KOGNITIV JARAYON

242 KOGNITIV JARAYON Iskakova Madina Chirchiq davlat pedagogika universiteti XTA 25.2 guruh 1-bosqich talaba https://doi.org/10.5281/zenodo.17968265 Annotatsiya: Ushbu tezisda xayol (tasavvur) kognitiv jarayonining murakkab psixologik tabiati, uning tarkibiy xususiyatlari hamda shaxsning ruhiy faoliyatidagi fundamental o‘rni chuqur tahlil qilinadi. Tadqiqotda xayolning faqatgina obraz yaratish funksiyasi emas, balki uning idrok, tafakkur va xotira jarayonlari bilan o‘zaro dialektik bog‘liqligi, shuningdek, uning rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan ichki va tashqi omillar yoritiladi. Mavzuning dolzarbligi psixologiyada tasavvur jarayonining ijodkorlikni faollashtirish, muammoli vaziyatlarni yechish va kelajakni rejalashtirishdagi ahamiyati bilan izohlanadi. Tadqiqot natijalari ta’lim tizimida xayolni maqsadli rivojlantirishning amaliy strategiyalarini ishlab chiqishga xizmat qiladi. Kalit so‘z: xayol, idrok, obraz, tasavvur, tafakkur, xotira, fikr, kognitiv jarayon. Abstract: This thesis provides an in-depth analysis of the complex psychological nature of the cognitive process of imagination, its structural features, and its fundamental role in the mental activity of a person. The study highlights not only the function of imagination to create images, but also its dialectical relationship with the processes of perception, thinking, and memory, as well as the internal and external factors necessary for its development. The relevance of the topic is explained by the importance of the imagination process in psychology in activating creativity, solving problem situations, and planning for the future. The results of the study serve to develop practical strategies for the targeted development of imagination in the education system. Keywords: imagination, perception, image, imagination, thinking, memory, thought, cognitive process. KIRISH. Xayol tushunchasining psixologik mazmunini, uning shakllanish jarayonini, turlarini va insonning kognitiv va amaliy faoliyatidagi ahamiyatini fundamental ilmiy manbalar hamda zamonaviy psixologik nazariyalar asosida har tomonlama yoritish. Xayolning ilmiy ta’rifini aniqlash va uning psixologik mezonlarini belgilash. Xayolning kognitiv tizimdagi (idrok, tafakkur, xotira) o‘zaro aloqalarini tahlil qilish. Xayolning asosiy turlarini (ixtiyoriy, ixtiyorsiz, ijodiy, rekonstruktiv) psixologik jihatdan farqlash. Xayolning shaxs rivojlanishi, ayniqsa, o‘smirlik davridagi shakllanish xususiyatlarini aniqlash. Ta’lim jarayonida xayolni rivojlantirishning samarali usullari va amaliy tavsiyalarini ishlab chiqish. Xayol (Tasavvur) - bu inson ongida bevosita idrok etilmagan, ammo mavjud tajriba va bilimlar asosida yangidan yaratilgan yoki o‘zgartirilgan obrazlar, g‘oyalar va vaziyatlar tizimini yaratishga qaratilgan maxsus kognitiv jarayondir. Jalolov (2021) ta’kidlashicha, xayol ijodkorlik va muammoli vaziyatlarni hal qilishda asosiy kognitiv mexanizmlardan biri hisoblanadi. S. L. Rubinshteyn (2002) xayolni insonning real tajriba va bilimlariga tayanib, yangi obrazlar yaratish imkonini beruvchi ijodiy jarayon deb tariflaydi. L. S. Vigotskiy (1982) xayolni bolalar rivojlanishidagi asosiy omil sifatida ko‘rib, uning tafakkur bilan chambarchas bog‘liqligini asoslaydi. Xayol o‘zining paydo bo‘lish mexanizmi va maqsadiga ko‘ra turli shakllarga bo‘linadi: 243 Ixtiyorsiz (Passiv) Xayol: Ongli boshqaruvsiz, spontan ravishda paydo bo‘ladi (masalan, tush ko‘rish). Uning asosiy funksiyasi psixik zaryadsizlanish va hissiy kechinmalarni aks ettirishdir. Ixtiyoriy (Aktiv) Xayol: Ongli ravishda boshqariladi va aniq maqsadga yo‘naltirilgan (masalan, rejalashtirish, o‘qishdagi vizualizatsiya). U maqsadga erishishga xizmat qiladi. Ijodiy (Yaratuvchi) Xayol: Mutlaqo yangi, original obrazlar yaratishga qaratilgan jarayon (masalan, san’at asarlari, ixtirolar). U ijodiy salohiyatni namoyon etadi. Rekonstruktiv Xayol: Mavjud bilimlarga, sxemalarga va ta’riflarga asoslanib, ular haqidagi obrazlarni miyada tiklash jarayoni (masalan, kitob o‘qish). U ma’lumotni qayta ishlashga yordam beradi. Tadqiqot nazariy manbalarni chuqur tahlil qilish, psixologik adabiyotlarni qiyosiy tahlil qilish hamda turli ilmiy qarashlar asosida umumlashtirish va tizimlashtirish usullariga asoslanadi. Psixologlar fikricha, xayol insonning kognitiv rivojlanishida muhim omil bo‘lib, u: Ijodkorlikni faollashtiradi: Fikrlashni standart ramkalardan xalos etib, divergent tafakkurni ishga tushiradi.Rejalashtirish va Kelajakni Modellashtirish: Inson o‘z faoliyatining potentsial natijalarini oldindan ko‘rishga imkon beradi.Muammoli Vaziyatlarda Yechim Topish: Noaniq vaziyatlarda yangi va nostandart yechim topishga yordam beradi (Mayer & Salovey, 1997). Xayol jarayoni, ayniqsa, o‘smirlik davrida abstrakt tafakkur shakllanishi sababli faol rivojlanadi. Ta’lim jarayonida vizual materiallar, ijodiy yozma topshiriqlar va mantiqiy ziddiyatlarni yechishga oid mashqlar xayolni rivojlantirishning samarali vositalari hisoblanadi. XULOSA Xayol - inson ruhiy hayotining ajralmas va yetakchi qismi bo‘lib, u shaxsning tafakkur, idrok va xotira jarayonlari bilan bevosita bog‘liqdir. U shaxsning ijodkorligi, muammolarni hal qilish qobiliyati va kelajakni samarali rejalashtirish jarayonlarida hal qiluvchi rol o‘ynaydigan psixik mexanizmdir. Xayolning maqsadli rivojlantirilishi (ta’lim va tarbiya orqali) shaxsning intellektual salohiyatini mustahkamlaydi, uning adaptiv xususiyatini oshiradi va jamiyatning innovatsion salohiyatini shakllantirish uchun zamin yaratadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Jalolov, S. (2021). Psixologiya asoslari. Fan nashriyoti. 2. Mayer, J. D., & Salovey, P. (1997). Imagination and cognitive processes. Journal of Personality, 65(3), 333–351. 3. Rubinstein, S. L. (2002). Osnovy obshchey psikhologii. Piter. 4. Vygotsky, L. S. (1982). Voobrazhenie i tvorchestvo v detskom vozraste. Pedagogika.