ZO'RAVONLIK, FAXSH VA SHAFQATSIZLIKKA UNDOVCHI O'YINLAR: "PUBJ", "MINECRAFT", "GTA" LARNING ZARARLI OQIBATLARI VA ULARNI BARTARAF ETISH

197 ZO‘RAVONLIK, FAXSH VA SHAFQATSIZLIKKA UNDOVCHI O'YINLAR: “PUBJ”, “MINECRAFT”, “GTA” LARNING ZARARLI OQIBATLARI VA ULARNI BARTARAF ETISH Shahzod Jurayev Turgunovich Chirchiq davlat pedagogika univeraiteti XTA kechki 25/1guruh talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17962441 Annotatsiya: Ushbu tezisda zamonaviy video o‘yinlar – “Pubg”, “Minecraft”, “GTA” kabi o‘yinlarning yoshlar ongiga va ijtimoiy xulq-atvoriga salbiy ta’siri, zo‘ravonlik, faxsh va shafqatsizlikni rag‘batlantirish oqibatlari tahlil qilinadi. Ishda o‘yinlarning ijtimoiy va psixologik zararlarini aniqlash, ularni bartaraf etishning pedagogik va ota-ona nazorati vositalari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, yoshlar orasida axborot madaniyatini oshirish, mediasavodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirish orqali bunday salbiy ta’sirlarni kamaytirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: video o‘yinlar, zo‘ravonlik, axborot madaniyati, mediasavodxonlik, ijtimoiy xulq-atvor, salbiy ta’sir, yoshlar Annotation: The thesis is dedicated to analyzing the negative effects of violent, immoral, and cruel-inducing video games such as "Pubg", "GTA", and "Minecraft" on children and adolescents, as well as ways to prevent these consequences. The work examines the psychological, social, and physical impact of such games on young players, highlighting the risks of aggression, reduced attention span, and social isolation. The study emphasizes the importance of media literacy and information culture in educating students to critically assess digital content, develop safe gaming habits, and engage in constructive and collaborative activities. Pedagogical and parental interventions are discussed as key measures to minimize harm and foster students’ moral, cognitive, and social development. The thesis also provides practical recommendations for schools and families to promote responsible use of video games and strengthen students’ critical thinking and creativity skills. Keywords: violent video games, media literacy, information culture, child development, social skills, cognitive development, digital safety, pedagogy, moral education, “Pubg”, “GTA”, “Minecraft”. KIRISH Tadqiqotning asosiy maqsadi – kompyuter va mobil o‘yinlar, xususan “PUBG”, “Minecraft” va “GTA” kabi ommabop o‘yinlarning yoshlar psixologiyasiga, ularning xulq-atvoriga va ijtimoiy muhitga salbiy ta’sirlarini aniqlash, shuningdek, bu zararli oqibatlarni bartaraf etish usullarini tizimli tahlil qilishdir. Tadqiqot shuningdek, o‘yinlardagi zo‘ravonlik, jinoyatga undash va shafqatsizlikka moyillik kabi xatti-harakatlarning psixologik va ijtimoiy asoslarini o‘rganishga qaratilgan. Zamonaviy texnologiyalar va raqamli o‘yinlar yoshlar orasida keng tarqalgan. Biroq ayrim video o‘yinlar, jumladan “Pubg”, “Minecraft”, “GTA” kabi o‘yinlar zo‘ravonlikni, shafqatsizlikni va noto‘g‘ri xulq-atvorni rag‘batlantirishi mumkin. Shu sababli, o‘quvchilarda axborot madaniyatini oshirish, mediasavodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirish va yoshlarni salbiy kontentdan himoya qilish dolzarb masala hisoblanadi. Tezisning maqsadi – video o‘yinlarning salbiy oqibatlarini tahlil qilish, ularni bartaraf etish yo‘llarini aniqlash va axborot madaniyati orqali yoshlarni to‘g‘ri yo‘naltirish. 198 So‘nggi yillarda videoo‘yinlar psixologik tadqiqotlarda keng o‘rganilmoqda. Anderson va Dill (2000)ning tadqiqotlariga ko‘ra, zo‘ravon o‘yinlar yoshlarning agressiv xatti-harakatlarini oshirishi mumkin. “GTA” kabi ochiq dunyo o‘yinlarida jinoyat va zo‘ravonlik elementlari mavjud bo‘lib, ular o‘yinchilarni jinoyatga, shafqatsiz xatti-harakatlarga ruhlantiradi. Shu bilan birga, “PUBG” kabi jangovar o‘yinlar raqibni yo‘q qilish, kuch va hukmronlikni namoyon etish kabi qiyin vazifalarni bajarishga undaydi, bu esa yoshlar orasida agressiv xatti-harakatlar paydo bo‘lishiga olib keladi. Boshqa tomondan, “Minecraft” kabi kreativ o‘yinlar o‘z ichida qurish, dunyo yaratish va muammolarni hal qilish elementlarini o‘z ichiga olsa-da, ba’zi serverlar va modifikatsiyalar zo‘ravon kontentni o‘z ichiga olishi mumkin, bu esa yoshlar psixikasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Psixologlar (Gentile, 2009) ta’kidlaganidek, bu kabi o‘yinlarda uzoq vaqt davomida qatnashish ijtimoiy izolatsiya, diqqatni jamlay olmaslik va hissiy barqarorlikning pasayishiga olib keladi. Tadqiqotda quyidagi usullar qo‘llanildi: 1. So‘rovnoma — 100 nafar o‘quvchi va talabalar o‘rtasida videoo‘yinlar bilan shug‘ullanish odatlari va ularning hissiy xulqiga ta’siri o‘rganildi. 2. Kuzatish — o‘yin davomida yoshlarning reaktsiyasi, agressiv xatti-harakatlari va muloqotdagi o‘zaro ta’sir kuzatildi. 3. Psixologik testlar — agressivlik darajasi, diqqatni jamlash va hissiy barqarorlikni aniqlash uchun qo‘llandi. 4. Tahlil va solishtirish — o‘yin turlari va ularning salbiy oqibatlari bo‘yicha statistik ma’lumotlar taqqoslandi. So‘rovnoma va kuzatish natijalariga ko‘ra: • “GTA” o‘yinida muntazam qatnashadigan yoshlar orasida 42% hollarda agressivlik darajasi oshgan, ijtimoiy muloqotda shafqatsizlik va agressiv xatti-harakatlar kuzatilgan. • “PUBG” o‘yinida qatnashuvchilar 36% holatda raqib bilan raqobatlashish va zo‘ravon xattiharakatlarni ko‘rsatgan. • “Minecraft” o‘yinida asosiy kreativ faoliyatga e’tibor qaratilsa-da, ba’zi modifikatsiyalar va serverlarda zo‘ravonlik elementlari 15% hollarda yoshlarning agressiv xatti-harakatiga ta’sir qilgan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, o‘yinlarga bo‘lgan vaqt va ular tarkibidagi kontent yoshlar psixologiyasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Uzoq muddatli va muntazam zo‘ravon o‘yinlar hissiy barqarorlikni pasaytiradi, empatiya darajasini kamaytiradi va ijtimoiy muloqotga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Olingan natijalar ilmiy manbalar bilan mos keladi. Anderson va Dill (2000) ta’kidlaganidek, zo‘ravon o‘yinlar yoshlarda agressiv xatti-harakatlarni kuchaytiradi. Gentile (2009) esa uzoq muddatli o‘yinlarga qarshi ijtimoiy muhit va psixologik nazoratning zarurligini qayd etadi. Shu bilan birga, o‘yinlar orasidagi farq aniqlandi: kreativ va konstruktiv o‘yinlar (masalan, “Minecraft”) salbiy ta’sirini kamaytiradi, agar ular tarkibida zo‘ravonlik elementi mavjud bo‘lmasa. Video o‘yinlar bugungi kunda yoshlar orasida juda mashhur bo‘lib, ularning turli janrlari mavjud. Zo‘ravonlik, faxsh va shafqatsizlikka undovchi o‘yinlar, masalan, “Pubg”, “GTA” kabi o‘yinlar, yoshlarning psixologik holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunday o‘yinlar ularning hissiy va ijtimoiy xulqiga agressivlikni kiritadi. Uzoq vaqt davomida bunday o‘yinlarni o‘ynash yoshlarning diqqat va xotira faoliyatini pasaytiradi. Shu bilan birga, real hayotdagi muammolarni hal qilishda ularni noto‘g‘ri yondashuvlarga yo‘naltiradi. “Minecraft” kabi o‘yinlarda esa konstruktiv elementlar mavjud bo‘lsa ham, ularni noto‘g‘ri ishlatish ijtimoiy qoidalarni buzish, 199 jamoaviy nizolarni kuchaytirishga olib keladi. Psixologlar tadqiqotlariga ko‘ra, zo‘ravonlik elementlariga boy o‘yinlar bolalarda agressiv reaksiyalarni kuchaytiradi. Shu bilan birga, o‘yinlarda uzoq vaqt faoliyat bilan shug‘ullanish jismoniy salomatlikka ham zarar keltiradi. Masalan, ko‘z charchashi, uyqu va ovqatlanish tartibining buzilishi, orqa va bo‘yinni og‘ritishi mumkin. O‘quvchilar orasida ruhiy tushkunlik, ijtimoiy izolyatsiya va oilaviy muammolar paydo bo‘lishi ham kuzatiladi. Video o‘yinlarning salbiy oqibatlarini kamaytirish uchun ota-onalar va pedagoglar nazoratni kuchaytirishi lozim. Yoshlar uchun ijtimoiy jihatdan xavfsiz va yoshga mos o‘yinlarni tanlash zarur. Mediasavodxonlik va axborot madaniyati ko‘nikmalarini o‘rgatish orqali yoshlar salbiy kontentni tanib, ongini himoya qilishni o‘rganadi. Shu bilan birga, maktab va uy sharoitida muammoli vaziyatlarni muhokama qilish, konstruktiv va jamoaviy loyihalar orqali o‘quvchilarni kreativ fikrlashga yo‘naltirish tavsiya etiladi. Onlayn va oflayn mashg‘ulotlarni uyg‘unlashtirish yoshlarning axborotdan to‘g‘ri foydalanish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Pedagoglar va psixologlar tavsiyasi bilan o‘quvchilarning ekran oldida sarflaydigan vaqtini me’yorlash va ularni sport va ijodiy mashg‘ulotlarga jalb qilish zarur. Shu tarzda yoshlarning ijtimoiy ko‘nikmalari rivojlanadi va video o‘yinlarning salbiy ta’siri kamayadi. Ota-onalar va maktablar hamkorlikda yoshlarni mediasavodxonlik, etik qoidalar va axborot madaniyati bilan tanishtirishi muhimdir. Shu bilan birga, o‘quvchilarga ijtimoiy va jamoaviy loyihalarda faol ishtirok etish imkoniyati berilishi, ularni real hayotdagi vazifalarga tayyorlaydi. Zo‘ravonlikka undovchi o‘yinlardan himoya qilish uchun pedagoglar muntazam treninglar va maslahatlar o‘tkazishi, yoshlarni konstruktiv faoliyatga jalb qilishi kerak. Ota-onalar va pedagoglar yoshlarning psixologik holatini kuzatishi, ularning hissiy va ruhiy barqarorligini ta’minlashi muhimdir. Shu bilan birga, yoshlar orasida ijtimoiy faoliyatni rag‘batlantirish, o‘quvchilarning kreativ va tanqidiy fikrlashini rivojlantirishga yordam beradi. Mediasavodxonlik darslari, ijtimoiy loyiha va mashg‘ulotlar yoshlarning ijtimoiy mas’uliyatini oshiradi va agressiv xulqni kamaytiradi. O‘quvchilarning konstruktiv mashg‘ulotlarga jalb qilinishi, ularni real hayotdagi vazifalarni hal qilishga tayyorlaydi. Shu tarzda pedagogik va oilaviy nazorat orqali video o‘yinlarning salbiy ta’siri bartaraf etiladi. XULOSA Ushbu tezisda “Pubg”, “Minecraft”, “GTA” kabi video o‘yinlarning yoshlar ongiga va xulqatvoriga salbiy ta’siri tahlil qilindi. O‘yinlarning uzoq muddat davomida salbiy oqibatlar keltirishi, zo‘ravonlik va shafqatsizlikka moyillikni oshirishi aniqlangan. Shu bilan birga, mediasavodxonlik va axborot madaniyati ko‘nikmalarini rivojlantirish, ota-onalar va pedagoglarning nazorati, yoshga mos o‘yinlarni tanlash orqali bu ta’sirlarni kamaytirish mumkinligi ko‘rsatildi. Tezis yoshlar orasida sog‘lom va axloqiy xulq-atvorni shakllantirish, video o‘yinlardan foydali maqsadlar uchun foydalanish hamda axborot madaniyatini oshirishning dolzarbligini ochib beradi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Abdurahmonov Sh. Axborot madaniyati va yoshlar. – T.: Fan va Texnologiya, 2020. – 48 b. 2. Alimov O. Mediasavodxonlik asoslari. – T.: Talim nashriyoti, 2019. – 55 b. 3. Karimov A. Yoshlar va video o‘yinlar: psixologik ta’sir. – T.: Ilm-fan, 2021. – 63 b. 4. Ma’rifat gazetasi. 2018-yil 12-yanvar soni. 5. Xalq ta’limi jurnali. 2019-yil 3-son. – B. 45-50.