ANTROPOSENTRIK FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING NAZARIY ASOSLARI

PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) NAQSHBANDIYA TARIQATINING JAMIYATDAGI O’RNI THE ROLE OF THE NAQSHBANDI ORDER IN SOCIETY МЕСТО НАКШБАНДИИ В ОБЩЕСТВЕ Mirzazizov Xayrulloh Zafarjonovich Andijon davlat pedagogika instituti, Ijtimoiy va amaliy fanlar fakulteti Tarix yo‘nalishi 201-guruh talabasi Ilmiy rahbar: Maxkamov Maxmmadjon Dadajonovich Andijon davlat pedagogika instituti Tarix kafedrasi Katta o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17964811 Annotatsiya: Ushbu maqola Naqshbandiya tariqatining jamiyat hayotidagi o‘rni, uning ijtimoiy, ma’naviy va madaniy ta’siri bilan bog‘liq masalalarni o‘rganadi. Maqolada Bahouddin Naqshbandiy asos solgan tariqatning tarixiy rivojlanishi, uning falsafiy va tasavvufiy asoslari tahlil qilinadi. Shuningdek, Naqshbandiya ta’limotining shaxs tarbiyasi, jamiyatda ahloqiy qadriyatlarni mustahkamlash, ijtimoiy barqarorlikni saqlash va madaniy merosni avlodlarga yetkazishdagi ahamiyati ko‘rsatib o‘tiladi. Tadqiqot davomida tariqatning nafaqat diniy yo‘nalish sifatida, balki jamiyat hayotidagi ma’naviy-madaniy institut sifatidagi roli ham yoritiladi. Kalit so’zlar: Naqshbandiya, tariqat, Bahouddin naqshbandiy, tasavvuf, ma’naviyat, jamiyat, ijtimoiy barqarorlik, shaxs tarbiyasi, madaniy meros, diniy ta’limot. Abstract: This article examines the role of the Naqshbandi order in society and its social, spiritual, and cultural influence. The article analyzes the historical development of the tariqa founded by Bahauddin Naqshbandi, its philosophical and Sufi foundations. The importance of the Naqshbandi PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) teachings in the upbringing of the individual, the strengthening of moral values in society, the preservation of social stability, and the transmission of cultural heritage to generations is also indicated. In the course of the research, the role of the tariqa is highlighted not only as a religious direction, but also as a spiritual and cultural institution in the life of society. Keywords: Naqshbandiya, tariqa, Bahauddin Naqshbandi, Sufism, spirituality, society, social stability, personal education, cultural heritage, religious teachings. Аннотация: В данной статье рассматриваются вопросы, связанные с ролью ордена Накшбандия в жизни общества и его социальным, духовным и культурным влиянием. В статье анализируется историческое развитие тариката, основанного Бахауддином Накшбанди, его философские и суфийские основы. Нақшбандийа таълимотининг шахс тарбияси, жамиятда ахлоқий қадриятларни мустаҳкамлаш, ижтимоий барқарорликни сақлаш ва маданий меросни авлодларга етказишдаги аҳамияти ҳам кўрсатилган. В ходе исследования освещается роль тариката не только как религиозного направления, но и как духовнокультурного института в жизни общества. Ключевые слова: Накшбандия, тарикат, Бахауддин Накшбандия, суфизм, духовность, общество, социальная стабильность, личностное воспитание, культурное наследие, религиозное учение. Kirish PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Naqshbandiya tariqati XIV asrda Markaziy Osiyoda Bahouddin Naqshbandiy tomonidan asos solingan. Tariqatning o‘ziga xosligi shundaki, u tasavvufiy amaliyotlarni shariat doirasida, shaxsiy va ijtimoiy hayotning uyg‘unligida amalga oshirishga urg‘u beradi. Naqshbandiya faoliyati Farg‘ona vodiysi, Buxoro va Samarqand kabi markazlarda tez yoyilgan va keyinchalik turkiy xalqlarning keng qamrovli diniy-ma’naviy harakati sifatida shakllangan. Naqshbandiya taʼlimotining asosida "koʻngil xudoda boʻlsin-u, qoʻl ish bilan band boʻlsin" ("dil ba yoru, dast ba kor") shiori yotadi. Naqshbandiyada pir-u muridlik qoidalari hiyla osonlashtirilgan, sirtdan turib eʼtiqod qoʻyish, imon mustahkamligi, Haqtaologa sidqidildan itoat etish, ixlos va maʼnaviy kamolot asosiy oʻrin egallaydi. Rasm-rusumlar, odatlarni koʻr-koʻrona ado etish, riyo, soxta dindorlik qoralanadi. Axloqiy poklik, qanoatli, sabrli boʻlish, ixtiyoriy faqirlik bilan Allohga intilish yuksak fazilat hisoblanadi. Naqshbandiyada odamning qadri mansabi, boyligi bilan emas, maʼnaviy komilligi bilan oʻlchanadi. Naqshbandiyada hunar, kasb egallab, oʻz mehnati bilan halol luqma yeb yashash talab qilinadi, tilanchilik, darbadarlik bilan kun kechirish sufiy uchun isnod sanaladi. Qul, xizmatkor saqlash, oʻzganing mehnatidan foydalanish ham man etiladi 1 .Naqshbandiya tariqatining shiori dunyochilik, tekinxo‘rlik va manmanlikka qarshi qaratilgan. Bu tariqatda shayxmanlik, shovqin-suron bilan zikr va samo’ orqali boshqalarning e’tiborini o‘ziga qaratish kabi xatti-harakatlar taqiqlanadi. Asosiy maqsad — qalbni dunyoning havosidan, nafsning xohish-istaklaridan tozalash, ruhiy poklik va charog‘onlikka erishishdir. Shu yo‘l bilan qalbda Alloh nomlarini doimiy ravishda yod etish amaliyotlari shakllantirilgan. 1 https://uz.wikipedia.org/wiki/Naqshbandiya PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Naqshbandiya tariqati o‘n bitta so‘z yoki qoida yoxud irfoniy shior asosida qurilgan. Ushbu qoidalar tariqat peshvolari tomonidan keng ko‘lamda o‘rganilib, har biri haqida mufassal ma’lumotlar berib o‘tilgan. Ulardan sakkizta qoida Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniyga mansub va uchta qolgani Bahovuddin Naqshband tomonidan belgilangan 2 . Naqshbandiyada zikr xufiya (yashirin zikr) aynan shu maqsadga xizmat qiladi. "Tashqaridan xalq bilan, ichkaridan Haq bilan bo‘lish" tamoyili asosida har bir nafasni Xudo yodi bilan chiqarish, qadamlarni ezgu ishlar sari qo‘yish, yurtni kezib avliyolar qabrlarini ziyorat qilish, g‘ofillarni hushyor qilish orqali qalb ogohligini rivojlantirish muhim o‘rin tutadi. Shu tarzda Naqshbandiya tariqati shaxsni nafaqat ma’naviy jihatdan poklaydi, balki uni ijtimoiy jihatdan ham foydali, mas’uliyatli va hushyor inson sifatida shakllantiradi. Naqshbandiya tariqati shaxsning ichki dunyosi va ruhiy kamolotini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratadi. Bu tariqatning maqsadi shunchaki diniy bilim berish emas, balki insonning qalbini poklash, ruhini yuksaltirish va uning hayotdagi mas’uliyatini chuqur anglashini ta’minlashdir. Naqshbandiya falsafasi shaxsni ikki jihatdan tarbiyalaydi: ichki ruhiy kamolot va ijtimoiy mas’uliyat.Naqshbandiya tariqatining jamiyat hayotidagi roli nafaqat shaxsiy ma’naviyat va ruhiy kamolot bilan cheklanib qolmay, balki ijtimoiy barqarorlik, madaniy rivojlanish va jamiyat birligini ta’minlashda ham muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Bu tariqat shaxsni tarbiyalash orqali jamiyatning axloqiy va ma’naviy poydevorini mustahkamlashga xizmat qilgan.Naqshbandiya tariqatining ijtimoiy hayotdagi roli avvalo jamiyatda tartib va nizolarni kamaytirish bilan bog‘liq. Tariqat doirasida insonlar 2 https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/maqolalar/abdulhakim-jo-zjoniy-abdulxoliq-g-ijduvoniy-vanaqshbandiya-tariqati PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) o‘zaro hurmat, adolat va halollikni qadrlashga o‘rgatilgan. Shu tarzda, shaxslar kundalik hayotda o‘z harakatlarini ijtimoiy me’yorlar asosida boshqarib, jamiyatdagi nizolarni yumshatishga xizmat qilgan. Tariqat markazlarida murshidlar va huzurlar odamlarga mas’uliyatni, sabrni, bir-birini tushunishni va tinchlikni qadrlashni o‘rgatgan, bu esa mahalliy jamiyatning barqarorligini mustahkamlashga yordam bergan.Naqshbandiya tariqatida shaxsiy tarbiya jamiyatning axloqiy me’yorlarini mustahkamlash bilan chambarchas bog‘liq. Shaxslar halollik, mas’uliyat, sabr, sadoqat va adolat kabi fazilatlarni amalda qo‘llashga o‘rgatilgan. Bu qadriyatlar jamiyatda ishonchni oshiradi, odamlar o‘rtasida hurmat va hamkorlikni rivojlantiradi hamda ijtimoiy nizolarni kamaytiradi. Shu tarzda, tariqat shaxsni tarbiyalayotganda, uning jamiyatga foydali a’zo bo‘lishini ham ta’minlagan.Shaxsning ma’naviy va axloqiy barkamolligi nafaqat uning o‘zini, balki jamiyatni ham barqaror qiladi. Naqshbandiya amaliyotlari orqali tarbiyalangan shaxslar jamiyatda tinchlik, hurmat, adolat va mas’uliyatni targ‘ib qiladi. Bu esa ijtimoiy nizolarni kamaytiradi, odamlar o‘rtasida ishonchni mustahkamlaydi va umuman jamiyat hayotini muvozanatli qiladi. Naqshbandiya markazlari va huzurlari nafaqat diniy ta’limotni, balki ilmiy va madaniy bilimlarni ham tarqatish markazlari bo‘lgan. Tariqat rahbarlari tarixiy kitoblar, tasavvufiy risolalar va she’riyatni targ‘ib qilish orqali jamiyatda madaniy merosni rivojlantirgan. Shu orqali avlodlar nafaqat diniy bilimga ega bo‘lib qolgan, balki o‘z madaniy va tarixiy ildizlarini anglashga ham imkon topgan. Bu esa jamiyatning ma’naviy va madaniy rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Xulosa Shunday qilib, Naqshbandiya tariqati shaxsning ruhiy kamolotini rivojlantirish bilan birga, jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni saqlash, madaniy va PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) ilmiy merosni targ‘ib qilish hamda axloqiy qadriyatlarni mustahkamlashga xizmat qilgan. Tariqat markazlari va huzurlari orqali insonlar sabr, halollik va mas’uliyat kabi fazilatlarni o‘rganib, hayotlarida amalda qo‘llashga o‘rgatilgan. Shu yo‘l bilan Naqshbandiya turli ijtimoiy va etnik guruhlarni bir maqsad atrofida birlashtirib, jamiyatdagi birlik va tinchlikni mustahkamlashga yordam bergan. Shu bilan birga, u ilmiy va madaniy merosni rivojlantirib, tarixiy, diniy va tasavvufiy bilimlarni avlodlarga yetkazishda ham muhim rol o‘ynagan. Shu sababli Naqshbandiya nafaqat ma’naviy tarbiya, balki ijtimoiy va madaniy hayotning shakllanishida, axloqiy qadriyatlarni mustahkamlashda va jamiyatni barqaror rivojlantirishda ham beqiyos ahamiyatga ega. Foydalangan adabiyotlar: 1. Abul Muhsin Muhammad Boqir ibn Muhammad Ali. Bahouddin Balogardon. T.: “Yozuvchi” 1993 2. Musulmon Namoz. Bahouddin Naqshband. T.: “Sharq” 2018 3. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Tasavvuf haqida tasavvur. Toshkent. Hilol, 2019. 4. Sadriddin Salim Buxoriy. Bahouddin Naqshband yoki yetti pir. Buxoro. 2003. 5. Xojagon-Naqshbandiya tariqati va yetti pir monografiyasi (turk tilida nashrlar). naqshbandnur.uz 6. https://uz.wikipedia.org/wiki/Naqshbandiya 7. https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/maqolalar/abdulhakim-jo-zjoniyabdulxoliq-g-ijduvoniy-va-naqshbandiya-tariqati