PSIXOLOGIYANING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQADORLIGI

177 PSIXOLOGIYANING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQADORLIGI Maxmudova Jasmina Quvonchbekovna Chirchiq davlat pedagogika universiteti Turizm fakulteti 25.1 guruh talabasi [email protected] Ilmiy rahbar: Abdullayeva Zarina https://doi.org/10.5281/zenodo.17962113 Annotatsiya: Ushbu ishda psixologiya fanining boshqa fanlar bilan o‘zaro bog‘liqligi, ularning integratsiyasi va ilmiy hamkorlikning zamonaviy yo‘nalishlari tahlil qilingan. Psixologiyaning pedagogika, biologiya, fiziologiya, falsafa, sotsiologiya, lingvistika, tibbiyot, iqtisodiyot va menejment kabi sohalar bilan aloqasi ochib berilib, bu fanlarning shaxs psixikasi rivoji, xulq-atvorni anglash, ta’lim jarayonini takomillashtirish va jamiyat taraqqiyotiga ta’siridagi roli yoritilgan. Shuningdek, neyropsixologiya, psixolingvistika, ijtimoiy psixologiya, pedagogik psixologiya, iqtisodiy psixologiya kabi tarmoqlar bu fanlararo hamkorlikning asosiy natijasi sifatida ko‘rsatilgan. Tadqiqotda psixologiyaning ko‘p fanlar bilan uzviy bog‘liqligi inson faoliyati, ong, bilish jarayonlari va ijtimoiy munosabatlarni chuqur o‘rganishga imkon berishi asoslab berilgan. Kalit so‘z: neyropsixologiya, psixolingvistika, ijtimoiy psixologiya, pedagogik psixologiya, iqtisodiy psixologiya. Abstract: This work analyzes the interconnection of psychology with other disciplines, their integration and modern directions of scientific cooperation. The connection of psychology with such fields as pedagogy, biology, physiology, philosophy, sociology, linguistics, medicine, economics and management is revealed, and the role of these disciplines in the development of the individual psyche, understanding behavior, improving the educational process and influencing the development of society is highlighted. Also, such areas as neuropsychology, psycholinguistics, social psychology, pedagogical psychology, economic psychology are indicated as the main results of this interdisciplinary cooperation. The study substantiates that the inextricable connection of psychology with many disciplines allows for a deep study of human activity, consciousness, cognitive processes and social relations. Keywords: neuropsychology, psycholinguistics, social psychology, pedagogical psychology, economic psychology KIRISH. Psixologiya insonning ruhiy holatlari, psixik jarayonlari va shaxs xususiyatlarini o‘rganadigan murakkab ilmiy fan bo‘lib, uning mazmuni nafaqat mustaqil tadqiqot yo‘nalishlari, balki boshqa ko‘plab fanlar bilan uzviy bog‘liq holda shakllanib kelmoqda. Inson psixikasining tabiati, rivoji, faoliyati va ijtimoiy muhit bilan o‘zaro munosabatlarini to‘liq tushunish uchun psixologiya fani birgina o‘z metodlari bilan cheklanib qolmay, boshqa fanlarning nazariy asoslari va tajribalaridan keng foydalanadi. Chunki inson organizmi, uning nerv tizimi, tafakkuri, xattiharakati, ijtimoiy hayoti va madaniy rivoji bir-biridan ajralmas holda mavjud bo‘lgan murakkab tizimni tashkil etadi. Shu sababli psixologiya fanining biologiya, fiziologiya, tibbiyot, pedagogika, sotsiologiya, falsafa, lingvistika, iqtisodiyot, antropologiya va boshqa ko‘plab fanlar bilan aloqadorligi zamonaviy ilmiy taraqqiyotning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Masalan, biologiya psixik jarayonlarning tabiiy, fiziologik asoslarini o‘rganishga yordam bersa, pedagogika ta’lim jarayonida 178 psixologik qonuniyatlarni qo‘llash imkonini yaratadi. Sotsiologiya insonning jamiyatdagi o‘rnini aniqlashda, iqtisodiyot va menejment esa mehnat faoliyati, motivatsiya, boshqaruv va qaror qabul qilish jarayonlarida psixologik yondashuvdan foydalanadi. Falsafa esa psixik hodisalarning mohiyati, ongning tabiatini va insonning ma’naviy jihatlarini tushunishda asosiy nazariy poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Zamonaviy ilm-fan rivoji natijasida psixologiya tarmoqlari yanada kengayib, neyropsixologiya, psixolingvistika, ijtimoiy psixologiya, iqtisodiy psixologiya, pedagogik psixologiya, sport psixologiyasi kabi yo‘nalishlar shakllandi. Bu tarmoqlarning paydo bo‘lishi psixologiya fanining boshqa fanlar bilan qo‘shilishi natijasidir. Masalan, neyropsixologiya psixologiya va neyrobiologiyaning, psixolingvistika esa psixologiya va tilshunoslikning kesishgan nuqtasida vujudga kelgan. Har bir fan psixologiyaga o‘z ilmiy yondashuvi, metodlari va tadqiqot tajribasini olib kiradi, natijada inson psixikasining mohiyati yanada chuqur va har tomonlama o‘rganiladi. Mazkur mavzuning dolzarbligi shundaki, bugungi kunda psixologik bilimlarsiz na ta’limtarbiya jarayonini, na tibbiy-amaliy faoliyatni, na ijtimoiy munosabatlarni, na boshqaruv tizimini samarali tashkil etish mumkin emas. Psixologiya fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligini chuqur tahlil qilish psixik jarayonlarning universal va murakkab tabiati, inson faoliyatining ko‘p qirrali ekanligi va shaxs rivojining ijtimoiy-biologik omillar bilan bog‘liqligini tushunishga yordam beradi. Shu bois psixologiya fanining boshqa fanlar bilan integratsiyasi zamonaviy ilmiy yondashuvlarning takomillashishiga, fanlararo hamkorlikning kuchayishiga va inson psixikasining turli jihatlarini yanada aniqroq tahlil qilishga xizmat qiladi. Psixologiya fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligi uning mazmuni va tadqiqot predmetining murakkabligi bilan belgilanadi. Inson psixikasi faqat ichki jarayonlar yig‘indisi emas, balki biologik, ijtimoiy, madaniy va faoliyat mezonlari bilan chambarchas bog‘langan ko‘p qatlamli tizimdir. Shuning uchun psixologiya mustaqil fan sifatida shakllangan bo‘lsa-da, uning rivojlanishi va ilmiy asoslarining chuqurlashuvi ko‘plab yo‘nalishlar bilan uzluksiz integratsiyani talab qiladi. Yillar davomida psixologiya va boshqa fanlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik shaxsni to‘laqonli o‘rganish imkoniyatlarini kengaytirgan. Psixologiyaning eng yaqin bog‘langan fanlaridan biri bu biologiyadir. Biologik fanlar psixik jarayonlarning tabiiy asoslarini, ya’ni nerv tizimi tuzilishi, miya faoliyatining mexanizmlari, reflekslar, gormonlar ta’siri, irsiy omillar va fiziologik jarayonlar bilan bog‘liq masalalarni o‘rganadi. Psixik faoliyatning biologik ildizlarini tushunish psixologiyada xulq-atvorning fiziologik asoslarini tahlil qilish imkonini beradi. Masalan, neyronlar faoliyatidagi o‘zgarishlar, bosh miya po‘stlog‘ining funksiyalari, sezgi organlari ishlash mexanizmlari psixologik nazariyalarni ilmiy jihatdan mustahkamlaydi. Ayniqsa, neyropsixologiya biologiya va psixologiyaning kesishgan nuqtasida shakllanib, inson psixikasining miya tuzilishi bilan bog‘liqligini chuqur tadqiq etadi. Psixologiya fiziologiya fani bilan ham chambarchas bog‘liq. Fiziologiya tirik organizmning hayotiy jarayonlarini o‘rganadi va psixikaning asosiy tayanchi bo‘lgan nerv tizimi faoliyatini tushuntiradi. Pavlovning shartli reflekslar haqidagi ta’limoti psixologiyada ta’lim va tarbiya jarayonlari, xulq-atvorning shakllanish jarayonini o‘rganishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, yuqori nerv faoliyati, qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlari psixik reaksiyalarni tushunishda katta ahamiyatga ega. Psixologiya falsafa bilan ham bevosita aloqador. Chunki insonning ong, tafakkur, erkinlik, mavjudlik, axloqiylik kabi masalalar dastlab falsafada o‘rganilgan. Psixologiyaning metodologik poydevori falsafiy bilimlarga tayanadi. Falsafa psixik hodisalarni tushuntirishda umumiy 179 qonuniyatlar, izohlar, mantiqiy tahlil usullarini beradi. Ayniqsa, ongning tabiatini tushuntirishda psixologiya falsafiy qarashlardan ilhomlanadi. Psixologiyaning yana bir muhim aloqadorligi lingvistika bilan bog‘liq. Til va nutq psixologiyaning asosiy tadqiqot obyektlaridan biri bo‘lib, tilshunoslik psixologiyaga nutqning grammatik tuzilishi, til birliklarining ma’nosi, lingvistik tizimlar haqida bilim beradi. Psixolingvistika aynan tilshunoslik va psixologiya hamkorligida shakllangan bo‘lib, nutqning hosil bo‘lishi, tilni qabul qilish, ichki nutqning shakllanishi, bolalarda nutq rivoji kabi jarayonlarni o‘rganadi. Bu yo‘nalish ta’lim, logopediya, tarjimonlik va kommunikatsiya jarayonlari uchun muhim nazariy asoslar yaratadi. Psixologiyaning tibbiyot bilan bog‘liqligi klinik psixologiya, psixiatriya va psixoterapiya sohalarida namoyon bo‘ladi. Psixologik buzilishlar, stress, depressiya, fobiyalar, emotsional noturg‘unlik, shaxs buzilishlari kabi holatlarni o‘rganishda tibbiy bilimlar muhim rol o‘ynaydi. Tibbiyot psixikaning fiziologik va patologik holatlarini o‘rganish orqali psixologik muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etishda yordam beradi. XULOSA Psixologiyaning boshqa fanlar bilan o‘zaro aloqadorligi inson tabiatini har tomonlama o‘rganish zaruratidan kelib chiqadi. Insonning psixik hayoti - bu biologik, ijtimoiy, madaniy, axloqiy va intellektual omillar bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan murakkab tizimdir. Shu bois psixologiya mustaqil fan sifatida shakllangan bo‘lsa-da, uning chuqur va mukammal rivojlanishi turli fanlarning yutuqlari, tadqiqot metodlari va nazariy qarashlari bilan bevosita hamkorlikda amalga oshadi. Xulosa qilib aytganda, psixologiyaning boshqa fanlar bilan aloqadorligi uning yanada mukammal, har tomonlama rivojlangan ilmiy tizimga aylanishiga sabab bo‘lmoqda. Fanlararo yondashuv psixik hodisalarni to‘liq tushunish, tadqiqotlarni samarali tashkil etish, inson faoliyatining turli jihatlarini tahlil qilish va amaliy yechimlar ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday ekan, psixologiyaning boshqa fanlar bilan integratsiyasi zamonaviy ilmiy taraqqiyotning ajralmas qismi bo‘lib, kelajakda ham yangi tarmoqlar va yo‘nalishlarning shakllanishiga zamin yaratadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Выготский Л.С. История развития высших психических функций. - Москва: Педагогика, 1983. 2. Немов Р.С. Психология: Учебник для студентов педвузов. - Москва: Владос, 2014. 3. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. - Санкт-Петербург: Питер, 2003. 4. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. - Москва: Смысл, 2005. 5. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. - Ленинград: ЛГУ, 1980. 6. Karimova V. Umumiy psixologiya. - Toshkent: Innovatsiya nashriyoti, 2018. 7. Abdullayeva Sh. Shaxs psixologiyasi. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2016. 8. Zimnyaya I.A. Pedagogik psixologiya. - Moskva: Logos, 2011.