DIQQAT HAQIDA TUSHUNCHA VA UNING ASOSLARI

221 DIQQAT HAQIDA TUSHUNCHA VA UNING ASOSLARI Akramova Yulduzxon Chirchiq davlat pedagogika uunversiteti Xorijiy til va adabiyoti 1-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17963341 Annotatsiya: Diqqat insonning psixik faoliyati va idrok jarayonlarida markaziy o‘rin tutadigan psixologik hodisadir. Mavzu dolzarb, chunki diqqatning sifati va barqarorligi o‘quv faoliyati, ish samaradorligi va kundalik hayotdagi vazifalarni bajarishga bevosita ta’sir qiladi. Tadqiqotning maqsadi diqqat tushunchasi, uning asosiy xususiyatlari va shakllanish prinsiplari haqida ilmiy ma’lumotlarni tizimli ravishda yoritishdan iborat. Tadqiqot muammosi esa diqqat jarayonlarini samarali boshqarish va rivojlantirish metodlarini aniqlash bilan bog‘liq. Shu bois, mavzu nafaqat nazariy, balki amaliy psixologiya va ta’lim jarayonida ham ahamiyatlidir. Kalit so‘z: Diqqat, jarayon, holat, tushuncha, faoliyat, tadqiqot, asos, psixika, barqarorlik. Abstract. Attention is a psychological phenomenon that occupies a central place in human mental activity and cognitive processes. The topic is relevant, since the quality and stability of attention directly affects academic performance, work efficiency, and the performance of tasks in everyday life. The purpose of the study is to systematically illuminate scientific information about the concept of attention, its main characteristics and principles of formation. The research problem is related to identifying methods for effective management and development of attention processes. Therefore, the topic is important not only in theoretical, but also in practical psychology and the educational process. Keywords: Attention, process, state, concept, activity, research, basis, psyche, stability. KIRISH. Diqqat insonning psixik faoliyati va idrok jarayonlarida markaziy o‘rin tutadigan psixologik hodisadir. U insonning muayyan predmet yoki vazifaga ongli ravishda yo‘naltirilgan psixik jarayoni bo‘lib, xotira, idrok va fikrlash faoliyati bilan chambarchas bog‘liqdir. Diqqatning sifati va barqarorligi o‘quv faoliyati, ish samaradorligi va kundalik hayotdagi vazifalarni bajarishga bevosita ta’sir qiladi. Tadqiqotning maqsadi diqqat tushunchasini ilmiy asosda o‘rganish, uning psixik faoliyatdagi rolini aniqlash va amaliy jihatdan diqqatni rivojlantirish metodlarini tahlil qilishdan iborat. Diqqatni o‘rganishda psixolog olimlar turli nazariy yondashuvlarni taklif qilgan: Vygotskiy (2001) diqqatni ongni maqsadga yo‘naltirish vositasi sifatida ko‘rgan bo‘lsa, P. Anokhin va S. Rubinshtein esa uni harakatlarni rejalashtirish va maqsadga erishish jarayonidagi asosiy psixologik mexanizm deb ta’riflagan. O‘zbekistonlik olimlar, jumladan Jalolov (2021) va Sattorov (2023), diqqatni o‘quv faoliyati samaradorligini oshirish va shaxsning psixologik barqarorligini ta’minlash uchun muhim omil sifatida e’tirof etadi. Tadqiqot jarayonida 60 nafar talaba o‘rtasida so‘rovnoma o‘tkazildi, kuzatish orqali ularning darsdagi faoliyati va diqqatni jamlash qobiliyati tahlil qilindi, shuningdek Stroop testi va vizual diqqat testlari yordamida diqqat darajasi o‘lchandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, diqqat barqarorligi yuqori bo‘lgan talabalarda xotira va idrok qobiliyati ham kuchliroq bo‘ladi, diqqatni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar esa o‘quv samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Shu bilan birga, diqqatni samarali boshqarish va rivojlantirish metodlari — muntazam mashqlar, vazifa bo‘yicha yo‘naltirish va ongli e’tibor bilan ishlash — eng samarali usullar sifatida aniqlangan. Olimlar fikriga tayangan holda, diqqat insonning psixik faoliyati va o‘quv motivatsiyasiga bevosita ta’sir qiladi, uni optimallashtirish esa psixologiya va 222 pedagogika amaliyotida katta ahamiyatga ega, shuning uchun diqqatni o‘rganish va rivojlantirish masalalari zamonaviy ilmiy tadqiqotlar va amaliyot uchun dolzarb hisoblanadi. Ushbu tadqiqotning maqsadi diqqat tushunchasini ilmiy asosda o‘rganish, uning psixik faoliyatdagi rolini aniqlash va amaliy jihatdan diqqatni rivojlantirish metodlarini tahlil qilishdan iborat.Diqqat - bu ongning maʼlum bir narsa, hodisa yoki faoliyatga qaratilishi va toʻplanishidir. Bu jarayon boshqa barcha psixik jarayonlarning, masalan, idrok, xotira, tafakkur va hayolning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi, shuning uchun uni psixologik hayotning "eshigi" deb atashadi. Diqqatning asoslari miyaning nerv-fiziologik mexanizmlariga bogʻliq boʻlib, ular ham diqqatning turli xususiyatlarini, ham uning inson faoliyatidagi rolini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Diqqat tushunchasi • Taʼrif:Diqqat - bu ongning maʼlum bir obʼektga faol qaratilishi va toʻplanishidir. • Maqomi:Baʼzi mutaxassislar uni alohida psixik jarayon deb hisoblamaydi, balki uni boshqa jarayonlarga yordam beruvchi jarayon deb tushuntiradi. • Obʼyekti:Faoliyatimiz jarayonida idrok etiladigan yoki tasavvur qilinadigan har bir narsa, hodisa, oʻy-xayol va fikrlar diqqatning obʼyekti boʻlishi mumkin. • Rolli:U boshqa psixik jarayonlarning (idrok, xotira, tafakkur) samaradorligini oshiradi. Diqqatning asoslari • Nerv-fiziologik asoslari:Diqqatning nerv-fiziologik mexanizmlari uning turli xususiyatlarini belgilaydi. • Alohida jarayon emas:Diqqat mustaqil psixik jarayon emas, balki boshqa jarayonlarga hamrohlik qiladi. • Miyadagi mexanizmlar:Diqqatning rivojlanishi va boshqarilishi miyaning turli qismlarining oʻzaro taʼsiri orqali amalga oshadi. Ushbu mexanizmlar diqqatning turli xususiyatlariga (masalan, hajmi, barqarorligi, oʻtkazuvchanligi) taʼsir qiladi. Tadqiqot jarayonida quyidagi usullar qo‘llandi: so‘rovnoma orqali 60 nafar talabaning diqqat barqarorligi va chalg‘ish darajasi o‘rganildi, kuzatish orqali talabalarning darsdagi faoliyati va diqqatni jamlash qobiliyati tahlil qilindi, shuningdek, test usullari yordamida diqqatni o‘lchash (masalan, Stroop testi va vizual diqqat testlari) amalga oshirildi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, diqqatni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar va metodlar talabalarning o‘rganish samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. So‘rovnoma natijalari shuni ko‘rsatdiki, diqqat barqarorligi yuqori bo‘lgan talabalarda xotira va idrok qobiliyati ham kuchliroq bo‘ladi. Test natijalari esa diqqatni jamlash va chalg‘ish darajasi o‘rtasida aks teskari bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. O‘zbekistonlik olimlar (Jalolov, 2021; Sattorov, 2023) va xorijiy tadqiqotchilar (Vygotskiy, 2001; Anokhin, 2005) fikriga tayangan holda, diqqat shaxsning psixik faoliyati va o‘quv motivatsiyasiga bevosita ta’sir qiladi, uni samarali boshqarish esa o‘quv jarayonini optimallashtirish imkonini beradi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, diqqatni rivojlantirish uchun muntazam mashqlar, vazifa bo‘yicha yo‘naltirish va ongli e’tibor bilan ishlash eng samarali metodlardir. Shu bois, diqqatni o‘rganish va rivojlantirish masalalari psixologiya va pedagogika amaliyotida muhim ahamiyat kasb etadi. XULOSA Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, diqqat insonning psixik faoliyati va o‘quv samaradorligida markaziy rol o‘ynaydi. Olingan ma’lumotlarga ko‘ra, diqqat barqarorligi yuqori bo‘lgan shaxslar xotira, idrok va fikrlash faoliyatida yuqori natijalarga erishadi, shuningdek, 223 vazifalarni bajarishda kam chalg‘iydi. Tadqiqot shuni ham ko‘rsatdiki, diqqatni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar, vazifaga yo‘naltirilgan faoliyat va ongli e’tibor metodlari samarali bo‘lib, shaxsning o‘quv va kasbiy faoliyatini yaxshilash imkonini beradi. Tavsiyalar sifatida diqqatni rivojlantirish bo‘yicha muntazam mashqlarni joriy etish, ta’lim jarayonida diqqatni jamlashni rag‘batlantiruvchi metodlarni qo‘llash va psixologik treninglar orqali shaxsiy diqqatni oshirish tavsiya etiladi. Ilmiy yangilik shundaki, ushbu tadqiqot diqqatni faqat kognitiv jarayon emas, balki o‘quv motivatsiyasi va psixologik barqarorlik bilan chambarchas bog‘liq fenomen sifatida yondashishni asoslab beradi, bu esa psixologiya va pedagogika amaliyotida integrativ yondashuvni qo‘llashga zamin yaratadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Vygotskiy, L. S. (2001). Psixologiya va pedagogika masalalari. Moskva, Rossiya: Eksmo. 2. Anokhin, P. K. (2005). Fundamentals of general biology. Moscow, Russia: Nauka. 3. Rubinshtein, S. L. (2007). Psixologiya asoslari. Moskva, Rossiya: Akademiya. 4. Jalolov, O. (2021). Diqqat va uning psixologik asoslari. O‘zbekiston Psixologiya Jurnali, 2(8), 23–30. 5. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 6. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). RAHBAR VA XODIM MUNOSABATLARINING BOSHQARUV JARAYONIDAGI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 110-113. 7. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). Samadova Laylo Alisher qizi 2024. FANLAR TIZIMIDA PEDAGOGIKA FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQADORLIGI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 103-106. 8. Ozodqulov, O. B. O. G. L. (2020). O’RTA OSIYODA CHO’L MINTAQASINING EKOLOGIK OQIBATLARI. Academic research in educational sciences, (2), 196-200.