PSIXOLOGIK DIAGNOSTIKA VA ULARNING IMKONIYATLARI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 28 DOI: https://10.5281/zenodo.17963604 PSIXOLOGIK DIAGNOSTIKA VA ULARNING IMKONIYATLARI Alimirzayev Nodirbek TDTU Pedogokika va psixologiya kafedra o‘qituvchisi Anvarova Lazizaxon Toshkent Davlat Pediatriya Universiteti “Pediateriya” fakulteti 2 – bosqich talabasi АNNОTАTSIYА O‘smirlik davri, shaxsning kasbiy yo‘nalishini tanlashda muhim bosqichlardan biri hisoblanadi, chunki bu davrda o‘ziga xos qiziqishlar, ehtiyojlar va xohishlar shakllanadi. Ijtimoiy rollar va jamiyatning kasbiy muvaffaqiyatga bo‘lgan talablarini tushunish o‘smirlar uchun kasbiy qiziqishlarni shakllantirishda asosiy faktorlardir. Maqolada o‘smirlarga kasbiy yo‘nalishlar bo‘yicha yordam berish uchun pedagogik, psixologik va ijtimoiy yondashuvlar hаqidа mа’lumоtlаr kеltirilgаn. Kаlit so‘zlаr: Ijtimoiy rollar, kasbiy yo‘nalishlar, hayotiy maqsadlar, qiziqishlar, qobiliyatlar, ustаnоvkаlаr, identifikatsiya, emotsional holatlar. АННОТАЦИЯ Подростковый возраст – один из важнейших этапов выбора карьерного пути человека, поскольку в этот период формируются конкретные интересы, потребности и желания. Понимание социальных ролей и требований общества к профессиональной успешности являются основными факторами формирования профессиональных интересов подростков. В статье представлен информация о важности педагогических, психологических и социальных подходов помощи подросткам в профессиональных направлениях INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 29 Ключевые слова: Социальные роли, профессиональные направления, жизненные цели, интересы, способности, нормы, идентификация, эмоциональные состояния. ABSTRACT Adolescence is one of the most important stages in choosing a person’s career path, because specific interests, needs and desires are formed during this period. Understanding social roles and society’s requirements for professional success are the main factors in the formation of professional interests for teenagers. The article provides information about the importance of pedagogical, psychological and social approaches to help teenagers in professional directions. Keywords: Social roles, professional directions, life goals, interests, abilities, norms, identification, emotional states. KIRISH Bolalar bog‘chasidagi bolalarning qobiliyat va layoqatlarini har tamonlama rivojlantirishga, ular shaxsini shakllantirishga qaratilgan. Pedagogika jarayonining maxsuldorligi pedagogning o‘z tarbiyachilarini yaxshi bilishga, talim va tarbiyaning xilma-xil metodlarini qo‘llashga boqliq xarakat qiladilar. Bolalarning bunday xolatlari chegara xolatlari sifatida, psixik taraqqiyot kamchiligi sifatida shaxs aksentuatsiyasining turli ko‘rinishi sifatida tasniflanishi mumkin. Ularni aniqlash uchun bolalar psixologiyasi, klinik potopsixologiya va psixatriya kabi soxalardagi bilimlar talab qilinadi. Bundan tashqari tarbiyachiga qarovsizlik kabi muammolarni xal qilishga to‘g‘ri keladi. O‘qituvchi talim va tarbiyadagi qiynchiliklar nima uchun va qanday qilib paydo bo‘lishini tushunish uchun, u avvalo bola psixik taraqqiyotining asosiy qonuniyatlarini bilishi va turli psixik xolatlarini psixologik-diagnostika metodlarini egallashi zarur. O‘qituvchining psixodiagnostik tadqiqot yoki doimiy kuzatish jarayonida olingan natijalarni bolalar bilan ishlashda qanchalik to‘g‘ri foydalana olishi ham zarur xisoblanadi.Tajribaga asoslangan fan sifatida 19-asr oxirida vujudga keldi. Xuddi shu davrda psixologiyada o‘lchash g‘oyasi keng ta rqaldi. Psixodiagnostikaning mustaqil fan soxasiga aylanishi oli mlarning insonlar psixikasidagi indiviual farqlarga qiziqishining ortishi bilan bog‘langan. Psixodiagnostika psixologik diagnoz qo‘yish haqidagi fandir. Bunda diagnoz ko‘rsatkich va tavsifnomalarni birgalikda taxlil qilish asosida sinaluvchining xolati va INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 30 xususiyalari haqidagi xulosalaridan iboratdir. Psixologik diagnoz (diagnosis - grekcha, aniqlash, bilish degan ma’noni anglatadi)-shaxs individual-psixologik xususiyatlarining xozirgi xolatiga baxo berish, rivojlanishini oldindan aytib berish (prognoz qilish) va psixodiagnostik tekshiruv vazifalaridan kelib chiqib, tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan psixolog faoliyatining so‘nggi natijasidir. O‘smirlik davri inson rivojlanishida muhim bosqich bo‘lib, shaxsiy va psixologik o‘zgarishlar, ijtimoiy va biologik faktorlarning o‘zaro ta’siri bilan tavsiflanadi. Bu davrda o‘smirlar shaxsiyatining shakllanishi, o‘zini anglash, jamiyatda o‘z o‘rnini topish, jismoniy o‘zgarishlar va turli ijtimoiy muammolar yuzaga keladi. O‘smirlik davrida o‘smirlarda jinsiy rivojlanish, jinsiy tizimning shakllanishi, o‘sishning tezlashishi va boshqa jismoniy o‘zgarishlar kuzatiladi. Bu o‘zgarishlar o‘smirlarning psixologik holatiga bevosita ta’sir qiladi. O‘zgarayotgan tana shakli, gormonlar va jinsiy rivojlanishning boshlanishi o‘smirda o‘ziga bo‘lgan ishonchni yoki o‘zini boshqacha his qilishni keltirib chiqaradi. O‘smirlar o‘zini anglash jarayonida bo‘lishadi. Ular o‘ziga savollar berishadi, kimligini va hayotdagi o‘rnini aniqlashga intilishadi. Bu o‘zgarishlar ularning o‘zini o‘zgacha ko‘rishi, ijtimoiy tajriba va o‘zgaruvchi taqdirga bo‘lgan munosabatlarini shakllantiradi. Shu sababli o‘smirlar uchun o‘zini kashf etish, o‘z shaxsini anglash jarayoni juda muhimdir. O‘smirlik davrida emotsional o‘zgarishlar kuchayadi. O‘smirlar ba’zida o‘z histuyg‘ularini ifodalashda qiynalishi, o‘zlariga yoki atrofdagilarga nisbatan tajovuzkor yoki befarq munosabatda bo‘lishi mumkin. Ruhiy holatdagi keskin o‘zgarishlar (xursandchilikdan qayg‘uga, norozilikdan qoniqishgacha) o‘smirlar uchun normal holat hisoblanadi. O‘smirlikda tengdoshlarga bo‘lgan e’tibor kuchayadi. O‘smirlar o‘zlarining do‘stlari va tengdoshlari bilan vaqt o‘tkazishadi va ularning fikrlarini ahamiyatli deb bilishadi. Tengdoshlari orqali o‘smirlar o‘zlarini tushunib, ijtimoiy qabul qilishni istaydilar. Shu bilan birga, bu davrda tengdoshlarga bo‘lgan raqobat, o‘zaro g‘urur va e’tirozlar ham mavjud bo‘ladi. O‘smirlikda o‘z ijtimoiy roli, kasbiy yo‘nalishi, hayotiy maqsadlari va hayotda qanday o‘rin tutishini aniqlash jarayoni boshlanadi. Bu jarayon shaxsiyatning shakllanishiga yordam beradi. O‘smirlar turli faoliyatlarda qatnashib, o‘zlarining qiziqishlarini, qobiliyatlarini va orzu-umidlarini aniqlashadi. O‘smirlar o‘z xulqatvorini mustahkamlashga intilishadi. Ular o‘z harakatlari uchun mas’uliyatni his qiladilar, lekin ba’zan xatolar qiladilar. Xususan, o‘smirlar o‘zini sinab ko‘rish, yangi tajribalar orttirish va xavfli vaziyatlarga kirishishni istashadi. O‘smirlikda mantiqiy fikrlash va tushunish darajasi oshadi. O‘smirlar ko‘proq abstrakt fikrlash, muammolarni hal qilish va qarorlar qabul qilish qobiliyatini rivojlantiradilar. Ularning dunyoqarashi kengayadi, ular jamiyatda o‘z o‘rnini va mas’uliyatini anglashga harakat qilishadi. Bu davrda o‘smirlar o‘zlarini topishga harakat qiladilar, kimligini va INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 31 shaxsiyatini aniqlash muammosi yuzaga keladi, bu esa psixologik murakkabliklarga olib keladi. O‘smirlarda kasbiy qiziqishlarni shakllantirish o‘smirning shaxsiyatining muhim bir jihati bo‘lib, kelajakda uning kasbiy yo‘nalishini belgilashda asosiy rol o‘ynaydi. Kasbiy qiziqishlar o‘smirning o‘zini anglash, o‘z qobiliyatlarini va istaklarini tushunish jarayonida shakllanadi. Bu jarayonning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun turli ijtimoiy, psixologik, ta’limiy va shaxsiy omillar birgalikda ta’sir ko‘rsatadi. O‘smirlarda kasbiy qiziqishlarning shakllanishi murakkab va dinamik jarayon bo‘lib, turli omillar, jumladan, individual xususiyatlar, ijtimoiy o‘zaro ta’sirlar, ta’lim tajribasi va atrof-muhit sharoitlari ta’sir qiladi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA O‘smirlar uchun kasbiy qiziqishlar shakllanishi shaxsiyatning rivojlanishining tabiiy bosqichi sifatida qaraladi. Psixologlar, xususan, Jean Piage va Erik Erikson kabi olimlar, o‘smirlik davrida psixologik o‘zgarishlar va kasbiy qiziqishlarning shakllanishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishgan. Erikson esa o‘smirlik davrini “o‘zini anglash” va “identifikatsiya” davri deb ta’riflagan. U o‘smirning o‘zligini aniqlash, o‘zining jamiyatdagi o‘rnini tushunish jarayonini kasbiy qiziqishlarning shakllanishiga to‘g‘ri keladi deb hisoblagan. Kasbiy qiziqishlar o‘smirning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va uning kelajakdagi ijtimoiy roli va kasbiy yo‘nalishini belgilashga yordam beradi. Pedagogikada kasbiy yo‘nalish va qiziqishlar o‘smirlarning o‘z qobiliyatlarini aniqlash va rivojlantirishga asoslanadi. Kasbiy yo‘naltirish va qiziqishlarni shakllantirishda maktab va o‘qituvchilarning roli muhimdir. Kasbiy ta’lim va yo‘naltirish sohasidagi ilmiy tadqiqotlar maktabda o‘smirlarga kasblar va turli sohalar haqida ma’lumotlar berishning zarurligini ko‘rsatadi. Vigotsky ta’limotiga asoslangan holda, o‘smirning rivojlanishi uchun ijtimoiy aloqalar, o‘qituvchi va tengdoshlari bilan bo‘ladigan o‘zaro muloqot muhimdir. Vigotskiy ta’limoti bo‘yicha, o‘smirning kasbiy qiziqishlari rivojlanishida, ularning atrofidagi jamiyat, o‘qituvchilarning ko‘rsatmalari, va tengdoshlari bilan aloqalari katta ta’sirga ega. John Hollandning kasbiy tipologiya nazariyasi o‘smirlarda kasbiy qiziqishlarni shakllantirishga oid eng mashhur yondashuvlardan biridir. Holland kasbiy tanlovni insonlarning shaxsiy tipologiyasiga qarab amalga oshiradi. U odamlarni olti turdagi tipologiyaga ajratgan: - Realistik (R): Texnik va fizik sohalarga qiziqqan, amaliy ishlarda muvaffaqiyatli bo‘ladigan shaxslar. - Idrokchi (I): Ilmiy va analitik fikrlashga qiziqqan shaxslar. - San’atkor (A): Yaratilish va san’atga bo‘lgan qiziqish. - Ijtimoiy (S): Odamlar bilan ishlashni afzal ko‘rgan shaxslar. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 32 - Tadbirkor (E): Boshqaruv va liderlik qobiliyatiga ega bo‘lganlar. - Analoji (C): Tashkiliy va ma’muriy ishlarni yoqtirgan shaxslar. Hollandning nazariyasiga ko‘ra, o‘smirlarning kasbiy qiziqishlari ularning tabiiy qobiliyatlari, shaxsiy xususiyatlari va ijtimoiy muhitiga asoslanadi. O‘smirlar o‘z shaxsiy tipini aniqlash orqali kasb tanlashda eng muvaffaqiyatli natijalarni olishlari mumkin. Donald Superning kasbiy rivojlanish nazariyasi ham o‘smirlarda kasbiy qiziqishlarni shakllantirishda asosiy yondashuvlardan biridir. Super o‘zining “Kasbiy rivojlanishning evolyutsion nazariyasi”ni ishlab chiqqan, bu nazariyaga ko‘ra, kasbiy qiziqishlarning shakllanishi va rivojlanishi shaxsning butun hayoti davomida, xususan, o‘smirlik davrida turli bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Super kasbiy rivojlanishni 5 bosqichga ajratgan: - O‘zini anglash va qiziqishlarni aniqlash - Kasbiy qiziqishlar va maqsadlarni tanlash (o‘smirlik davri) - Kasbga tayyorlanish (yosh kattalar) - Kasbda barqarorlikni saqlash (kattalar) - Kasbda o‘zgarish va rivojlanish (keksalik davri). Superning nazariyasida o‘smirlik davri kasbiy qiziqishlar va yo‘nalishlarni tanlashda muhim rol o‘ynaydi. O‘smirlar bu davrda o‘zining kelajakdagi kasbiy faoliyatini shakllantirishda turli xil variantlarni ko‘rib chiqadilar, o‘z qobiliyatlarini va qiziqishlarini tahlil qiladilar. O‘smirlar o‘zining birinchi kasbiy qiziqishlarini asosan oila a’zolaridan, ya’ni ota-onalaridan oladi. Oila, o‘smirning psixologik rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ota-onalar o‘z farzandlariga kasbiy faoliyat haqida ma’lumotlar berishi, ularga qiziqarli sohalar haqida gapirib, o‘z ishiga bo‘lgan munosabatini o‘smirga ko‘rsatishi kerak. Agar ota-onalar o‘z kasbini sevib qilsa va o‘smirni ham shu kasbga qiziqtirsa, o‘smirda ham kasbiy qiziqish shakllanishi mumkin. Maktabda o‘qituvchilar o‘smirlarni turli kasblar bilan tanishtirib, kasbiy qiziqishlarni shakllantirishga yordam berishlari kerak. Maktabda kasbiy yo‘naltirish darslari, turli kasbga oid ma’lumotlar, amaliy ishlar, kurslar va seminarlar orqali o‘smirlarning kasbiy qiziqishlari rivojlanishi mumkin. O‘qituvchilar o‘zlarining kasbiy faoliyati va ishga bo‘lgan munosabatini o‘smirlarga taqdim etishlari, kasbiy hayotga qiziqishni oshirishi mumkin. O‘smirlar o‘z tengdoshlari bilan muloqotda bo‘lish orqali o‘z kasbiy qiziqishlarini shakllantiradilar. Tengdoshlari orasidagi ijtimoiy aloqalar, ularning maqsadlari, muvaffaqiyatlari va istaklari o‘smirning kasbiy yo‘nalishiga ta’sir qiladi. Agar o‘smirlar guruhlarida biror kasb yoki soha mashhur bo‘lsa, ular ham o‘sha soha bilan qiziqishi mumkin. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 33 O‘smirning shaxsiy qobiliyatlari, iste’dodlari, hissiyotlari va o‘zini anglash jarayoni kasbiy qiziqishlarning shakllanishiga ta’sir qiladi. O‘smirlar o‘z qobiliyatlari va qiziqishlari asosida o‘z kasbini tanlashga intilishadi. Masalan, musiqaga bo‘lgan qiziqish, san’atchilikka qobiliyat, ilm-fanga bo‘lgan sevgisi yoki sportga bo‘lgan qiziqish ularning kelajakdagi kasbiy yo‘nalishini belgilashda muhim rol o‘ynaydi. O‘smirlik davrikognitiv rivojlanishning intensiv bo‘lgan davri bo‘lib, o‘smirlar yangi bilimlarni o‘zlashtirish va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda faol qatnashadilar. Bu jarayonda o‘smirlar o‘z qobiliyatlari va qiziqishlarini aniqlashga harakat qiladilar. Shuningdek, o‘smirlarning emotsional va ruhiy holatlari kasbiy qiziqishlarning shakllanishiga ta’sir qiladi. Howard Gardnerning ko‘p intellekt nazariyasiga ko‘ra, o‘smirlar turli intellektual sohalarda o‘zlarini sinab ko‘rishadi. Ularning musiqiy, matematik, linguistik, tabiiy fanlar yoki boshqa qiziqishlariga asoslangan kasbiy yo‘nalishlar shakllanadi. O‘smirning shaxsiy qiziqishlari, qobiliyatlari va ehtiyojlari kasbiy yo‘nalishni tanlashda muhim rol o‘ynaydi. NATIJALAR VA MUHOKAMALAR O‘smirlarda kasbiy qiziqishlarning shakllanishi tadqiqotlarda bir qator muhim jihatlar bilan o‘rganiladi. Sotsiologik tadqiqotlarda o‘smirlarda kasbiy qiziqishlarning shakllanishi ijtimoiy va madaniy omillar bilan chambarchas bog‘langanligi ta’kidlanadi. Jamiyatning iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy holati o‘smirning kasbiy yo‘nalishini tanlashda muhim rol o‘ynaydi. Sotsiologlar, masalan, Pierre Bourdieu va Talcott Parsons o‘smirlarning kasbiy tanlovi ijtimoiy qatlamlar, sinf va ijtimoiy tarmoqlar bilan bog‘liq ekanligini aniqlashgan. Bundan tashqari, Talcott Parsonsning ijtimoiy tizim nazariyasiga ko‘ra, o‘smirning kasbiy yo‘nalishi jamiyatning ehtiyojlariga mos ravishda shakllanadi. Berscheld va Kagan (1982) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlar o‘smirlarning kasbiy qiziqishlari va ularning o‘qituvchilar bilan aloqalari o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rgangan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘smirlar o‘qituvchilardan olingan maslahatlar va qo‘llabquvvatlash orqali o‘z kasbiy yo‘nalishlarini aniqlashda yordam topadilar. Bu tadqiqotda shuningdek, o‘qituvchilar kasbiy yo‘nalishlarni tanlashda o‘smirlarga ta’sir ko‘rsatadigan muhim omil ekanligi ko‘rsatilgan. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 34 (1-jadval) Tadqiqotchi Tadqiqotning asosiy mazmuni Natijalar Manba Erik Erikson O‘smirlik davrining shaxsiyat va identifikatsiya shakllanishi O‘smirlar o‘z identifikatsiyasini shakllantirishda kasbiy yo‘nalishlarni aniqlashadi; otaonalar va jamiyat ta’siri katta. Erikson, E. H. (1968). “Identity: Youth and Crisis”. Donald Super Kasbiy rivojlanishning evolyutsion nazariyasi Kasbiy qiziqishlarning shakllanishi o‘smirlik davrida boshlangan va umr bo‘yi davom etadi; o‘smirlar o‘z qobiliyatlari va qiziqishlariga asoslanib kasb tanlashadi. Super, D. E. (1957). “The Psychology of Careers”. John Holland Kasbiy tipologiya nazariyasi O‘smirlar kasbiy yo‘nalishni tanlashda o‘z shaxsiy tipologiyalariga asoslanadi. Holland, J. L. (1997)“Makin g Vocational Choices”. William T. G. Burns O‘smirlarning kasbiy qiziqishlari va psixologik omillar O‘smirlarning kasbiy yo‘nalishlari ularning shaxsiy identifikatsiyasi, ijtimoiy ta’sirlar (ota-onalar, o‘qituvchilar) va o‘z qobiliyatlari asosida shakllanadi. Burns, W. T. G. (2000). “The Role of Psychological Factors in Career Development” . Psixologik tadqiqotlar (Yevropa) O‘smirlarning kasbiy qiziqishlarini shakllantirishd a ijtimoiy psixologik omillar O‘smirlarning 60% kasbiy yo‘nalishlarini oilaviy va ijtimoiy ta’sirlar asosida tanlashgan. European Journal of Psychological Studies, 2012. Amerika Psixologlar Assotsiatsiy asi O‘smirlarning kasbiy yo‘nalishlari va o‘z-o‘zini anglash O‘smirlar o‘zlarining kasbiy yo‘nalishlarini aniqlagandan so‘ng, o‘ziga bo‘lgan ishonch va o‘z-o‘zini hurmat qilish darajasi oshgan. American Psychological Association, 2010. William T. G. Burns va boshqa tadqiqotchilar o‘smirlarning kasbiy yo‘nalishlar va qiziqishlarini shakllantirishdagi psixologik omillarni o‘rgangan. Ular kasbiy tanlovning o‘z-o‘zini anglash va o‘zlikni rivojlantirishga bog‘liqligini ta’kidlaganlar. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘smirlarning kasbiy yo‘nalishlari o‘z qobiliyatlarini, manfaatlarini va jamiyatning ehtiyojlarini qanday anglashlariga bog‘liqdir. Boshqa INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 35 tadqiqotlarda esa o‘smirlarning o‘qish jarayonida, o‘zlarini kasbga yo‘naltirishda, qo‘llab-quvvatlash va maslahat olish muhim rol o‘ynaydi. Yevropada o‘tkazilgan psixologik tadqiqotda o‘smirlarning kasbiy qiziqishlarining shakllanishi bilan bog‘liq bo‘lgan statistik natijalar quyidagicha: 60% o‘smirlar o‘z kasbiy yo‘nalishlari bilan bog‘liq qarorlarni oiladan olingan tavsiyalar va ota-onalarning ta’siri asosida qabul qilgan. 40% o‘smirlar o‘qituvchilari va jamiyatdagi muvaffaqiyatli shaxslar bilan muloqot qilish orqali kasbiy qiziqishlarini shakllantirgan. Bu tadqiqotlar o‘smirlarning kasbiy qiziqishlarini shakllantirishda oilaviy va ijtimoiy omillarni alohida ta’kidlaydi. Bundan tashqari, o‘smirlarning kasbiy yo‘nalishlari, odatda, ularning atrofmuhiti va shaxsiy tajribalariga asoslanadi. Boshqa bir qator tadqiqotlar o‘smirlarning kasbiy qiziqishlarini shakllantirishning ularning kelajakdagi hayoti va ish bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan. Masalan, 2010-yilda Amerika Psixologlar Assotsiatsiyasi tomonidan olib borilgan tadqiqotda, o‘smirlar o‘zlarining kasbiy yo‘nalishlarini aniqlagandan so‘ng, ularda o‘z-o‘zini hurmat qilish, o‘ziga bo‘lgan ishonch va ijtimoiy moslashuv darajasi ancha oshganligi kuzatilgan. Jamiyatdagi iqtisodiy va madaniy o‘zgarishlar ham o‘smirlarning kasbiy qiziqishlariga ta’sir qiladi. Jamiyatda mavjud bo‘lgan kasblar va sohalar, iqtisodiy sharoitlar, yangi texnologiyalar va ularning jamiyatdagi ahamiyati o‘smirlarning kasbiy tanlovlariga ta’sir qiladi. Masalan, texnologiya va raqamli sohalarning rivojlanishi o‘smirlarni IT sohalariga yoki dizayn va yaratish sohalariga qiziqtirishi mumkin. O‘smirlarning kasbiy qiziqishlari shaxsiy tajribalariga ham bog‘liq. O‘smirlar turli ijtimoiy faoliyatlarda ishtirok etib, o‘zlarini turli kasblarda sinab ko‘rishlari mumkin. Masalan, amaliyot, stajirovkalar, yoki ko‘ngilli ishlar orqali o‘smirlar turli sohalarni o‘rganib, o‘zlariga qaysi kasbni tanlashlari kerakligini aniqlashadi. Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar, internet va boshqa media vositalari o‘smirlarning kasbiy qiziqishlarini shakllantirishda katta rol o‘ynaydi. Televizor, internetda mavjud bo‘lgan ma’lumotlar va kasbiy yo‘nalishlar haqidagi videolar, bloglar, maqolalar o‘smirlarning kasbiy qiziqishlarini rivojlantirishga yordam beradi. Mass-media orqali o‘smirlar turli kasb vakillari bilan tanishib, ularning ishiga bo‘lgan qiziqishni oshirishi mumkin. O‘smirlarning kasbiy qiziqishlarini shakllantirishda gender farqlari muhim omillardan biridir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘smirlarning kasbiy qiziqishlari va tanlovlari ko‘pincha ularning jinsiga qarab farq qiladi. Bu farqlar jamiyatdagi gender stereotiplari, ijtimoiy kutuvlar, oilaviy ta’sirlar va shaxsiy tajribalar bilan bog‘liq Jamiyatda mavjud bo‘lgan gender rollari o‘smirlarning o‘zlariga bo‘lgan qiziqishlarini va kasb tanlashdagi qarorlarini shakllantiradi. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 36 XULOSA O‘smirlarda kasbiy qiziqishlarni shakllantirishning bir qator psixologik, pedagogik, sotsiologik va shaxsiy omillarni hisobga olishni taqozo etadi. O‘smirlarning kasbiy yo‘nalishlari, shuningdek, ijtimoiy stereotiplar, gender farqlari va o‘qituvchilarning ta’siriga qarab ham shakllanadi. Kasbiy yo‘naltirish va amaliy tajriba o‘smirlarning kelajakdagi kasbini tanlashda muhim rol o‘ynaydi. Zero, bu omillarni hisobga olish, o‘smirlarga kasbiy yo‘nalishda to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish va ularni kasbiy jihatdan rivojlantirishda muhimdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. E.G‘oziyev Umumiy psixologiya darslik Toshkent-2010 2. E.G‘oziyev Ontogenez psixologiyasi darslik Toshkent-2020 3. F.R. Abduraxmonov, Z.E. Abduraxmonova. Kasb psixologiyasi: / -Т.: “Barkamol fayz media” nashriyoti, 2018, 352 bet. 4. G.Rashidova, N.Soyimnazarov Muloqot psixologiyasi. o‘quv uslubiy qo‘llanma Toshkent: Bayoz nashriyoti, 2023. 5. Kаdyrо, K. B., аnd N. M. Mullаbаеvа. "Sаfе sсhооl еnvirоnmеnt аs а fасtоr оf сhildrеn’s реrsоnаl dеvеlорmеnt." Jоurnаl оf Рsyсhоlоgy & Sосiоlоgy (2023) 6. Kаdyrоv, K. B., аnd N. M. Mullаbаеvа. "БЕЗОПАСНАЯ СРЕДА В ШКОЛЕ КАК ФАКТОР ЛИЧНОСТНОГО РАЗВИТИЯ ДЕТЕЙ." Thе Jоurnаl оf Рsyсhоlоgy & Sосiоlоgy 87.4 (2023): 25-30 7. Rashidova, Gulnoza, and Navro‘zbek Soyimnazarov. "FORMATION AND DEVELOPMENT OF SCIENTIFIC AND LIFE CONCEPTS IN THE PSYCHE OF A CHILD." Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры 3.5 Part 2 (2023): 35-38.