ONG VA ONGSIZLIK OʻRTASIDAGI MURAKKAB PSIXOLOGIK MUNOSABATLAR

203 ONG VA ONGSIZLIK OʻRTASIDAGI MURAKKAB PSIXOLOGIK MUNOSABATLAR Suvonova Jasmina Gʻayrat qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Xorijiy til va adabiyot (ingliz tili) yo‘nalishi 1bosqich talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17962570 Annotatsiya: Ushbu maqolada ong va ongsizlik o‘rtasidagi murakkab psixologik munosabatlar klassik psixoanaliz, analitik psixologiya, kognitiv fanlar, neyropsixologiya va zamonaviy psixodinamik nazariyalar doirasida tahlil qilinadi. Ongning idrok, tafakkur, e’tibor va nazorat bilan bog‘liq funktsiyalari hamda ongsizlikning instinktiv jarayonlar, affektlar, ichki konfliktlar va avtomatik xulq modellarini shakllantirishdagi o‘rni yoritiladi. Tadqiqot natijalari ong va ongsizlikning o‘zaro integratsiyasi shaxsning psixik barqarorligi, qaror qabul qilish mexanizmlari va motivatsion tizimiga asos bo‘lishini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: ong, ongsizlik, psixoanaliz, psixodinamik, ego, id, instinktlar, emotsional jarayonlar, kognitiv nazorat, psixik integratsiya. Abstract: This article analyzes the complex psychological relationship between consciousness and the unconscious within the framework of classical psychoanalysis, analytical psychology, cognitive science, neuropsychology, and modern psychodynamic theories. The functions of consciousness related to perception, thinking, attention, and control are highlighted, as well as the role of the unconscious in the formation of instinctive processes, affects, internal conflicts, and automatic behavior patterns. The results of the study show that the mutual integration of consciousness and the unconscious is the basis for the psychological stability of the individual, decision-making mechanisms, and motivational system. Keywords: consciousness, unconsciousness, psychoanalysis, psychodynamics, ego, id, instincts, emotional processes, cognitive control, psychic integration. KIRISH. Ong va ongsizlik psixologiya fanida inson ruhiyatining asosiy ikki qatlami sifatida qaraladi. Ong - bu insonning real voqelikni anglash, fikrlash, baholash va nazorat qilish qobiliyatlarini o‘z ichiga oluvchi yuqori darajadagi psixik tuzilma bo‘lsa, ongsizlik ko‘proq instinktiv ehtiyojlar, affektiv jarayonlar, ichki konfliktlar, avtomatik reaktsiyalar va shaxsiyatning chuqur qatlamlari bilan bog‘liq. Zigmund Freyd ushbu ikki tizimni o‘zaro dinamik kurash va muvozanat tamoyili asosida izohlagan. Yung esa ongsizlikni kollektiv ildizlarga ega bo‘lgan arxetiplar majmui sifatida talqin qilgan. Zamonaviy kognitiv psixologiya va neyropsixologiya esa ong va ongsizlikning neyrobiologik asoslarini ilmiy tadqiqotlarga tayanib yoritadi. Shu bois, ushbu mavzu shaxsiyat tuzilishi, motivatsiya, xulq-atvor, qaror qabul qilish va ruhiy salomatlikni chuqur tushunish uchun ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Ong va ongsizlikning o‘zaro munosabati psixologiya fanining eng murakkab hamda ko‘p qirrali tahlil talab qiladigan yo‘nalishlaridan biridir. Zamonaviy psixologik ta’limotlarda ong shaxsning atrof-muhit haqidagi aks ettirish jarayonlarini, ongli ravishda boshqariladigan harakatlarni, maqsadga yo‘naltirilgan fikrlash, idrok, xotira va qaror qabul qilish kabi jarayonlarni o‘z ichiga oluvchi psixik tizim sifatida talqin qilinadi. Ongsizlik esa ong nazoratidan tashqarida kechuvchi, lekin inson xulq-atvori, his-tuyg‘ulari, motivlari va temperamentiga sezilarli tarzda 204 ta’sir ko‘rsatadigan chuqur psixik qatlam sifatida qaraladi. Ushbu ikki tizimning o‘zaro aloqasi psixoanalitik, kognitiv, neyropsixologik hamda fenomenologik yondashuvlar doirasida turlicha talqin etiladi. Psixoanalitik yondashuvga ko‘ra, ong inson psixikasining faqat “ko‘rinib turgan” qismini tashkil etib, inson faoliyatining katta qismi ongsizlik tomonidan boshqariladi. Zigmund Freyd bu munosabatni “aqlning muz tog‘i modeli” orqali tushuntirib, ong – muz tog‘ining suv ustida ko‘ringan kichik qismi, ongsizlik esa uning suv ostida yashiringan ulkan qismiga o‘xshashligini ta’kidlaydi. Freydning fikricha, repressiya, sublimatsiya, proeksiya, inkor kabi psixologik himoya mexanizmlari ong va ongsizlikning eng muhim vositachilari bo‘lib, ular shaxsning ichki ziddiyatlarini boshqarishga xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan qaralganda, ongli xatti-harakatlar ko‘pincha chuqur ongsiz istaklar, qo‘rquvlar yoki bolalikdagi tajribalar tomonidan belgilanishi mumkin. Kognitiv psixologiya ongsizlikni boshqacha talqin qiladi. Ushbu yondashuvga ko‘ra, insonning katta qismi avtomatlashtirilgan fikrlash modellariga ega bo‘lib, ular ong nazoratisiz sodir bo‘ladi. Masalan, stimullarni tezkor qayta ishlash, avtomatik assotsiatsiyalar, tajriba asosida shakllangan odatlar, stereotiplar va tez-tez takrorlanuvchi kognitiv sxemalar ong osti jarayonlari orqali boshqariladi. Kognitiv yondashuv ongsizlikni chuqur instinktlar emas, balki qayta-qayta mustahkamlangan axborotlar va kognitiv jarayonlarning avtomatlashuvi sifatida talqin qiladi. Bu yondashuv insonning ma’lumotlarni qayta ishlash tezligini, qaror qabul qilish mexanizmlarini va odatlar shakllanishini ilmiy izohlaydi. Gumanistik psixologiyada esa ong va ongsizlik munosabati shaxsning o‘zini anglash darajasi, ichki uyg‘unlik hamda shaxsiy rivojlanish jarayonlari bilan bog‘lanadi. Masalan, K.Rodjers shaxsning “haqiqiy men” va “ideal men” o‘rtasidagi nomutanosiblik ongsiz konfliktlarni keltirib chiqarishini ta’kidlaydi. Bu qarashga ko‘ra, ongsizlik nafaqat repressiyalangan istaklar, balki o‘zini realizatsiya qilishga intilayotgan, lekin ongli ravishda tan olinmagan ichki ehtiyojlarni ham o‘z ichiga oladi. Neyropsixologiya esa ong va ongsizlik o‘rtasidagi munosabatni neyron tizimlar faoliyati orqali izohlaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ongli jarayonlar prefrontal korteks bilan bog‘liq bo‘lsa, ongsiz reaktsiyalar limbik tizim, amigdalya va bazal yadrolar faoliyati orqali shakllanadi. Har qanday qaror qabul qilish jarayoni ong osti baholash bosqichidan o‘tadi. Masalan, odam biror vaziyatni “xavfli” yoki “xavfsiz” deb baholashdan avval limbik tizimda avtomatik reaksiyalar paydo bo‘ladi va faqat so‘ng ongli tahlil boshlandi. Fenomenologik yondashuvlarda ong va ongsizlikning aloqasi insonning subyektiv tajribasi bilan bog‘lanadi. Bu qarashga ko‘ra, inson o‘zining barcha kechinmalarini anglay olmaydi, ammo ular uning dunyoni idrok etish tarziga, shaxsiy mazmun tizimiga va individual tajriba strukturasiga ta’sir qiladi. Ongsizlik insonning mavjudlik tajribasida yashirin qatlam sifatida namoyon bo‘ladi. XULOSA. Ong va ongsizlik o‘rtasidagi munosabatlar inson ruhiyatining markaziy psixologik jarayonlaridan biridir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ongli faoliyat insonning real muhitga moslashuvini ta’minlab, xulqni nazorat qilsa, ongsizlik esa instinktlar, affektlar, avtomatik reaktsiyalar va ichki konfliktlarning manbai bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu ikki qatlamning o‘zaro muvozanati shaxsning ruhiy barqarorligi va ijtimoiy moslashuvini ta’minlaydi. Freydning psixoanalitik modeli ong va ongsizlik o‘rtasidagi dinamik kurashni yoritib bersa, Yung konsepsiyasi ushbu jarayonning kollektiv va arxetipik mohiyatini tushuntiradi. Zamonaviy neyropsixologik yondashuvlar esa ong va ongsizlikning biologik asoslarini ilmiy dalillar bilan mustahkamlaydi. Shaxsiyat rivojlanishi, motivatsiya, qaror qabul qilish, emotsional boshqaruv va 205 ijtimoiy munosabatlar jarayonlarining katta qismi ushbu ikki tizimning uzviy integratsiyasiga bog‘liq. Ongsizlikdagi jarayonlarni anglash va ongli boshqaruvga yo‘naltira olish - psixoterapiya, ta’lim va shaxsiy rivojlanishning asosiy vazifalaridan biridir. Demak, ong va ongsizlikning o‘zaro uyg‘unligi psixik salomatlikni, ichki barqarorlikni va shaxsiy yetuklikni belgilovchi asosiy psixologik mezondir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Freud, S. The Ego and the Id. 2. Jung, C.G. Archetypes and the Collective Unconscious. 3. Baumeister, R., & Bargh, J. Automaticity of Social Behavior. 4. Kahneman, D. Thinking, Fast and Slow. 5. Schore, A. Affect Regulation and the Origin of the Self. 6. Kihlstrom, J. The Cognitive Unconscious. 7. Gazzaniga, M. The Neuroscience of Consciousness.