. Turli olimlar fikrlash va Tafakkur operatsiyalarning yoshga bog‘liq rivojlanish dinamikasini tushuntiruvchi yondashuvlar ishlab chiqishga uringanlar. Ushbu qarashlarni umumlashtirgan holda, fikrlash rivojlanishining bosqichlanishi va shaxsning Tafakkur operatsiyalarni egallashi jarayonida ikki asosiy tendensiyani ajratish mumkin. Birinchi yo‘nalish tarafdorlari fikrlashning yosh bilan bog‘liq taraqqiyoti qat’iy chegaralarga ega deb hisoblaydi. Bu tendensiya kognitiv psixologiyaning eng mashhur vakili - Jan Piaje tomonidan asoslangan. Uning intellektual rivojlanish haqidagi to‘rt bosqichli tasnifi yosh oralig‘ini aniq belgilaydi va har bir bosqich keyingisidan sifat jihatidan farqlanadi. Shu bilan birga, Piaje ta’rifiga ko‘ra, yosh davrlari mutlaq me’yor sifatida qabul qilinmaydi: ayrim bolalar intellektual rivojlanishda kechikishi yoki, aksincha, oldinga o‘tib ketishi mumkin. Piaje o‘z tadqiqotlarida klinik suhbat usuli, “Piagetian vazifalari” va bolalar bajargan manipulyatsiyalarni kuzatish metodidan foydalangan. Avval qayd etilganidek, yoshga bog‘liq Tafakkur operatsiyalarni o‘rganishda ularning qanday ta’riflanishi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Piaje tasnifiga ko‘ra, bola taxminan 7 yoshdan boshlab o‘zlashtiradigan Tafakkur operatsiyalar juda keng talqin qilinadi: ularga raqamlar bilan bog‘liq barcha operatsiyalar kiradi, ya’ni Tafakkur operatsiyalar amalda intellektual ko‘nikmalar bilan tenglashtiriladi. XULOSA: Tafakkur operatsiyalari va tafakkur shakllarining o‘zaro bog‘liqligi inson fikrlash jarayonining asosiy mexanizmini tashkil etadi. Tahlil, sintez, taqqoslash, abstraksiyalash va umumlashtirish yordamida obyektning muhim belgilarini ajratish va ulardan yangi bilim hosil 170 qilish imkoniyati yaratiladi. Tushuncha - fikrning boshlang‘ich bosqichi, hukm - obyekt haqidagi tasdiq yoki inkor shakli, xulosa esa bir nechta hukmlar asosida hosil bo‘ladigan yangi bilimdir. Bu ketma-ketlikni puxta o‘zlashtirish nafaqat ilmiy izlanish va o‘quv jarayonida, balki kundalik hayotda ham to‘g‘ri va mantiqiy qaror qabul qilishga xizmat qiladi. Shu bois tafakkur operatsiyalari va tafakkur shakllarini o‘rganish shaxsning intellektual salohiyatini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Mamarajabov A. Falsafa va mantiq asoslari. - Toshkent: 2018. 2. Abdullayev A. Tafakkur psixologiyasi. - Toshkent: 2021. 3. G‘oziev E. Umumiy psixologiya. - Toshkent: 2019. 4. Piaget J. Bolaning nutqi va tafakkuri. – Sankt-Peterburg: SOYUZ, 1997. – 256 b. 5. Zikrillayev B. Nutq va fikrlash madaniyati. - Toshkent: 2017. 6. Рубинштейн С. Л. О природе мышления и его составе // Психология мышления: хрестоматия / Под ред. Ю. Б. Гиппенрейтер, В. Ф. Спиридонова, М. В. Фаликмана. – Изд. 2-е, перераб. и доп. – М.: АСТ; Астрель, 2008. – С. 111–116.