SEZGINING NERV FIZIOLOGIK ASOSLARI

227 SEZGINING NERV FIZIOLOGIK ASOSLARI Asamatdinova Altingul Chirchiq davlat pedagogika uunversiteti Xorijiy til va adabiyoti 1-kurs talabasi https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17968070 Annotatsiya: Sezgilar haqida umumiy tushuncha va uning nerv-fiziologik asoslariga bag‘ishlangan ushbu mavzu sezgi jarayonining biologik va psixologik mexanizmlarini yoritadi. Unda retseptorlar tomonidan qabul qilingan tashqi va ichki ta’sirlarning nerv impulsiga aylanishi hamda bu impulslarning markaziy asab tizimiga yetkazilish bosqichlari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Shuningdek, analizator tizimining tuzilishi, uning bo‘g‘inlari hamda sezgi hosil bo‘lishidagi miya po‘stlog‘ining roli yoritiladi. Mavzu sezgining to‘g‘ri shakllanishi, uning fiziologik omillarga bog‘liqligi va insonning idrok jarayonlaridagi o‘rnini ochib beradi. Kalit so‘z: analizator, sezgi, holat, jarayon, bog‘lanish, tizim, p‘stliq, idrok, tushuncha. Abstract: This topic, dedicated to the general concept of sensations and its neurophysiological foundations, sheds light on the biological and psychological mechanisms of the sensory process. It analyzes the stages of the transformation of external and internal influences received by receptors into nerve impulses and the transmission of these impulses to the central nervous system on a scientific basis. It also sheds light on the structure of the analyzer system, its components, and the role of the cerebral cortex in the formation of sensations. The topic reveals the correct formation of sensations, their dependence on physiological factors, and their place in human cognitive processes. Keywords: analyzer, sensation, state, process, connection, system, perception, perception, concept. KIRISH. Sezgi jarayonining psixologik mohiyati va uning nerv-fiziologik mexanizmlarini tahlil qilish, shuningdek, talabalarda sezgi xususiyatlarining rivojlanganlik darajasini o‘rganishdan iborat. Ushbu maqsad asosida sezgi tizimlarining faoliyat mexanizmlari, reseptorlarning roli, nerv impulslarining shakllanishi va ularning miya po‘stlog‘ida qayta ishlanish jarayonlari ilmiy manbalar asosida tahlil qilindi. Sezgi jarayonining nazariy asoslari ko‘plab klassik va zamonaviy olimlar tomonidan batafsil o‘rganilgan. I.M. Sechenov va I.P. Pavlov sezgilarni analizator tizimlari orqali amalga oshuvchi fiziologik jarayon sifatida ta’riflab, har bir analizator reseptor, nerv yo‘llari va markaziy qismdan iboratligini ta’kidlagan. A.R. Luriya esa sezgi jarayonlarining miyada qayta ishlanishi ko‘p bosqichli tahlil tizimi orqali amalga oshishini ko‘rsatgan. O‘zbek olimlari - M. Jabborov (2020) va A. Nurmatov (2022) fikrlariga ko‘ra, sezgilarning to‘g‘ri shakllanishi insonning atrof-muhitga moslashuvi, idrok va tafakkur jarayonlarining samaradorligini belgilaydi. Tadqiqotchilar sezgi tizimining har bir komponenti o‘zaro uzviy bog‘langan murakkab neyrofiziologik tizim ekanligini qayd etadilar. Sezgilar - bu tashqi va ichki muhitdan keladigan ta’sirlarni qabul qilish, ularni nerv impulslariga aylantirish va miya tomonidan qayta ishlash jarayonidir. Inson organizmida sezgi jarayoni maxsus reseptorlar, nerv yo‘llari va miya markazlarining uzviy hamkorligi orqali amalga oshadi. Sezgi orqali biz atrof-muhitdagi predmetlar, hodisalar, ularning xususiyatlari, shuningdek, o‘z organizmimizdagi holatlarni idrok eta olamiz. Sezgi jarayonining fiziologik asosida bir necha ketma-ket bosqichlar mavjud. Birinchi bosqich - reseptorlar faoliyatidir. 228 Reseptorlar tashqi yoki ichki ta’sirni (yorug‘lik, tovush, bosim, harorat, kimyoviy modda va boshqalar) qabul qilib, uni bioelektrik impulsga - nerv qo‘zg‘alishiga aylantiradi. Har bir sezgi turi o‘ziga xos reseptorlar orqali shakllanadi: masalan, ko‘rish - retinadagi fotoretseptorlar, eshitish - ichki quloqdagi mexanoretseptorlar, hid bilish - burundagi xemosensor retseptorlar yordamida yuzaga keladi. Ikkinchi bosqich - afferent (sezgini uzatuvchi) nerv yo‘llari faoliyati bo‘lib, ular reseptorlarda hosil bo‘lgan impulslarni markaziy nerv tizimi yo‘nalishiga yetkazadi. Bu jarayonda impulslar orqa miya, miya ustuni va talamus orqali o‘tib, ma’lum darajada qayta ishlanadi. Talamus aksariyat sezgi axborotlari uchun “o‘tkazuvchi stansiya” vazifasini bajaradi. Uchinchi bosqich - bosh miya po‘stlog‘ida sezgi markazlarining faoliyatidir. Miya po‘stlog‘ining tegishli sohalarida impulslar yanada murakkab qayta ishlanadi, tahlil qilinadi va natijada aniq sezgi hosil bo‘ladi. Masalan, ko‘rish sezgisi ensa sohasida, eshitish chakka sohasida, teri-sezgi (taktil), og‘riq va harorat sezgilari esa tepa sohasida yakuniy qayta ishlanadi. Sezgi jarayonida analizatorlarning roli juda muhimdir. Har bir analizator reseptor qismi, o‘tkazuvchi yo‘llar va markaziy qismdan tashkil topadi. Ular tashqi ta’sirning sifatini, kuchini va davomiyligini aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, sezgi tizimlarining o‘zaro integratsiyasi natijasida inson murakkab idrok jarayonlarini amalga oshirish imkoniga ega bo‘ladi. Bu organizmning atrof-muhit bilan o‘zaro aloqasini ta’minlaydigan eng muhim fiziologik jarayonlar bo‘lib, ular nerv tizimining muvofiqlashgan faoliyati asosida yuzaga keladi. Sezgi jarayonining to‘g‘ri ishlashi insonning kundalik hayoti, faoliyati va atrofdagilarni tushunishi uchun zarurdir. Tadqiqot usullari sifatida kuzatish, so‘rovnoma va psixofiziologik testlar qo‘llanildi. Kuzatish usuli yordamida talabalarning turli sezgi holatlariga reaksiyalari va atrof-muhit bilan o‘zaro munosabati qayd etildi. So‘rovnoma orqali ularning o‘z sezgi xususiyatlarini baholashi, sezgi keskinligi va idrok aniqligi haqidagi subyektiv fikrlari yig‘ildi. Psixofiziologik testlar esa ko‘rish, eshitish va teri-sezgi sezgirligining ob’ektiv ko‘rsatkichlarini aniqlash uchun qo‘llanildi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, sezgi tizimlari rivojlangan talabalarda idrok jarayonlari tez va ishonchli amalga oshadi, diqqatning barqarorligi yuqori bo‘ladi, o‘quv jarayonida informatsiyani qabul qilish samaradorligi ortadi. Amaliy tajribalar ko‘rish sezgirligi yuqori bo‘lgan ishtirokchilarda vizual materiallarni o‘zlashtirish tezligi yuqori ekanini, eshitish sezgirligi kuchli bo‘lganlarda esa og‘zaki ma’lumotlarni qabul qilish darajasi yaxshiroq ekanini ko‘rsatdi. Tahlil va muhokama jarayonida sezgi tizimlarining neyrofiziologik asoslari to‘g‘risidagi ilmiy qarashlar amaliy natijalar bilan taqqoslandi. Luriya (1969) ta’kidlaganidek, har qanday sezgi jarayoni miya po‘stlog‘ida tahlil-sintez mexanizmlari orqali qayta ishlanadi, bu esa insonning idrok jarayoni sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekistonlik olimlarning fikrlari ham ushbu natijalarni tasdiqlaydi. Masalan, Nurmatov (2022) sezgi tizimi rivojlangan shaxslar o‘quv jarayonida yuqori faollik va tezkor axborot qabul qilish qobiliyatiga ega ekanini qayd etadi. Amaliy tadqiqot natijalari nazariy qarashlarni qo‘llab-quvvatlab, sezgi tizimlarining rivojlanganlik darajasi talabalarning o‘quv motivatsiyasi va idrok tezligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi. Sezgilar faoliyatini chuqurroq o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, analizator tizimlarining har bir bo‘g‘ini tadqiqotda alohida ahamiyatga ega. Reseptorlar tomonidan qabul qilingan impulslardan tortib, ularning bosh miya po‘stlog‘ida yakuniy tahlil qilinishigacha bo‘lgan jarayon bir-birini to‘ldiruvchi murakkab mexanizmlardan iborat. Tadqiqot jarayonida kuzatilgan holatlardan biri shundan iborat bo‘ldiki, sezgi tizimlarida yuzaga kelgan eng kichik funksional izdan chiqish ham idrok aniqligi, diqqat samaradorligi va o‘rganish jarayonlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bu holat Pavlov tomonidan taklif qilingan analizatorlarning yaxlit ishlashi haqidagi qarashlarni amaliy 229 tasdiqlaydi. Tadqiqot doirasida o‘tkazilgan suhbat va so‘rovnomalar talabalarning sezgi turi bo‘yicha o‘zini baholashi bilan ularning real test natijalari orasida ma’lum farqlar mavjudligini ko‘rsatdi. Masalan, ayrim ishtirokchilar o‘zlarini ko‘rish orqali qabul qilinadigan axborotga ko‘proq moyil deb hisoblasalar-da, test natijalari ularning eshitish sezgirligi ancha faol ekanini ko‘rsatdi. Bu holat psixologik sezgi o‘zini baholash bilan fiziologik ko‘rsatkichlar o‘rtasida har doim ham to‘liq moslik bo‘lavermasligini bildiradi. Bunday farqlar G. Gibsonning idrok va sezgi o‘rtasidagi tafovutlar haqidagi nazariy qarashlari bilan hamohang bo‘lib, sezgi fiziologik jarayon, idrok esa ongli tahlil jarayoni ekanini yana bir bor tasdiqlaydi. Amaliy natijalarning chuqur tahlili shuni ko‘rsatdiki, sezgi tizimlarining kuchliligi talabalarning o‘quv jarayonidagi ixtisoslashuvi bilan ham bog‘liq. Texnik yo‘nalishlarda tahsil oluvchi talabalarda vizual sezgi va fazoviy tasavvur rivojlangan bo‘lsa, gumanitar yo‘nalishdagilarda eshitish sezgirligi va nutqni qabul qilish faolroq ekanligi aniqlandi. Bu fikr o‘zbek psixolog olimlari - Jalilov (2020) va O‘rozboyeva (2021) tomonidan ilgari surilgan “sezgi faoliyatining kasbiy faoliyatga moslashuvchanligi” nazariyasini qo‘llabquvvatlaydi. Sezgi jarayonini o‘rganishda muhim bo‘lgan jihatlardan yana biri - nerv tizimining individual o‘zgaruvchanlik xususiyatidir. Tadqiqot davomida ma’lum bo‘ldiki, kuchli nerv tizimiga ega ishtirokchilarda sezgi belgilari aniq, barqaror va tez tiklanadigan bo‘ladi. Aksincha, labilligi yuqori bo‘lgan shaxslarda sezgilarning tebranishi, charchashga moyillik va barqarorlikning pastligi kuzatildi. Bu xulosa Pavlovning nerv jarayonlari kuchi, muvozanati va harakatchanligi haqidagi fiziologik ta’limotiga to‘la mos keladi. Sezgi jarayonining fiziologik mexanizmlari nafaqat tashqi axborotni qabul qilish jarayonining boshlang‘ich bosqichi, balki butun psixik faoliyatning poydevoridir. Talabalarda sezgi tizimlarining rivojlanganlik darajasi o‘quv motivatsiyasi, idrok samaradorligi, axborotni qabul qilish tezligi va bilimlarni uzoq muddat saqlab qolish qobiliyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa sezgi jarayonlarini psixologik va fiziologik jihatdan chuqur o‘rganish nafaqat ilmiy, balki amaliy ahamiyatga ham ega ekanligini ko‘rsatadi. XULOSA O‘tkazilgan nazariy va amaliy tahlillar asosida sezgilar shaxsning atrof-muhit bilan o‘zaro munosabatini ta’minlaydigan asosiy psixofiziologik jarayonlardan biri ekanligi aniqlandi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, sezgi tizimlarining rivojlanganlik darajasi idrokning aniqligi, o‘quv faoliyatining samaradorligi, informatsiyani tez va to‘g‘ri qabul qilish qobiliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Sezgi jarayonlarining fiziologik asoslari - reseptorlar faoliyati, nerv impulslarining o‘tkazilishi va miya po‘stlog‘ida qayta ishlanish jarayonlari - shaxsning ichki va tashqi ta’sirlarga bo‘lgan sezgirligini belgilovchi bosh omil sifatida namoyon bo‘ldi. Amaliy tadqiqot davomida kuzatilgan natijalar sezgi tizimlarining funksional holati o‘quvchilar va talabalarning psixologik tayyorgarligi, kasbiy yo‘nalishi va individual nerv tizimi xususiyatlari bilan chambarchas bog‘liq ekanini ko‘rsatdi. Ayniqsa, vizual yoki eshitish sezgirligining rivojlanganligi o‘quv jarayonida axborotni qay darajada muvaffaqiyatli o‘zlashtirilishini belgilab berdi. Bu holat sezgi jarayonlariga yo‘naltirilgan psixopedagogik yondashuvlarni yanada takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundan iboratki, unda sezgi tizimlarining faolligi bilan o‘quv jarayonining samaradorligi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik amaliy ko‘rsatkichlar asosida tasdiqlandi. Bundan tashqari, sezgi jarayonining nerv fiziologik mexanizmlari haqidagi klassik nazariyalar 230 zamonaviy kuzatuvlar bilan taqqoslanib, ularning o‘quv faoliyatini optimallashtirishdagi ahamiyati aniqlab berildi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Jabborov, M. (2020). Psixofiziologiya asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti. 2. Luria, A. R. (1969). The brain and psychological processes. New York, NY: Harper & Row. 3. Nurmatov, A. (2022). Inson sezgilari va idrok jarayoni: Nazariy va amaliy yondashuvlar. Toshkent: Yangi asr avlodi. 4. Pavlov, I. P. (1955). Selected works. Moscow: Foreign Languages Publishing House. 5. Gibson, J. J. (1966). The senses considered as perceptual systems. Boston, MA: Houghton Mifflin.