VALEOLOGIK ONG

214 VALEOLOGIK ONG Yangiboyeva Nuriya Hamro qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Xorijiy til va adabiyot yo‘nalishi, 1-bosqich talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17962772 Annotatsiya: Maqolada valeologik ongning mazmuni, uning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar, ta’lim jarayonida valeologik yondashuvning o‘rni hamda yoshlar salomatligini mustahkamlashda sog‘lom turmush madaniyatining roli keng yoritilgan. Shuningdek, shaxsning ruhiy, jismoniy va ijtimoiy barqarorligiga ta’sir qiluvchi mexanizmlar tahlil qilingan bo‘lib, valeologiya fanining dolzarbligi ilmiy manbalar asosida asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: valeologiya, sog‘lom turmush tarzi, psixoprofilaktika, ruhiy salomatlik, salomatlik madaniyati. Abstract: The article broadly covers the content of valeological consciousness, factors influencing its formation, the role of the valeological approach in the educational process, and the role of a healthy lifestyle culture in strengthening the health of young people. Also, the mechanisms affecting the mental, physical, and social stability of a person are analyzed, and the relevance of the science of valeology is substantiated on the basis of scientific sources. Keywords: valeology, healthy lifestyle, psychoprophylaxis, mental health, health culture. KIRISH Zamonaviy jamiyatda shaxsning sog‘lom hayot kechirish ehtiyoji yanada oshib bormoqda. Bu jarayonning kuchayishiga urbanizatsiya, ekologik inqiroz, axborot texnologiyalarining haddan ziyod rivojlanishi va ruhiy bosimlarning ortishi sabab bo‘lmoqda. Shunday sharoitda salomatlikni asrash, uni barqaror holatda saqlash har bir insonning asosiy vazifasiga aylanmoqda. Valeologiya esa ushbu jarayonni ilmiy asoslar orqali tushuntirib, sog‘lom hayot kechirishning nazariy va amaliy yo‘nalishlarini ishlab chiqadi. Valeologiyaning ilmiy-metodologik asoslari Valeologiya fanining shakllanishi XX asrning ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. Bu davrda tibbiyotning kasallikni davolashga qaratilgan yondashuvi yetarli emasligi, balki kasallikning oldini olish va sog‘lom hayotni boshqarish zarurligi namoyon bo‘ldi. Shuning uchun valeologiya inson salomatligini keng ma’nodagi fenomen sifatida o‘rganib, uni fiziologik, psixologik va ijtimoiy ko‘rsatkichlarning uyg‘unligi sifatida talqin qiladi. R.M. Baevskiy tomonidan ishlab chiqilgan adaptatsion nazariyalarda organizmning tashqi muhitga moslashuv darajasi salomatlik mezoni sifatida izohlangan. Bu fikr valeologik ongning asosiy g‘oyalaridan biriga aylandi. Boshqa tadqiqotchilar, jumladan Vayner va Potapov, salomatlikni boshqarish jarayonida shaxsning ongli ishtiroki muhimligini ta’kidlaydilar. Valeologik ong va uning psixologik mexanizmlari Valeologik ong shaxsning sog‘liqqa bo‘lgan munosabatini belgilovchi psixologik tizimdir. Ushbu tizim quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: -Bilimlar: sog‘lom ovqatlanish, gigiyena, psixologik barqarorlik bo‘yicha fundamental tushunchalar; - Qadriyatlar: sog‘liqning shaxsiy hayotdagi ahamiyatini chuqur anglash; - Ko‘nikmalar: stressni boshqarish, vaqtni rejalashtirish, jismoniy mashqlarni muntazam bajarish; - Motivatsiya: sog‘lom turmush tarziga ichki ehtiyojning kuchayishi. 215 Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sog‘lom xulq-atvorning shakllanishi odatlarning mustahkamlanishi bilan bog‘liq. Shaxsning o‘z sog‘ligiga mas’uliyat bilan yondashishi valeologik ongning pishib yetilganidan darak beradi. Valeologik ta’limning mazmuni - Sog‘liqni saqlash bo‘yicha uzluksiz bilim berish tizimini yaratish; - O‘quvchilar va talabalarni amaliy mashg‘ulotlar orqali sog‘lom turmush tarziga jalb qilish; - Zararli odatlarning oldini olishga qaratilgan psixoprofilaktik dasturlarni joriy etish; - Ekologik omillarni tahlil qilish va ularning sog‘lom hayot uchun ahamiyatini anglash; - Raqamli savodxonlik asosida sog‘liq monitoringini yuritish malakasini shakllantirish; - Ruhiy salomatlik madaniyatini rivojlantirish. Yuqoridagi yo‘nalishlar ta’lim muassasalarida valeologik ongni rivojlantirishga yordam beradi. Bugungi yoshlar orasida stress, xavotir, uyqu buzilishi, texnologik qaramlik kabi holatlar ko‘paygani uchun psixologik profilaktikaning o‘rni yanada muhimlashmoqda. XULOSA Xulosa qilib aytganda, valeologik ongning shakllanishi nafaqat shaxsning sog‘ligiga, balki jamiyatning barqaror rivojlanishiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Sog‘lom turmush tarziga rioya qilish, psixologik barqarorlikni ta’minlash, ekologik ongni rivojlantirish, gigiyenik madaniyatga amal qilish kabi omillar shaxsning hayot sifatini sezilarli darajada oshiradi. Valeologiya esa ushbu jarayonni ilmiy asoslab, sog‘liqni boshqarish madaniyatini mustahkamlashga xizmat qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Avlayev O.U., Samarova Sh.R., Mirzaeva S.R. - Psixologiya nazariyasi va tarixi. 2022. 2. To‘xliyev B., Jo‘rayev R. - Umumiy pedagogika. Toshkent, 2020. 3. Qodirov A. - Sog‘lom turmush tarzi va yoshlar salomatligi. Toshkent, 2018. 4. Rasulova M. - Salomatlik va gigiyena asoslari. Toshkent: Sharq, 2021. 5. Xaydarov F., Xalilova N. - Umumiy psixologiya. Toshkent, 2019. 6. Baevskiy R.M. - Adaptatsiya va sog‘liq nazariyalari. Moskva, 2017. 7. Vayner E.N. - Sog‘liq modeli va boshqaruvi. Sankt-Peterburg, 2019