INTELLEKT TUSHUNCHASI VA UNING PSIXOLOGIK MAZMUNI

189 INTELLEKT TUSHUNCHASI VA UNING PSIXOLOGIK MAZMUNI Polvonova Kumush Zafar qizi Chirchiq Davlat pedagogika universiteti Xorijiy til va adabiyoti (ingliz tili) [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17962258 Annotatsiya: Ushbu ilmiy tezisda intellekt tushunchasining psixologik mazmuni, uning shakllanish omillari, kognitiv jarayonlar bilan o‘zaro bog‘liqligi, tarixiy izlanishlar asosidagi nazariy yondashuvlar hamda zamonaviy psixologiya fanida intellektning talqini kengaytirilgan tarzda tahlil qilindi. Intellektning umumiy va maxsus jihatlari, emotsional va ijtimoiy omillar bilan bog‘liqligi, shuningdek, neyropsixologik asoslari ilmiy dalillar orqali yoritildi. Tezisda o‘zbek psixologlari tadqiqotlaridan ham foydalanilib, intellektning shaxs rivojlanishidagi ahamiyati chuqur tahlil qilindi. Mazkur ish intellekt mohiyatini kompleks tarzda yoritish orqali ta’lim jarayonini takomillashtirish va shaxsiy rivojlanish strategiyalarini yaratishda ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: intellekt, psixologik mazmun, kognitiv jarayonlar, bilish faoliyati, tafakkur, idrok, xotira, emotsional intellekt, ijtimoiy intellekt, shaxs rivoji, neyropsixologiya, aqliy qobiliyatlar, moslashuvchan fikrlash, o‘quv faoliyati, ong va tafakkur. Annotation: This scientific thesis provides an expanded analysis of the psychological essence of intelligence, the factors influencing its development, and its interrelation with cognitive processes. It also examines theoretical approaches based on historical research and explores how modern psychology interprets the concept of intelligence. The general and specific aspects of intelligence, its connection with emotional and social factors, as well as its neuropsychological foundations, are explained through scientific evidence. The thesis also incorporates research conducted by Uzbek psychologists and offers an in-depth analysis of the role of intelligence in personality development. By presenting a comprehensive understanding of the nature of intelligence, this work serves as a scientific foundation for improving the educational process and developing strategies for personal growth. Keywords: intelligence, psychological essence, cognitive processes, cognitive activity, thinking, perception, memory, emotional intelligence, social intelligence, personality development, neuropsychology, mental abilities, flexible thinking, learning activity, consciousness and thought. KIRISH. Inson intellekti psixologiya fanida eng murakkab, ko‘p qirrali va izchil o‘rganishni talab qiladigan kategoriyalardan biridir. Intellektning psixologik mazmuni faqat tafakkur yoki bilimlar majmuasi bilan cheklanmaydi, balki idrok, xotira, e’tibor, tahlil qilish, umumlashtirish, mantiqiy fikrlash va muammolarni yechish kabi kognitiv jarayonlarning uyg‘unlashgan faoliyati orqali namoyon bo‘ladi. XX asr boshlaridan boshlab intellektni ilmiy talqin qilish bo‘yicha jahon psixologiyasida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Ch. Spirman, L. Terstoun, J. Gildford, G. Gardner, R. Sternberg kabi olimlar intellektga turlicha nazariy ta’riflar bergan va uning murakkab tuzilmasini ilmiy asoslashga harakat qilgan. O‘zbek psixologiya ilmida ham K. Abdukarimov, S. Jalilova, U. Nishonova kabi olimlarning kognitiv jarayonlar, bilish faoliyati va tafakkur mexanizmlariga oid tadqiqotlari intellekt mazmunini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Bugungi 190 kunda intellekt tushunchasi kengayib, nafaqat bilish jarayonlari, balki motivatsiya, emotsional boshqaruv, kommunikativ qobiliyatlar, shaxsning moslashuv darajasi va ijodiy potensiali bilan ham bevosita bog‘liq hodisa sifatida qaralmoqda. Shu bois intellektni kompleks o‘rganish psixologiya va ta’lim fanlarining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Intellektning ilmiy jihatdan o‘rganilishi avvalo Ch. Spirman asarlarida chuqur asoslangan bo‘lib, u intellektni yagona “g-omil” orqali izohladi. Spirman nazariyasiga ko‘ra, insonning barcha aqliy faoliyatlari yagona intellektual energiya bilan bog‘liq bo‘lib, umumiy aqliy salohiyat aynan shu omil orqali belgilanadi. Biroq Spirman yondashuvi keyinchalik L. Terstoun tomonidan kengaytirildi. Terstoun intellektni bir nechta birbiridan mustaqil asosiy mental qobiliyatlarga ajratdi; ular verbal qobiliyat, matematik fikrlash, fazoviy tasavvur, tez idrok, xotira va induktiv tafakkur kabi komponentlardan iborat. J. Gildford taklif qilgan intellektning strukturaviy modeli psixologiyada yangi davrni boshlab berdi. Uning “kub modeli”ga ko‘ra, intellekt yuzlab o‘zaro bog‘liq operatsiya, natija va mazmunlar kesishmasida shakllanadi. Bu yondashuv inson tafakkurining faolligi, ijodkorligi va moslashuvchanligini chuqurroq o‘rganish imkonini berdi. 1980–1990-yillarda G. Gardner “ko‘p qirrali intellekt” nazariyasini ishlab chiqib, intellektni nafaqat lingvistik va mantiqiy-matematik qobiliyatlar bilan cheklamasdan, balki musiqiy, tanaviykinestetik, shaxslararo, intrapersonal va tabiatni anglash kabi turli yo‘nalishlarda tarkib topishini ilmiy asoslab berdi. Gardner yondashuvi ta’limda individual yondashuvning ahamiyatini oshirdi. R. Sternbergning triarlik nazariyasi intellektni analitik, ijodiy va amaliy ko‘rinishlarga ajratadi. Unga ko‘ra, haqiqiy intellectual muvaffaqiyat vaziyatni tahlil qilish, innovatsion fikr va hayotiy sharoitga moslashish qobiliyatlarining birgalikda ishlashi orqali aniqlanadi. Zamonaviy neyropsixologik tadqiqotlar intellektning fiziologik asoslarini ochib bermoqda. Tadqiqotlar miyaning frontal bo‘limlari, ijro funksiyalari, e’tibor boshqaruv tizimi, xotira markazlari intellekt rivojida muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi. Ijro funksiyalari - rejalashtirish, tormozlash, moslashuvchan fikrlash - intellektning amaliy ko’rinishlarini belgilabberadi. Intellekt nafaqat kognitiv jarayonlar yig‘indisi, balki shaxsning emotsional va ijtimoiy salohiyati bilan ham bog‘liq. Mayer va Salovey tomonidan ishlab chiqilgan emotsional intellekt nazariyasi shaxsning o‘z emotsiyalarini anglash, boshqarish, boshqalarning hissiy holatini tahlil qilish va kommunikativ muloqotga kirisha olish qobiliyatini ta’riflaydi. Bugungi tadqiqotlar emotsional intellektning kasbiy muvaffaqiyatda muhim omil ekanini ko‘rsatmoqda. O‘zbek psixologiya ilmida intellektning psixologik mazmunini o‘rganishga oid bir qator tadqiqotlar mavjud. Masalan, K. Abdukarimov ong va tafakkur jarayonlarining shakllanish mexanizmlarini o‘rgangan; S. Jalilova bilish jarayonlari, idrok va xotira tuzilmalari haqida ilmiy ishlar yaratgan; U. Nishonova shaxsning individ sifatida rivojlanishida bilish faoliyatining o‘rnini tahlil qilgan. Ushbu ilmiy izlanishlar intellektning madaniy, psixologik va ijtimoiy jihatlari o‘zaro bog‘langan murakkab tizim ekanini tasdiqlaydi. Intellekt rivojlanishiga ta’lim sifati, oiladagi psixologik muhit, atrof-muhit bilan muloqot, motivatsiya darajasi, shaxsiy qiziqishlar va madaniy tajriba kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, intellekt tug‘ma imkoniyatlar va ijtimoiy-madaniy tajribalar uyg‘unligida shakllanadi va inson umrining barcha bosqichlarida rivojlanishi mumkin. XULOSA. Intellekt psixologiyada shaxsning eng muhim kognitiv va emotsional resursi bo‘lib, uning psixologik mazmuni ko‘p qirrali va murakkab tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Uni o‘rganish shaxsning bilish imkoniyatlarini chuqur anglash, ta’lim jarayonlarini takomillashtirish, individual yondashuv strategiyalarini ishlab chiqish va shaxs salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarishda beqiyos 191 ahamiyatga ega. Intellektning tarixiy nazariyalari va zamonaviy ilmiy tadqiqotlari ushbu hodisani biryoqlama emas, keng qamrovli tarzda o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi. Intellektni kompleks tahlil qilish psixologiya, ta’lim va ijtimoiy hayot amaliyotida samarali natijalar beradi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Abdukarimov K." Psixologiya asoslari". Toshkent O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 2. Jalilova S. "Umumiy psixologiya". Toshkent: Fan nashriyoti. 3. Nishonova U. Shaxs psixologiyasi. Toshkent: TDPU. 4. Karimova V. "Psixologiya: nazariya va amaliyot". 5. Hamroyev A. "Kognitiv psixologiya" 6. N.Xalilov; G.Alimova; R.Mirsamikova; M.Bafayev "Psixologiya nazariyasi va 7. tarixi". 8. Fazliddin Xaydarov ; Nargiza Xalilova " Umumiy Psixologiya" 9. Raximova A; " Shaxs psixologiyasi asosolari". 10. G'oziyev E .G; Karimova V.M " Umumiy Psixologiya 11. "Jabborov R. " Kognitiv psixologiya asoslari ".