TEMPERAMENT

252 TEMPERAMENT Naqibov Nuriddin Chirchiq davlat pedagogika universiteti, Turizm fakulteti 1-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17968356 Annotatsiya: Ushbu tezisda temperamentning psixologik asoslari, uning shaxs faoliyatidagi o‘rni va tarixiy hamda zamonaviy ilmiy maktablarda talqin qilinishi tahlil qilinadi. Temperamentning fiziologik, psixodinamik va biosotsial jihatlari o‘rganilib, undagi individual farqlarning ta’lim jarayoniga ta’siri yoritiladi. Mazkur mavzu temperamentning inson psixik rivojlanishidagi barqaror komponent sifatidagi ahamiyatini ilmiy manbalar asosida ochib beradi. Kalit so‘z: xolat, temperament, ekstraversiya, introversiya, xususiyat, psixika, faoliyat, shaxs, emotsiya, tahlil. Abstract: This thesis analyzes the psychological foundations of temperament, its role in human activity, and its interpretation in historical and modern scientific schools. The physiological, psychodynamic, and biosocial aspects of temperament are studied, and the impact of individual differences in it on the educational process is highlighted. This topic reveals the importance of temperament as a stable component in human psychological development based on scientific sources. Keywords: state, temperament, extraversion, introversion, trait, psyche, activity, personality, emotion, analysis. KIRISH. Temperament psixologiyada shaxsning psixik jarayonlari qanday tezlikda, qanday kuchlanish va qay darajada barqaror kechishini belgilovchi tug‘ma tipologik xususiyat sifatida talqin qilinadi. U insonning umumiy faolligi, emotsional reaksiyalari, ish ritmi, muloqotdagi faolligi va ijtimoiy moslashuv darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Psixolog olimlar, xususan Jalolov temperamentni shaxs faoliyatining dinamik tomonini belgilovchi psixobiologik omil sifatida izohlaydi. U tug‘ma bo‘lishi bilan birga shaxsning butun hayoti davomida yetarli darajada barqaror saqlanadi. Temperament haqidagi ilk nazariyalar Gippokrat qarashlariga borib taqaladi. Gippokrat inson tanasidagi suyuqliklar muvozanati ruhiy holat bilan bog‘liq degan fikrni ilgari surgan. Galen bu qarashni davom ettirib, temperament tiplarini to‘rt guruhga ajratgan. Ushbu tasnif fiziologik asosga ega bo‘lmagan bo‘lsa-da, temperament tushunchasining shakllanishiga zamin yaratgan. Temperamentning ilmiy asoslangan fiziologik talqini I.P. Pavlov tomonidan berilgan. Pavlov asab tizimining kuchi, muvozanati va harakatchanligi temperament tiplarini shakllantirishini tajribalar orqali isbotlagan. Olimning fikricha, asab jarayonlarining kuchli yoki sustligi shaxsning stress holatlarida o‘zini tutishiga, muloqot jarayonidagi faolligiga va faoliyatning barqaror davom etishiga ta’sir ko‘rsatadi. Pavlovning tadqiqotlari temperamentning fiziologik negizini ilmiy asoslashda katta ahamiyatga ega. Temperament nazariyasini chuqur o‘rganib, unga yangicha qarashlar olib kirgan psixologlardan biri K.Yungdir. Yung shaxsning psixik energiyasining yo‘nalishini asosiy o‘lchov sifatida oladi. U introvert va ekstravert shaxs turlarini ajratgan bo‘lib, bu farqlanish shaxsning tashqi va ichki olamga bo‘lgan munosabatini ifodalaydi. Introvert shaxslar ichki fikrlashga moyil bo‘lib, ijtimoiy faolligi nisbatan past bo‘lishi mumkin, ekstravertlar esa atrofdagilar bilan faol muloqotda bo‘lishi, tashqi ta’sirlarga tezkor munosabat bildirishlari bilan ajralib turadi. Ushbu yondashuv zamonaviy tipologik modellar, jumladan MBTI mezonlarining shakllanishiga asos bo‘lgan. Temperamentning zamonaviy talqinlari biologik va 253 psixosotsial omillar birligi bilan izohlanadi. Eysenck shaxs xususiyatlarini ekstraversiya– introversiya, nevrotizm va psixotiklik kabi o‘lchovlar orqali tahlil qilgan. U temperamentning genetik asoslari mavjudligini, nerv tizimidagi uyg‘onish darajasi shaxsning emotsional barqarorligiga ta’sir qilishini ta’kidlaydi. Bunday yondashuv temperamentning neyropsixologik negizini yanada chuqurroq o‘rganish imkonini yaratgan. Temperamentga oid yana bir muhim yondashuv Buss va Plomin tomonidan taklif qilingan "sifatlar modeli"dir. Ular temperamentni tug‘ma xususiyatlar yig‘indisi deb hisoblab, faollik, emosional reaktivlik va ijtimoiylik kabi ko‘rsatkichlar orqali baholashni tavsiya etadilar. Bu yondashuv ayniqsa bolalar psixologiyasi va rivojlanish psixologiyasida keng qo‘llaniladi. Zamonaviy nevrobiologik tadqiqotlar temperament va miya tuzilmalarining faoliyati o‘rtasida ma’lum bog‘liqlik borligini ko‘rsatmoqda. Xususan, limba tizimi, gabitus yadrosi, frontal korteks faoliyatidagi individual farqlar shaxsning emotsional reaktivligi va stressga chidamliligini belgilashi mumkinligi ilmiy jihatdan isbotlanmoqda. Bu tadqiqotlar temperamentning biologik asoslarini yanada aniqroq tushunishga yordam beradi. Temperamentning ta’lim jarayonidagi ahamiyati alohida e’tiborga molik. O‘quvchi temperamentiga mos yondashuv o‘qitish samaradorligini oshiradi. Masalan, sangvinik o‘quvchilar faol mashg‘ulotlarni yaxshi qabul qiladi, flegmatiklar esa vazmin, ketma-ketlik asosidagi topshiriqlarda yuqori natija ko‘rsatadi. Melanxolik o‘quvchilarga emotsional qo‘llab-quvvatlovchi muhit zarur bo‘lsa, xolerik tipdagi o‘quvchilar bilan vazifa va vaqtni qat’iy nazorat qilish samarali bo‘ladi. Temperamentni bilish pedagogga nafaqat o‘quv jarayonini samarali tashkil qilish, balki o‘quvchilarning psixologik farovonligini ta’minlash imkonini ham beradi. Shuningdek, temperament odamning kasbiy faoliyatidagi muvaffaqiyatni ham belgilaydi. Muloqotga moyil, tashabbuskor ekstravert tiplar xizmat ko‘rsatish yoki rahbarlik sohalarida samaraliroq bo‘lsa, introvert shaxslar ilmiy tadqiqot, tahliliy yoki mustaqillikni talab qiluvchi kasblarda yuqori natija ko‘rsatishi mumkin. Temperamentning kasbiy yo‘nalishga mos kelishi insonning ish samaradorligi, stressni yengish qobiliyati va motivatsiya darajasiga ta’sir qiladi. Temperament shaxsning ijtimoiy munosabatlariga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Xolerik tipdagi shaxslar tezkor reaksiyalar namoyon qilishi, ba’zan keskin xatti-harakatlar ko‘rsatishi mumkin, sangviniklar esa ijtimoiy faol, tashabbuskor bo‘lib, guruhda yetakchilikka intilishi kuzatiladi. Melanxolik shaxslar emotsional jihatdan sezgir bo‘lishi mumkin, flegmatiklar esa vazminligi bilan ajralib turadi. Bu farqlar shaxsning jamoadagi o‘rnini aniqlashga yordam beradi. XULOSA Temperament insonning psixik faoliyati dinamikasini belgilovchi eng muhim tipologik xususiyatlardan biridir. Uning biologik, fiziologik va psixologik asoslari tarix davomida turli olimlar tomonidan tadqiq qilingan bo‘lib, hozirgi zamonda ham ahamiyatini yo‘qotmagan. Klassik nazariyalar temperamentning dastlabki talqinlari bo‘lsa, Pavlovning fiziologik yondashuvi uning ilmiy asoslarini mustahkamlagan. Zamonaviy biosotsial tadqiqotlar esa temperamentning shakllanishida genetika, asab tizimi faoliyati va atrof-muhit omillarining o‘zaro ta’sirini ko‘rsatmoqda. Ta’lim jarayonida temperament xususiyatlarini hisobga olish o‘quvchilarga individual yondashuvni kuchaytirishga, shaxsning ijtimoiy va psixologik rivojlanishini qo‘llabquvvatlashga xizmat qiladi. Shu jihatdan temperamentni o‘rganish va to‘g‘ri qo‘llash pedagogika, psixologiya va shaxs rivoji uchun dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. 254 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Jalolov, S. (2021). Psixologiya asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti. 2. Eysenck, H. J. (1990). Biological dimensions of personality. London: Routledge. 3. Pavlov, I. P. (1951). Lectures on conditioned reflexes. Moscow: Foreign Languages Publishing House. 4. Jung, C. G. (1923). Psychological types. New York: Harcourt Brace. Buss, A., & Plomin, R. (1984). Temperament: Early developing personality traits. Hillsdale: Erlbaum.