CHET EL PSIXOLOGIYASIDA SHAXS NAZARIYALARI

218 CHET EL PSIXOLOGIYASIDA SHAXS NAZARIYALARI Abilov Bobur Chirchiq davlat pedagogika uunversiteti Xorijiy til va adabiyoti 1-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17963313 Annotatsiya: Chet el psixologiyasida shaxs nazariyalari inson xulqi, motivatsiyasi va rivojlanishini tushunishga qaratilgan dolzarb ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. Ushbu mavzuning maqsadi turli psixologik maktablar tomonidan shakllangan shaxs nazariyalarini tahlil qilib, ularning zamonaviy psixologiyada ahamiyatini aniqlashdir. Tadqiqotning muammosi shaxsni tushuntirishda bir nazariya yetarlimi yoki integrativ yondashuv zarurmi degan savolga javob topishda mujassam. Kalit so‘z: shaxs, tizim, salohiyat, yondashuv, xulq, tafakkur, nazariya, ehtiyoj. Abstract: In foreign psychology, personality theories are a relevant scientific direction aimed at understanding human behavior, motivation and development. The purpose of this topic is to analyze personality theories developed by various psychological schools and determine their significance in modern psychology. The problem of the study is to find an answer to the question of whether one theory is sufficient to explain personality or whether an integrative approach is necessary. Keywords: personality, system, potential, approach, behavior, thinking, theory, need. KIRISH. Shaxs nazariyalari bir necha yirik yo‘nalishlarga bo‘linadi. Psixoanalitik yondashuv (Z. Freyd) shaxsni ongsiz psixodinamik jarayonlar ta’sirida shakllanadigan mavjudot deb hisoblaydi. E. Erikson psixososial rivojlanish bosqichlarini tavsiflab, shaxs rivojida ijtimoiy va madaniy omillarni hisobga olgan. Behavioristik yondashuv (J. Uotson, B. Skinner) shaxsni o‘rganilgan xulqlar majmui sifatida ko‘radi. Gumanistik psixologlar (K. Rodjers, A. Maslou) insonni ijobiy salohiyatga ega, o‘zini rivojlantirishga intiluvchi mavjudot sifatida talqin qiladi. Kognitiv va ijtimoiy-kognitiv yondashuvlar (A. Bandura, G. Kelly) shaxs xulqi va qarorlarini inson tafakkuri, kuzatuv va o‘z-o‘zini boshqarish jarayonlari orqali shakllanishini ta’kidlaydi.Chet el psixologiyasida shaxs nazariyalari inson xulq-atvori, motivatsiyasi va rivojlanishini izohlashga qaratilgan turli ilmiy yondashuvlarni o‘z ichiga oladi. Psixologiya tarixida shakllangan bu nazariyalar bir-biridan farq qilsa-da, ularning barchasi inson shaxsini chuqurroq tushunishga xizmat qiladi. Psixoanalitik yondashuv asoschisi Z. Freyd shaxs tuzilmasini “Id–Ego–Superego” modeli orqali tushuntirib, inson xulqi ko‘p hollarda ongsiz jarayonlar ta’sirida shakllanishini ta’kidlagan. Uningcha, bolalikdagi kechinmalar butun hayot davomida shaxs rivojiga ta’sir ko‘rsatadi. Freydning izdoshlari K. Yung, A. Adler va E. Erikson esa psixoanalitik qarashlarni kengaytirib, shaxs rivojiga ijtimoiy va madaniy omillar ham ta’sir qilishini ko‘rsatgan; xususan, Eriksonning psixososial rivojlanish bosqichlari insonning butun hayot davomida o‘sishini izohlaydi. Menimcha, psixoanalitik nazariyalar inson psixikasining chuqur qatlamlarini ochib berishi bilan juda qimmatli, ammo ba’zi jihatlari zamonaviy ilmiy talablarga to‘liq mos kelmaydi. Behavioristik yondashuv esa shaxsni ichki dunyo emas, balki tashqi muhit ta’sirida shakllanadigan o‘rganilgan xulqlar yig‘indisi sifatida talqin qiladi. J. Uotson va B. Skinner kuzatiladigan xulqni o‘rganish psixologiyaning asosiy vazifasi, deb bilgan. Skinnerning “mukofotjazo” mexanizmi shaxs rivojiga tashqi sharoitlar kuchli ta’sir qilishini ko‘rsatadi. Menimcha, 219 behaviorizm insonning murakkab ichki jarayonlarini chetga surib qo‘ygan bo‘lsa-da, amaliyotda - ayniqsa ta’lim va tarbiya jarayonida - juda samarali yondashuvdir. Gumanistik psixologiya (K. Rodjers va A. Maslou) shaxsni o‘zini rivojlantirishga intiluvchi, ijodkor va ijobiy salohiyatga ega mavjudot sifatida ko‘radi. Maslou ehtiyojlar piramidasini ishlab chiqib, inson motivatsiyasini tabiiy bosqichlarda rivojlanishiga e’tibor qaratgan. Rodjers esa psixologik farovonlik shaxsning o‘zini anglash darajasi, atrofdagilarning samimiyligi va qabul qilishi bilan bog‘liq, degan xulosaga kelgan. Shaxsan men gumanistik yondashuvni inson tabiatining eng ijobiy jihatlarini ko‘ra olgani, shaxsni erkin va qadrli mavjudot sifatida talqin qilgani uchun juda muhim deb hisoblayman. Kognitiv va ijtimoiy-kognitiv yondashuvlar shaxs rivojida inson tafakkuri va idroki asosiy omil ekanini ta’kidlaydi. A. Bandura kuzatish orqali o‘rganish va “o‘ziga bo‘lgan ishonch” (selfefficacy) tushunchasini ilgari surib, shaxs xulqining ko‘plab jihatlari ijtimoiy o‘rganish jarayonida shakllanishini ko‘rsatgan. G. Kelly esa shaxsni o‘z tajribasini tahlil qiluvchi “shaxsiy tadqiqotchi” sifatida tasvirlab, inson xulqi uning dunyoni qanday talqin qilishiga bog‘liq ekanini ta’riflagan. Menimcha, kognitiv yondashuv zamonaviy ilmiy fikrga eng yaqin bo‘lib, insonning fikrlash jarayonini tushunish orqali xulqni o‘zgartirish mumkinligi haqidagi fikr amaliy psixologiya uchun juda ahamiyatli. Umuman olganda, chet el psixologiyasidagi shaxs nazariyalari insonni turli yo‘nalishlardan tahlil qilgani uchun juda boy va serqirra tizimni tashkil etadi. Shaxsni tushuntirishda bitta nazariya yetarli emas, deb o‘ylayman. Chunki inson - murakkab, ko‘p qatlamli va doimo o‘zgarib turuvchi mavjudot. Shuning uchun eng to‘g‘ri yondashuv - turli nazariyalar kuchli jihatlarini birlashtirgan integrativ qarash bo‘lib, u shaxsni biologik, psixologik va ijtimoiy jihatdan bir butun holda tahlil qilish imkonini beradi. Ish davomida quyidagi tadqiqot usullari qo‘llanildi: nazariy tahlil (ilmiy manbalar va maqolalar o‘rganildi), kuzatish (shaxs xulqini o‘rganish), so‘rovnoma (shaxsiy fikr va motivatsiyalarni aniqlash), shuningdek test usullari orqali shaxsiy xususiyatlar va o‘ziga bo‘lgan ishonch darajasi baholandi. ahlil shuni ko‘rsatdiki, shaxsni tushuntirishda yagona nazariya yetarli emas. Har bir yondashuvning o‘ziga xos kuchli jihatlari mavjud: psixoanalitik nazariya shaxsning ichki dunyosini ochib beradi, behavioristik yondashuv amaliy jihatdan samarali, gumanistik nazariya esa motivatsiya va o‘zini rivojlantirishni tushuntirishda muhim, kognitiv yondashuv esa tafakkur va qaror qabul qilish jarayonini hisobga oladi. Olimlar fikriga tayangan holda, zamonaviy psixologiyada shaxsni tushuntirishda integrativ yondashuv muhim ekani aniqlanadi. Masalan, Erikson va Maslou nazariyalarini birlashtirish shaxsning rivojlanish bosqichlarini ham, ehtiyoj va motivatsiyasini ham hisobga oladi. Bandura va Kelly nazariyalari shaxsning tafakkur va ijtimoiy o‘rganish jihatlarini qo‘shib, amaliyotda xulqni boshqarish va shaxsiy o‘sishni nazorat qilish imkonini beradi. Shuning uchun integrativ yondashuv shaxsni yanada to‘liq, ilmiy asoslangan tarzda tushunishga yordam beradi. Shaxsiy fikrimcha, turli nazariyalarni uyg‘unlashtirish orqali psixologik tadqiqotlar samaradorligi oshadi va insonni har tomonlama tushunish mumkin bo‘ladi. XULOSA Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, chet el psixologiyasida shakllangan shaxs nazariyalari inson xulqi va motivatsiyasini turli nuqtai nazardan tahlil qilish imkonini beradi. Tadqiqot davomida psixoanalitik, behavioristik, gumanistik va kognitiv yondashuvlarning shaxs rivojiga qo‘shgan hissasi aniqlanib, ularning har birining kuchli va zaif tomonlari tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, yagona nazariya shaxsni to‘liq tushuntirishga yetarli emas, eng samarali yondashuv - turli nazariyalarni integratsiyalash orqali shaxsni kompleks va ilmiy 220 asoslangan tarzda o‘rganishdir. Tavsiyalar sifatida shaxsni o‘rganishda integrativ yondashuvni qo‘llash, psixologik tadqiqotlarda turli metodlarni birlashtirish va amaliy psixologiyada har bir nazariyaning kuchli jihatlaridan foydalanish muhimligi ta’kidlanadi. Ilmiy yangilik shundaki, ushbu ish chet el shaxs nazariyalarini solishtirma tahlil qilib, ularni amaliy va nazariy jihatdan birlashtirish imkoniyatlarini ko‘rsatdi, bu esa psixologik tadqiqotlar va shaxsni rivojlantirish bo‘yicha ilg‘or metodologik asos yaratadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Erikson, E. H. (1950). *Childhood and society*. New York, NY: W. W. Norton & Company. 2. Bandura, A. (1977). *Social learning theory*. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. 3. Maslou, A. H. (1943). A theory of human motivation. *Psychological Review, 50*(4), 370–396. 4. Axmedov, O. (2018). *Shaxs psixologiyasi va uning rivojlanish xususiyatlari*. Toshkent: Fan. 5. Karimova, N. (2020). Psixologiyada shaxs nazariyalari va ularning amaliy ahamiyati. *O‘zbekiston Psixologiya Jurnali, 3*(12), 45–52.