IDROK HAQIDA TUSHUNCHA PSIXOLOGIK JARAYON SIFATIDA

234 IDROK HAQIDA TUSHUNCHA PSIXOLOGIK JARAYON SIFATIDA Durumbayeva Hayotxon Chirchiq davlat pedagogika universiteti XTA 1-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17968137 Annotatsiya: Ushbu tezisda idrokning mazmuni, psixologik jarayon sifatidagi ahamiyati hamda uning asosiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, idrokning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar va ilmiy nazariyalardagi izohlar yoritiladi. Mavzu dolzarbligi insonning atrofmuhitni anglash mexanizmlarini chuqur tadqiq qilish zaruratidan kelib chiqadi. Kalit so‘z: idrok, holat, jarayon, xususiyat, tahlil, sifat, psixologiya, bog‘liqlik. Abstract: This thesis analyzes the content of perception, its significance as a psychological process, and its main characteristics. It also highlights the factors influencing the formation of perception and the explanations in scientific theories. The relevance of the topic stems from the need for in-depth research into the mechanisms of human perception of the environment. Keywords: perception, state, process, property, analysis, quality, psychology, connection. KIRISH. Mazkur ishning maqsadi - idrokning nazariy asoslarini o‘rganish, uning psixologik jarayon sifatidagi o‘rnini aniqlash hamda idrokning asosiy xususiyatlarini ilmiy manbalar asosida tahlil qilishdir. Psixologiya fanida idrok (persepsiya) – bu tashqi olamdagi real predmet va hodisalarni butun holda, yaxlit tasavvur qilish jarayoni sifatida talqin qilinadi. Jalolov (2021) ta’kidlaganidek, idrok sezgi organlari orqali olinadigan axborotlarni yuqori darajada qayta ishlash jarayonidir. G‘arb psixologiyasi vakillari, xususan, Gibson (1979) idrokni tashqi muhitda mavjud “affordanslar”ni bevosita qabul qilish jarayoni sifatida tushuntiradi. Gestalt psixologlari esa idrokning asosiy tamoyillarini shakl va fon, yaxlitlik, yaqinlik, o‘xshashlik kabi qonuniyatlar orqali izohlaydilar (Koffka, 1935). Idrokning psixologik xususiyatlari Ilmiy adabiyotlarda idrokning bir nechta asosiy xususiyatlari keltiriladi: 1. Yaxlitlik – predmetni tarkibiy qismlariga ajratmasdan, butun holda qabul qilish xususiyati. Gestalt qoidalariga ko‘ra, inson ongida predmet eng sodda va tartibli ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. 2. Konstantlik – predmetning rang, shakl yoki hajmi o‘zgarib ko‘rinsa ham, uni doimiy holatda qabul qilish xususiyati. Masalan, masofa o‘zgarganda ham predmet eni o‘zgarmagandek ko‘rinadi (Mayer, 2003). 3. Mazmunlilik – idrok jarayoni shaxsning avvalgi tajribasi, bilimlari va emotsional holati asosida shakllanishi. 4. Selektivlik (tanlab olish) – inson sezgi organlariga kelayotgan ko‘plab axborotlar ichidan faqat muhimlarini qabul qilishi. Bu diqqatning idrokka ta’siri bilan izohlanadi. 5. Strukturaviylik – predmet elementlari o‘zaro bog‘langan holda qabul qilinadi, ular alohida emas, balki tizimli tuzilma sifatida ko‘rinadi. Ilmiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, idrokning shakllanishiga nafaqat sezgi organlaridan kelayotgan ma’lumotlar, balki shaxsning ehtiyojlari, motivlari va hissiy holati ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Sattorov (2023) ta’kidlaganidek, idrok jarayoni kognitiv jarayonlar bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, insonning fikrlashi va diqqatini boshqarish mexanizmlari orqali faol shakllanadi. Turli eksperimental tadqiqotlarda selektiv idrokning kuchayishi diqqatning yuqori darajasiga bog‘liq ekani aniqlangan (Mayer & Salovey, 1997). 235 XULOSA Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, idrok insonning kognitiv faoliyati uchun asosiy jarayonlardan biri bo‘lib, atrof-muhitni to‘g‘ri anglash va unga moslashuv darajasini belgilaydi. Idrokning yaxlitlik, konstantlik, selektivlik kabi xususiyatlari shaxsning dunyoqarashi, bilimlari va tajribasiga bog‘liq ravishda shakllanadi. Tadqiqot idrokni o‘rganishda Gestalt yondashuvi, Gibsonning ekologik nazariyasi va zamonaviy kognitiv psixologiya qarashlarining muhim ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatdi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Gibson, J. J. (1979). The ecological approach to visual perception. Boston: Houghton Mifflin. 2. Jalolov, S. (2021). Psixologiya asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti 3. Koffka, K. (1935). Principles of Gestalt psychology. New York: Harcourt Brace. 4. Mayer, J. D. (2003). The role of cognitive processes in perception. Journal of Cognitive Psychology, 12(4), 215–229.