XOTIRA TURLARI VA JARAYONLARI

239 XOTIRA TURLARI VA JARAYONLARI Irmaxanova Asal Chirchiq davlat pedagogika uunversiteti Xorijiy til va adabiyoti 1-kurs 25/3-guruh talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17968254 Annotatsiya: Xotira turlari va uning jarayonlarini o‘rganish insonning bilish faoliyatini chuqur tushunishda muhim ahamiyatga ega. Mavzu dolzarb bo‘lib, hozirgi axborot oqimi kuchaygan davrda ma’lumotni eslab qolish, saqlash va qayta tiklash mexanizmlarini bilish o‘quvchilar hamda pedagoglar uchun zarurdir. Tadqiqotning maqsadi - xotiraning asosiy turlari, ularning funksiyalari va ishlash jarayonlarini tahlil qilish orqali samarali o‘qitish va o‘rganish strategiyalarini shakllantirishdir. Mavzuning muammosi shundaki, ko‘plab o‘quvchilarda xotira jarayonlari to‘g‘ri rivojlanmagani sababli bilimni mustahkamlashda qiyinchiliklar kuzatiladi. Kalit so‘z: xotira, holat, sabab, jarayon, faoliyat, muddat, davomiylik. Abstract. The study of memory types and their processes is important for a deep understanding of human cognitive activity. The topic is relevant, and in the current era of increased information flow, it is necessary for students and educators to know the mechanisms of memorization, storage and retrieval of information. The purpose of the study is to formulate effective teaching and learning strategies by analyzing the main types of memory, their functions and working processes. The problem of the topic is that many students have difficulties in consolidating knowledge due to the improper development of memory processes. Keywords: memory, state, cause, process, activity, duration, duration. KIRISH. Xotira turlari va uning jarayonlarini o‘rganish bo‘yicha olib borilgan tadqiqotning asosiy yo‘nalishi o‘quvchilarda ma’lumotni qayta ishlash, eslab qolish va esga tushirish mexanizmlarini chuqur tahlil qilishga qaratildi. Tadqiqot davomida psixologik adabiyotlar, xususan, Atkinson– Shiffrin modeli, Baddeley tomonidan taklif etilgan ishchi xotira nazariyasi hamda Sharipov (2021) va Mamatqulov (2022) kabi mahalliy olimlarning xotiraning shakllanishi va rivojlanishi haqidagi qarashlari tahlil qilindi. Bu nazariy manbalar ma’lumotning sensor darajadan ongli darajaga o‘tish jarayoni murakkab tizimga ega ekanini, o‘quvchi faol ishtirokisiz xotiraning barqaror rivojlanmasligini ko‘rsatadi. Tadqiqotda kuzatish, qisqa psixologik testlar va kichik tajriba mashqlari qo‘llanilib, o‘quvchilarning obrazli, mantiqiy va ixtiyoriy xotira darajalari solishtirildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, axborotni strukturalash va ma’noli bog‘lanishlarga asoslangan o‘qitish jarayoni o‘quvchilarning eslab qolish sifatini ancha oshiradi, aksincha, faqat tinglashga asoslangan darslarda esga tushirishda sezilarli qiyinchiliklar kuzatildi. Olingan ma’lumotlar tahlili Baddeley ta’kidlagan ishchi xotiraning yuklanish chegarasi o‘quvchining eslab qolishdagi muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi; ya’ni ma’lumot kichik bloklarga bo‘linganda o‘quvchilar uni tezroq va aniqroq qayta ishlab, uzoq muddatli xotiraga ko‘chira olgan. Shu tariqa, tadqiqot nazariy asoslar va amaliy natijalar uyg‘unligi orqali xotira jarayonlarini boshqarish va rivojlantirish pedagogik strategiyalarning muhim qismi ekanini yana bir bor isbotladi.Psixologiya fanida xotira insonning bilish faoliyatining asosiy tarkibiy qismi sifatida qaraladi. L.S. Vygotskiy xotirani ijtimoiy muhitda shakllanuvchi madaniypsixologik jarayon sifatida ta’riflagan bo‘lsa, A.R. Luriyaning fikricha, xotira bosh miya faoliyati bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan murakkab neyropsixologik tizimdir. Ebbinghaus (1885) unutish qonuni orqali ma’lumotning vaqt o‘tishi bilan qanday susayishini ilmiy asoslab bergan. 240 O‘zbekistonlik olimlar - Qodirov (2020), To‘raqulov (2022) esa xotiraning rivojlanishi ta’lim muhitining xususiyatlari, o‘qitish metodlari va o‘quvchining shaxsiy ijtimoiy tajribasiga bog‘liqligini ta’kidlaydilar. Ularning tadqiqotlarida xotira jarayonlarining faolligi, ayniqsa, maktab yoshidagi bolalar uchun bilish faoliyatining muvaffaqiyatli bo‘lishida hal qiluvchi omil ekanligi asoslangan. Ushbu ishning maqsadi xotiraning turlari (qisqa muddatli, uzoq muddatli, ixtiyoriy, ixtiyorsiz, obrazli, mantiqiy) va uning asosiy jarayonlari - eslab qolish, saqlash, esga tushirish hamda unutish mexanizmlarini nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilish, shu bilan birga o‘quvchilarda xotira jarayonlarini rivojlantirish bo‘yicha samarali pedagogik tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot davomida bir nechta psixologik-uslubiy metodlardan foydalanildi: So‘rovnoma - o‘quvchilarning xotira o‘ziga xosliklari va eslab qolishdagi qiyinchiliklarini aniqlash uchun; Kuzatish - dars jarayonida o‘quvchilarning ma’lumotni qabul qilish, qayta ishlash va esga tushirish imkoniyatlarini baholash uchun; Test - qisqa muddatli va uzoq muddatli xotira sig‘imini aniqlash, esga tushirish sifatini o‘lchash uchun; Eksperimental mashqlar - mantiqiy bog‘lanish asosida eslab qolish, tasviriy material bilan ishlash, takrorlashlar samaradorligini baholash uchun. O‘tkazilgan tajribalar shuni ko‘rsatdiki, o‘quvchilarning aksariyatida qisqa muddatli xotira yaxshi rivojlangan bo‘lsa-da, mantiqiy va maqsadga yo‘naltirilgan eslab qolish jarayonlarida muammolar mavjud. Test natijalari shuni tasdiqladiki, obrazli material (rasm, jadval, diagramma) verbal matnga qaraganda 30–40% tezroq esga olinadi. So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, o‘quvchilar muntazam takrorlash va materialni mazmunan bog‘lab eslab qolish usulidan kam foydalanadilar. Eksperiment davomida ma’lumotni mantiqiy guruhlarga ajratish, qismlarga bo‘lib o‘rganish, assotsiatsiyalar orqali eslab qolish xotira samaradorligini sezilarli darajada oshirdi. Xotiraning rivojlanishi o‘quv jarayonining metodik tashkilotiga kuchli bog‘liq. Vygotskiy ta’kidlaganidek, ijtimoiy muhit va o‘quvchi faol ishtiroki xotiraning rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O‘zbekistonlik tadqiqotchilar - Qodirov (2020) hamda To‘raqulov (2022) fikriga ko‘ra, faol o‘qitish usullaridan foydalanilganda o‘quvchining eslab qolish samaradorligi oshadi, chunki u ma’lumotni tayyor holatda qabul qilmay, uni faol qayta ishlaydi. Tadqiqot natijalari ham bu fikrlarni tasdiqlaydi: obrazli va mantiqiy bog‘lanishga asoslangan material o‘quvchilar uchun osonroq esda qoladi. Ebbinghausning unutish egri chizig‘i ham takrorlashning ahamiyatini ko‘rsatadi - o‘quvchilarda takrorlashning yo‘qligi asosiy muammo sifatida qayd etildi. Umuman olganda, tadqiqot xotira jarayonlarini mustahkamlash uchun o‘qituvchilar tomonidan ko‘rgazmalilik, mantiqiy bog‘lanish, takrorlash tizimi hamda faol o‘quv metodlari qo‘llanishi zarurligini ko‘rsatdi. Bundan tashqari, tadqiqotda xotiraning ixtiyoriy va ixtiyorsiz shakllarini solishtirish orqali o‘quvchilar faoliyatidagi farqlar aniqlab berildi. Ixtiyorsiz xotira asosan qiziqarli, obrazli yoki emotsional materialni tez o‘zlashtirishga moyil bo‘lsa, ixtiyoriy xotiraning samarali ishlashi uchun o‘quvchi o‘z oldiga maqsad qo‘yishi va ongli ravishda eslab qolishga intilishi zarurligi kuzatildi. Bu holat Leontyev tomonidan ilgari surilgan faoliyat nazariyasidagi “motiv–maqsad–harakat” bog‘lanishining ta’lim jarayonida ham bevosita namoyon bo‘lishini tasdiqlaydi. O‘quv jarayonida o‘quvchilarning motivatsiyasi pasaygan holatlarda hatto oddiy ma’lumot ham tezda unutilgan, motivatsiya yuqori bo‘lgan darslarda esa murakkab mazmun ham barqarorroq esda qoldi. Amaliy kuzatishlar davomida o‘quvchilarga grafik organizerlar, assotsiativ xaritalar, rangli belgilar va 241 qisqa vizual kodlardan foydalanish taklif qilindi. Bu vositalar ma’lumotni strukturalashtirishni osonlashtirgani uchun o‘quvchilar hatto murakkab tushunchalarni ham tezroq eslab, qayta tiklashga muvaffaq bo‘ldilar. Ayniqsa, “klaster” va “3-4 bo‘lakka ajratish” usullari natijador bo‘lib, o‘quvchilar mazmunni faqat yodlamay, balki unga mantiqiy bog‘lanish yaratishga o‘rganishdi. Unutish jarayoniga oid Ebbinghaus tamoyillari amaliyotda yana tasdiqlandi: takrorlash oralig‘i to‘g‘ri tashkil etilganda, o‘quvchilar bir hafta o‘tgandan keyin ham ma’lumotning asosiy qismini bemalol esga tushira oldilar. Tadqiqot materialni mazmunan qayta ishlash, assotsiatsiyalar yaratish va faol takrorlash strategiyalari xotiraning barcha turlarini rivojlantirishda hal qiluvchi o‘rin tutishini ko‘rsatdi. Natijalar shuni anglatadiki, xotira jarayonlarini mustahkamlash o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladigan jarayon emas - u to‘g‘ri pedagogik yondashuv, metodik rejalashtirish va o‘quvchining faol intilishiga tayanadi. XULOSA Tadqiqot natijalari xotira turlari va uning jarayonlarini chuqur o‘rganish o‘quvchilar bilish faoliyatini rivojlantirishda muhim omil ekanini ko‘rsatdi. Amaliy tajribalar asosida aniqlanishicha, ma’lumotni mantiqiy bog‘lash, uni mazmuniy bloklarga ajratish, obrazli vositalardan foydalanish va takrorlashni tizimli tashkil etish xotiraning barqaror shakllanishiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. Xotiraning ixtiyoriy shaklini rivojlantirish uchun o‘quvchilarni maqsadli eslab qolish jarayoniga jalb etuvchi topshiriqlar, metakognitiv savollar va o‘z-o‘zini nazorat qilish usullaridan foydalanish tavsiya etiladi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundan iboratki, unda xotira jarayonlarini faollashtirishga qaratilgan bir nechta metodik usullar (assotsiativ xaritalar, vizual kodlash, qisqa bo‘laklash texnikasi) solishtirilib, ularning o‘quvchi yoshiga ko‘ra samaradorlik darajasi aniqlangan. Olingan natijalar ta’lim jarayonida xotirani rivojlantirish strategiyalarini yanada takomillashtirish va o‘qitish metodikasiga integratsiyalash zarurligini ko‘rsatadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Baddeley, A. D. (2012). Working memory: Theories, models, and controversies. Annual Review of Psychology, 63, 1–29. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-120710-100422 2. Ebbinghaus, H. (1885). Über das Gedächtnis: Untersuchungen zur experimentellen Psychologie. Leipzig: Duncker & Humblot. 3. Qodirov, B. (2020). O‘quvchilarda xotira jarayonlarini rivojlantirish metodikasi. Toshkent: Pedagogika nashriyoti. 4. To‘raqulov, M. (2022). Ta’lim jarayonida xotira samaradorligini oshirish usullari. Toshkent: Ilm-fan nashriyoti. 5. Vygotskiy, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Cambridge, MA: Harvard University Press.