PSIXIKANING ONTOGENEZ DAVOMIDA RIVOJLANISH BOSQICHLARI

211 PSIXIKANING ONTOGENEZ DAVOMIDA RIVOJLANISH BOSQICHLARI Xushboqova Dinara Chirchiq davlat pedagogika univiversteti 1-kurs 25/1 XTA talabasi [email protected] Ilmiy rahbar: Nazokat Odiljonovna https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17962746 Annotatsiya: Ushbu ilmiy ishda psixikaning ontogenez davomida bosqichma-bosqich rivojlanishi ilmiy-nazariy asosda yoritilgan. Insonning neonatal davrdan boshlab o‘smirlik va kattalik yoshigacha bo‘lgan psixik taraqqiyot bosqichlari, har bir bosqichning o‘ziga xos kognitiv, emotsional va ijtimoiy xususiyatlari tizimli ravishda tahlil qilingan. Tadqiqot davomida psixikaning shakllanishida biologik omillar, ijtimoiy muhit, faoliyat turlari va ta’lim jarayonining o‘rni alohida ko‘rsatib berilgan. Ishda psixik rivojlanishning yetakchi faoliyatlari, “sakrashli” rivojlanish qonuniyati, shaxsiy identifikatsiya jarayoni hamda yoshga doir psixologik “inqirozlar”ning ahamiyati chuqur asoslangan. Natijalar psixikaning bosqichma-bosqich murakkablashishi, shaxsning o‘zini anglash darajasi va aqliy imkoniyatlarning kengayib borishini ilmiy nuqtai nazardan ochib beradi. Kalit so‘zlar: psixikaning rivojlanishi, ontogenez, kognitiv jarayonlar, emotsional taraqqiyot, ijtimoiy muhit, yosh davrlari psixologiyasi, sensor-motor bosqich, shaxs shakllanishi, abstrakt fikrlash, identifikatsiya, rivojlanish inqirozlari, yetakchi faoliyat, o‘smirlik psixologiyasi, irodaviy sifatlar, mantiqiy tafakkur. Abstract: This scientific work covers the gradual development of the psyche during ontogenesis on a scientific and theoretical basis. The stages of human psychic development from the neonatal period to adolescence and adulthood, the specific cognitive, emotional and social characteristics of each stage are systematically analyzed. During the study, the role of biological factors, social environment, types of activity and the educational process in the formation of the psyche is highlighted. The work deeply substantiates the leading activities of psychic development, the law of "leap" development, the process of personal identification and the importance of age-related psychological "crises". The results reveal the gradual complexity of the psyche, the level of self-awareness of the individual and the expansion of mental capabilities from a scientific point of view. Keywords: development of the psyche, ontogenesis, cognitive processes, emotional development, social environment, psychology of adolescence, sensorimotor stage, personality formation, abstract thinking, identification, developmental crises, leadership activity, psychology of adolescence, volitional qualities, logical thinking. KIRISH : Inson psixikasining shakllanishi va rivojlanishi murakkab, ko‘p bosqichli hamda uzluksiz davom etadigan jarayondir. Ontogenez – bu tug‘ilishdan boshlab umrning oxirigacha bo‘lgan individual rivojlanish bo‘lib, psixikaning tarkib topishi ham aynan ontogenez jarayonida ro‘y beradi. Inson psixik rivoji biologik omillar, ijtimoiy muhit, tarbiya, faoliyat turlari va muloqot jarayonlari bilan uzviy bog‘liq. Psixikaning har bir bosqichi o‘ziga xos xususiyatlarga, faoliyat shakllari va yetakchi ehtiyojlarga ega. Ushbu maqolada psixikaning ontogenezdagi asosiy bosqichlari, ularning mazmuni hamda rivojlanishga ta’sir etuvchi omillar tahlil qilinadi. Ontogenez urugʻlangan tuxum hujayra, yaʼni zigotadan boshlanadi. Jinssiz koʻpayadigan orga-nizmlarda yangi 212 organizm ona hujayraning boʻlinishidan (bir hujayralilarda), kurtaklanishdan yoki tugunak, ildizpoya va boshqa vegetativ organlardan (vegetativ koʻpayishda) vujudga keladi. Ontogenez organizmning xususiy rivojlanishi davomida roʻy beradigan barcha morfologik, fiziologik va funksional jarayonlarni qamrab oladigan, oʻzaro uzviy bogʻlangan miqdor va sifat oʻzgarishlari orqali amalga oshadi. Ontogenez ketma-ket keladigan bosqichlar rivojlanish davrlaridan iborat. Jinsiy koʻpayadigan organizmlarda bu bos-qichlar murtak (embrional), murtakdan keyingi, yaʼni postembrional va balogʻatga yetish davrlarini oʻz ichiga oladi. Ontogenez davomida rivojlanayotgan organizmning alohida qismlari oʻsadi, ixtisoslashadi va oʻzaro muvofiklashadi. 18asrda Ontogenezni tushuntirishda ikki konsepsiya kurash olib bordi. Ulardan biri preformizm Ontogenezni individual oʻsishdan iborat deb tushuntirsa, ikkinchisi - epigenez esa uni strukturasiz murtakdan boshlanadigan yangi hosilaning rivojlanish jarayoni si-fatida tushuntiradi. Zamonaviy tushunchalarga binoan, Ontogenez boshlanayotgan hujayrada irsiy axborot kodi holatida organizmning bundan keyingi rivojlanishi programmasi joylashgan. Ontogenez davomida bu programma yadro bilan sitoplazmaning oʻzaro taʼsiri jarayonida murtakning har bir hujayrasida, uning har xil hujayralari va hujayra komplekslari oʻrtasida amalga oshadi. Irsiy apparat maxsus oqsil molekulalarining sintezini kodlash orqali morfogenetik jarayonlarning umumiy yoʻnalishini belgilab beradi. Bu jarayonlarning amalga oshishi ozmi-koʻpmi (irsiy belgilangan reaksiya normasi chegarasida) tashqi muhit taʼsiri bilan bogʻliq.Psixikaning ontogenez jarayonida rivojlanishi tug‘ilishdan boshlab bosqichma-bosqich murakkablashib boradigan, ko‘p omilli va dinamik jarayondir. Inson psixikasining shakllanishi biologik poydevor, ijtimoiy muhit, tarbiya va faoliyatning o‘zaro ta’siri natijasida ro‘y beradi. Har bir yosh davri o‘ziga xos psixik tuzilma, kognitiv imkoniyat, emotsional barqarorlik va ijtimoiy ehtiyojlar bilan tavsiflanadi. Rivojlanishning ilmiy tamoyillari - aktivlik, faoliyat orqali o‘zgarish, ijtimoiylik, sakrashli taraqqiyot hamda shaxsiy tajriba bilan belgilanadi. Neonatal davr psixikasi (0–2 oy) Bu davrda psixika fiziologik sezgilar asosida faoliyat yuritadi. Idrok hali barqaror emas, reflektor reaksiyalar ustuvor. Bola yorug‘lik, tovush, hid va teginishga sezgirlik orqali tashqi muhit bilan dastlabki aloqani amalga oshiradi. Bu bosqich psixikaning moslashuv bosqichi hisoblanadi. Go‘daklik davri psixikasi (2 oy – 1 yosh) Idrok barqarorlasha boshlaydi, emotsiyalar differensiallashadi, ijtimoiy ehtiyojlar kuchayadi. Bola nutqning eng sodda shakllari – tovushlar va intonatsiyalar orqali muloqot qiladi. Sensor-motor koordinatsiya rivojlanib, atrof-muhitni faol o‘rganish boshlanadi. Onaga emotsional bog‘liqlik shakllanib, kommunikativ psixikaning ilk elementi paydo bo‘ladi. Ilk bolalik psixikasi (1–3 yosh) Nutqning rivojlanishi psixik taraqqiyotning barcha jarayonlariga ta’sir ko‘rsatadi. Bola predmetli-amaliy faoliyatga o‘tadi, tasavvur kengayadi, xotiraning ixtiyorsiz shakli kuchayadi. “Men”ni anglash boshlanishi 3 yoshlar inqiroziga sabab bo‘ladi. Mustaqillik, o‘jarlik, o‘z fikrini aytishga intilish kabi xususiyatlar paydo bo‘ladi. Maktabgacha yosh davri psixikasi (3–7 yosh) Bu davr psixikaning jadal rivojlanish bosqichi hisoblanadi. Yetakchi faoliyat turi - rolli o‘yin. O‘yin orqali bola ijtimoiy munosabatlarni, rollarni, kasblarni, etik me’yorlarni o‘rganadi. Bu bosqichda: tasavvur va fantaziya kuchayadi, diqqatning ixtiyoriy shakli paydo bo‘ladi, mantiqiy bog‘lanishlar shakllanadi, emotsional barqarorlik ortadi. Empatiya, boshqani tushunish, jamoada o‘zini tutish malakalari shakllanadi. 213 Kichik maktab yoshi psixikasi (7–11 yosh) Yetakchi faoliyat - ta’lim. Mantiqiy fikrlash operatsiyalari (tahlil, sintez, umumlashtirish, taqqoslash) faol rivojlanadi. Ixtiyoriy diqqat, irodaviy boshqaruv, maqsad qo‘yish va rejalashtirish ko‘nikmalari shakllanadi. Bu davrda shaxsiy sifatlar - mas’uliyat, intilish, burch, mehnatsevarlik - kuchayadi. O‘smirlik davri psixikasi (11–15 yosh) O‘smirlik murakkab emotsional jarayonlar, kuchli identifikatsiya izlanishlari bilan tavsiflanadi. Abstrakt-logik fikrlashning rivojlanishi tafakkurda sifat o‘zgarishini yuzaga keltiradi. O‘smir mustaqillikni talab qiladi, do‘stlarining fikri unda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zining ichki dunyosini anglash jarayoni kuchayadi. Shaxsiy pozitsiya va qadriyatlar tizimi shakllana boshlaydi. O‘spirinlik va yoshlik psixikasi (15–20 yosh) Bu bosqichda shaxsning mustaqil fikri, qaror qabul qilish qobiliyati va professional yo‘nalganlik shakllanadi. Abstrakt-tafakkur eng yuqori bosqichga yetadi. O‘zini jamiyatdagi rolida ko‘ra olish, rejalashtirish, javobgarlik, hayot yo‘lini belgilash jarayoni kuchayadi. Kattalik davri psixikasi (20 yoshdan keyin) Psixika barqaror rivojlanish bosqichiga kiradi. Kasbiy tayyorgarlik, oilaviy hayot, ijtimoiy rollar, shaxsiy maqsadlar psixik jarayonlarni boshqaradi. Idrok, xotira, fikrlash professional tajriba bilan chuqurlashadi. Bu davrda shaxsning ijtimoiy moslashuvi, hayotiy tajribasi va qarorlarini boshqarish funksiyasi yetuk darajaga yetadi. XULOSA Psixikaning ontogenez jarayonida rivojlanishi bosqichma-bosqich kechadigan, sifat o‘zgarishlari bilan uzluksiz boyib boradigan jarayondir. Har bir yosh davri keyingisi uchun poydevor yaratadi. Psixikaning biologik va ijtimoiy omillar ta’sirida shakllanishi, faoliyat va tajriba orqali takomillashishi inson shaxsining rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, inson psixik taraqqiyoti ijtimoiylashuv, ta’lim, kommunikativ munosabatlar va shaxsiy faoliyatning uyg‘unlashuvi orqali yuksak darajaga ko‘tariladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Vygotskiy L.S. “Psixik rivojlanish nazariyasi”. 2. Piaget J. “Bolalar tafakkurining rivojlanishi”. 3. Leontyev A.N. “Faoliyat, ong va shaxs”. 4. Elkonin D.B. “Ontogenez psixologiyasi”. 5. Rubinshteyn S.L. “Umumiy psixologiya asoslari”. 6. Bo‘ronov T., Jo‘rayev R. “Rivojlanish psixologiyasi”.